Category Archives: Filozofiezh

La lupo sur Kapitolo, Stellan Engholm, bro-Sued (1932-1958)

lupo sur kapitoloAr suedour Stellan Engholm en deus skrivet pevar romant en esperanteg ha troet kalzig oberennoù ivez. E holl zanevelloù eo a zo kinniget el levriad-mañ, deuet a-ziwar ar wask e 1997 (embannet e oant bet a-strew e kazetennoù liesseurt a-raok).

Div zanevell a zo merket don gant levezon kontadennoù H.C. Andersen : Knabo kaj birdo / paotrig ha labous ha La branĉetoj / ar skourroùigoù.

An danevelloù all eo souezhus a-walc’h o zon. Gwelet e vez emañ ar skrivagner o ribotat e soñjoù en e benn, goustadik. E dudennoù ne heuliont ket ul linenn eeun ha n’eo ket gwall sklaer atav ar pezh a glaskont ober. Pe, m’eo sklaer, e troont chupenn, e vagont keuz rak o oberoù ur wezh m’int kaset da benn, hag ar c’heuz-se eo a cheñch o doare da welet ar bed. N’eo ket danevelloù eeunik eta, pa zigoront klas d’ar preder. Filozofek int, en ur mod.

Daoust da se, n’int ket diaes da lenn. Tapet e vez mabden war e bemdez, e munudoù e vuhez, gant se e c’hell al lenner en em lakaat e plas ar penndudenn. Taolennoù kaer eus an natur hag eus ar santimantoù a gan-hi e kreizon an unan a gaver e-leizh. Lec’h ar preder eo. A-hend-all, an diaes ma vez rannañ e vuhez gant tud all, mankoù mabden, e zaolioù-kaer aet d’ar c’hleuz zo e kreiz ar jeu. N’eus ket klodoù el levr-mañ, ne ra nemet chuchumuchiñ e istorioù e pleg ar skouarn, d’al lenner da brederiañ, ma kar.

Un nebeut testenioù diwar-benn ar skrivagner a gaver e fin al levr, kement hag hiraat ar geusteurenn. Klotañ a ra e skridoù, hervez, gant an den ma oa : tavedek, chaokan a rae e c’herioù seizh gwezh warn-ugent a-raok o distagañ. Daoust ma oa gouest da labourat buan-tre ha gant awen, pa veze ret (evit troidigezhioù da skouer), n’en deus ket skrivet kement-se a oberennoù a-hed e vuhez : un den goustad e oa dre anien.

Plijet on bet gant al levr dre vras : melkonius eo hep bezañ ankenius. An destenn on bet skoet ar muiañ ganti, Ar bleiz war ar c’hapitol, zo ken berr ma n’on ket sur e c’heller ober un danevell anezhi, daoust ma rofe hec’h anv d’an dastumad. Lakaat a ra en ur geñver emdroadur sevenadurezh Roma gant stuz al loened, gwallgaset gant mabden.

Advertisements

Menez An Ene, Gao Xingjian, bro-Sina (1990)

menez an eneAl levr-mañ n’eo tamm ebet ur romant ; un dezrevell-beaj ne lavaran ket, diwar-benn ur veaj evel m’o c’haran : unan a zigor ene ar beajer war un dro gant e zaoulagad. Ouzhpenn ur veaj en egor eo ur veaj diabarzh eta. Kalz pajennadoù em eus kavet dedennus ha plijus-tre peogwir e oar ar skrivagner plantañ un aergelc’h gwelloc’h eget nikun, displegañ ar pezh a lak diaes an nen, pe ar pezh a lak e galon da deuziñ. Sachañ a ra war neudennoù a lak anezhañ da adkavout e vugaleaj pe da glask andon e garantezioù kozh hag a-vremañ. Deskrivañ a ra endroioù digredus, ardremezioù gouez (tud ken gouez all a-wezhioù), antreal a reomp gantañ en tiez niverus ha ken iskis an eil re hag ar re all.
Koulskoude, n’on ket eus ar vro-se. Dre ziouer a dostidigezh, a zarempredoù reoliek, ha pa vije dre hanterouriezh levrioù, n’anavezan ket kenkoulz sevenadur hengounel bro-Sina ha hini broioù all. Ha santet em eus e tremenen hebiou d’ur bern traoù el levr-mañ. Forzh pegen resis e vije deskrivet al lidoù “dao”, n’on ket evit meizañ o zalvoudegezh hag ar pouez o deus e buhez an dud-se : din ne zegasont eñvorenn ebet, netra liammet ouzh va bugaleaj pe gizioù em bije anavezet. Heñvel evit ar mojennoù niverus dastumet gant an dezreveller hag a gont d’e vestrez evit he lakaat da skrijañ. Hag eus politikerezh ar vro n’anavezan koulz lavaret netra ebet n’on gouest da lavaret nemet e kavan kriz anezhañ goude bezañ lennet al levr-mañ. Ne lavaran ket eo fall dizoloiñ traoù, broioù nevez dre al lennegezh, met santet em eus e vanke din ur bern rakrekizoù, evit kompren al levr-mañ da vat. N’on ket evit meizañ en abeg da betra en deus tapet ar skrivagner-mañ priz Nobel al lennegezh eta. E-lec’h mont don en e ved, lennadenn e levr ne zegas din nemet un tañva anezhañ.
Eus ar c’hentañ em eus kavet lodennoù ‘zo, evel ar pennad ma kont ar beajer penaos en em gav war an hent gant ur beajer all ha ne ziskouez ket bezañ hegarat. Skoüs ar pennad ma kav ur bugel war an hent, ha  meur a hini all. Mat eo din e vije start ar skoulmoù etre ar pezh a ra an den hag ar pezh a soñj : p’en em goll el latar e tiskouez mat e zigalon, ha kement ‘zo. Met diwar ar pezh a ra, an doare ma ra gant an dud en em gav ganto, merc’hed pe estrenien, n’em eus ket gellet tennañ breuriezh : n’en em gaven nemet ral a wezh o soñjal “graet em bije eveltañ”. Chomet eo estren an dezreveller din, nemet a vare dre vare, pa ra anv eus koshaat peurgetket, ar pezh a c’hoarvez aliesik. Ar sell a daol war ar merc’hed a greden karantezus da gentañ, met n’eo ket : n’eo karantezus nemet ouzh merc’hed yaouank koant (hag un tamm sot, hervezon), ar re all o vezañ didalvoud-krenn evitañ. Feuket on bet gant unan eus ar pennadoù war an tem-se zoken :

“Bezañ pedet da zebriñ gant ur plac’h a vev hec’h-unan : ur blijadur e tlefe bezañ. Hogen tremenet eo ganti oad kaer ar merc’hed, un dremm spinek hag amloariet dezhi, marchodennoù balirek, ha pa vount war he marc’h-houarn pe pand a a-c’haol warnañ, nend eo ket tamm kenedek. Digalonekaet e troadikellan en ur glask un dra bennak da lavarout dezhi.”

Dre vras eo kentoc’h plijus al levr da lenn. Douget e vezen gant ar skritur, goustadik, betek en em gavout gant un nebeut pajennadoù a gaven dreist hag a gomze din da vat. Reoù all a gaven enouüs, pe ne zeuen ket a-benn d’o meizañ mat. Dre vras e kav din e vank al levr-mañ a framm, ha daoust ma ouezfe Gao Xingjian depegnañ resis kalon mab-den e kav din n’eo ket trawalc’h evit ober ur bennoberenn eus Menez an Ene.

Ret eo lavaret (ur wezh n’eo ket atav) em eus kavet diaes va lennadenn e-keñver yezh ivez. Implijet e vez gant an troer ur geriaoueg n’on ket boaz da zornata, ha seul ziaesoc’h pa vez luziet sujed al levr… Evidon eo bet ul lennadenn a oa traoù da rastellat enni, hep bezañ un dudi divesk.


Les instructions, Adam Levin, Stadoù Unanet (2011)

les instructionsChomet on gennet war ar romant hir-meurbet-mañ e-pad an hanter eus an hañv, ha daoust da se, ne ouezan ket peurvat petra soñjal diwar e benn, daoust m’em bije bet amzer d’en em soñjal ha lennet kalzig skridoù all etretant.

Kontet eo an istor gant un “dezreveller n’heller ket fiziout ennañ” (kavet em eus ar formulenn-mañ en ur pennad diwar-benn ar romant ha kavout a ra din e klot resis gant va ezhomm). An dezreveller, an haroz eta, zo 10 vloaz bennak. Ur paotrig yuzev donezonet-dreist ez eus anezhañ, ur seurt savantenn. Krediñ a ra mort eo ar mesiah nevez. Emañ o paouez bezañ lakaet er-maez eus ar skol yuzev a heulie kentelioù enni peogwir en deus un emzalc’h feuls, ha lakaet eo bet en ur skol all ma heul ur program evit ar vugale diaes : ar “gaoued”, ul lec’h heñvel ouzh un toull-bac’h war meur a boent.

Dont a ra a-benn ar paotrig da strollañ un armead bugale tro-dro dezhañ : ul levezon eus ar souezhusañ en deus war e genseurted ha tamm-ha-tamm ez a an itrik war-zu un diskoulm feuls ha digredus.

Un dra bennak souezhus a zo e stil ar skrivagner : dindan ouzhpenn 1000 pajennad, ne gont nemet un dornad devezhioù. Tost eo e zoare-ober eus deskrivadurioù an naturalisted pishañ, en ur mod, nemet eo troioù, distroioù ha korntroioù soñjoù an haroz a vez plusket ha diblusket ken munut m’en em goller en e empenn follet, ha pa zeu e-barzh an istor unan bennak dezhañ soñjoù poellek, e lakaer un tamm amzer a-raok adkavout e gempouez hag adreiñ d’ar fedoù o ster gwir. Ne c’hoarvez nemet ral a wezh er romant forzh penaos.

An eil tra digustum-kenañ eo ne glask ket ar skrivagner-mañ reiñ ton ar wirionez d’e skrid : holl vugale an istor a zo speredek-meurbet, komz a reont gant gerioù sirius, sevel a reont itrikoù evel gwir dorfedourien… ha daoust da se ez a ar romant en-dro evel pa vije da vat eus ar skol, eus an dud-se : touellet eo al lenner gant e lennadenn, peogwir eo ken resis ar bed deskrivet ma lakaer anezhañ da wirion. Ha kement-se, hep bezañ mezevellet gant ul lennadenn a lakafe an unan da blavañ.

Hag un trede tra, diouzh liv an amzer marteze met ral a-walc’h er bras eus ar romantoù, ur romant feuls-kenañ eo Les instructions, ken ma vezer skoet gant ar feulster dirollet en em gaver gantañ e-ser lenn a-wezhioù.

Hir eo roll an traoù a c’heller menegiñ diwar e benn : diskouez a ra kalz gouiziegezhioù diwar-benn ar relijion hag ar gizioù yuzev, da skouer, ken ma c’heller en em goll enno ! gwelloc’h eo bezañ arroutet war ar Bibl evit kregiñ ganti. Lakaat a ra da soñjal e-barzh ur romant brudet all ivez, en ur mod : Sa majesté des mouches gant William Golding. An dra-se a oa bet lavaret din pell ‘zo pa oa bet roet al levr din, ha disoñjet em boa penn-da-benn, met splann eo pa erruer tro ar fin. Ha koulskoude, ne c’hellfe ket bezañ disheñveloc’h an endro kinniget.

D’am soñj on bet plijet a-walc’h gant romant Adam Levin, daoust ma n’em bije kavet kazi gwezh ebet ennañ doareoù da veajiñ, da zisoñjal va endro : dont a ra eus al lusk gorrek iskis roet gant ar skrivagner moarvat. Hag echuet em eus anezhañ gant ar santimant n’em boa ket peurgomprenet pep tra, e vije da adlenn un deiz bennak marteze… Ur romant iskis-bras eo eta, a alian d’ar re a blij dezho terriñ o fenn gant traoù un tamm luziet ha dizoloiñ skridoù divoutin-kaer.


For la batalilojn ! , Bertha von Suttner, Aostria (1889)

for la batalilojnDie Waffen nieder ! eo titl orin ar romant-mañ, bet lakaet en esperanteg, e-touez yezhoù all, peogwir e klot mat gant ar spered en deus lakaet ar yezh-mañ da vezan ganet tro ar memes bloavezhioù : raktres kentañ ar yezh a oa bet kinniget gant Zamenhof e 1887.

Ur vaouez a gont, en ur gemer harp war he c’haieroù deizlevr savet ganti pa oa yaouank hag a-hed he buhez. Kontañ a ra da gentañ penaos e vez desavet ar vugale e doujañs ar fedoù-arm, ar merc’hed zoken. Dimeziñ a ra ar plac’h yaouank gant ar gwellañ danvez gwaz a vije : ur soudard a-vicher. Karantez ez eus etrezo, ken ez eus, betek ma tarzh ur brezel bennak ha ma varv ar paotr.

Da heul an darvoud spontus-se e krog ar vaouez da cheñch mennozhioù e-keñver ar brezelioù, ar spered patriot ha kement ‘zo. Pa zigor he beg e sav cheu etre hi hag an dud : gwelet fall-tre eo ar mennozhioù peoc’hgarour en ur c’hantved m’eo pouezus-tre derc’hel krog war soñjoù an dud evit kas da benn ar brezelioù niverus a oa bet e Europa e fin an XIXvet kantved. Dimeziñ a ra un eil gwezh gant un eil soudard a-vicher, nemet en deus hennezh an hevelep mennozhioù ha hi diwar-benn ar brezelioù, hag e harp anezhi en he danvez brezel-ar-groaz enep spered o amzer. Desevel a reont mab an dezrevellerez hervez mennozhioù peoc’hgarour, ha sevel a-enep familh ha mignoned evit difenn o savboent, dreistordinal d’ar mare-se er metoù pinvidik a vevent ennañ.

Lodennoù zo eus al levr a denn da romantoù Jane Austen, pa c’hoarvezont er saloñsoù, hep ar fent koulskoude. Lodennoù all a lak da soñjal kentoc’h e Autant en emporte le vent, pa ziskouezont ar brezel e-unan. Gwezhioù zo e vez dedennus-tre, gwezhioù ‘zo e enoeer, peogwir ez eus fellet d’ar skrivagnerez ober un droiad ken klok eus he sujed ma koller nerzh ar fedoù romantelaet : tro ar fin on bet o wiriaat daoust hag e oa ur romant pe get, gant an tost ma oa ouzh he buhez, betek an anvioù. Ur romant eo e gwirionez pa ne echu ket buhez he gwaz evel hini gwaz an harozez, met me laka ez eus kalz traoù tennet eus buhez gwir ar varonez von Suttner a-hend-all.

Dedennus eo, ha d’ar c’houlz ma oa bet embannet e oa peadra da lakaat an dud da brederiañ, pa vez sellet ouzh ar sujed gant meur a savboent : hini ar plac’h, hini he gwaz, hini ar bugel, hini ar familh, an dud sivil, ar soudarded, ha dastumet he deus ivez testennoù tennet eus prezegennoù ha kelaouennoù eus hec’h amzer evit reiñ pouez d’he lavar. Un destenn dalvoudus eo eta. Keñveriaet eo en Wikipedia gant La case de l’oncle Tom : kement all en dije graet Die Waffen nieder evit stourm ar beoc’hgarourien hag al levr-se evit hini an enepsklavourien. Ar skrivagnerez hec’h-unan zo bet o stourm a-hed he buhez evit ar peoc’h ha chañsoù bras zo he dije levezonet he mignon Nobel evit krouiñ priz ar peoc’h.

Ar pezh em eus da rebech ouzh ar romant-mañ n’eo ket an danvez anezhañ met ar fed e vije kalz, kalz re hir evit ar pezh a oa da lavarout.  Ul levr a-bouez oa bet d’ur mare bennak eta, met koshaet en deus fall.


Poanioù-spered an tad Gwazdoue, Youenn Olier (1963)

Poaniouspered_an_tad_GwazdoueEvit an eil gwezh e lennen al levr-mañ, goude bezañ laosket 14 bloaz bennak da dremen. N’on ket bet dipitet. Da gentañ, peogwir e kav din ez eus kement a zanvez e levrioù Youenn Olier ma n’heller ket ober tro e levrioù dindan ur sell nemetañ. Da eil, peogwir on bet plijetoc’h an eil gwezh eget an hini kentañ, kavout a ra din zoken eo al levr a blij din ar muiañ e-touez re ar skrivagner -ne lavaran ket eo an hini gwellañ tamm ebet, met an temoù a bled ganto ennañ a blij din, an endro difouge ivez, an enep-haroz m’eo an tad Gwazdoue-.

Ar rebech pennañ a c’heller ober d’al levr-mañ eo an digempouez m’eo a lodenn da lodenn. Kregiñ a ra eus ar gwellañ, gant un ton sirius ha don, met seul vui ez eer war-raok seul vui ez a an traoù da furlukinat, betek koll kazimant pep gwirheñvelded : en em gavout a ra ar paour-kaezh haroz o laerezh arc’hant digant ar beorien pe o kemer perzh en ur genstrivadeg prederouriezh en ur sirk ma vez sellet outañ gant miliadoù a dud ouzh an tele… Ar gudenn, gant Youenn Olier, eo n’eo ket gwall soutil e fent siwazh ha pout eo kement taol-arnod da lakaat al lennerien da c’hoarzhin.

Ma vez lakaet an dra-se a-gostez ez eus kalz traoù dedennus el levr, ha gwezh ebet ne vez kollet e neudenn gant ar skrivagner daoust da emdroadur an ton : kontañ a ra ar pezh en deus prometet en titl, da lavaret eo ur barrad disfiz a-berzh un den a Zoue e-keñver ar feiz, ar goulennoù don a sav outañ e-unan diwar-benn an hent en doa kemeret, e blas e-keñver e genlabourerien hag an dud a-us dezhañ, e drubuilhoù micherel, ha traoù skañvoc’h marteze met lod eus ar vuhez ivez : plediñ gant e loened, ober van da vezañ klañv, klask arc’hant, klask gwalc’hiñ e c’hoantoù hep bezañ gwelet gant an dud… Kelenner war ar brederouriezh ma z’eo e kaver ur bern daveoù da brederourien ha da oberennoù prederouriezh.

Dedennus eo al levr penn-da-benn en desped d’e wanderioù. Boued-spered zo e-barzh, ha plijadur da gaout gant ar yezh : anat eo eo bet labouret kalz, pe e plijfe d’an dud pe ne blijfe ket. Din-me e plij stil Youenn Olier hag al levr-mañ n’eo ket gwall ziaes da lenn.


Ar vuez eo… ha Douar Santel 2012, Job an Irien (2011-2012)

N’eo ket gwallzedennus, met n’eo ket borodus ar c’hronikoù-se kennebeut peogwir en deus ar stek Job an Irien evit kontañ e istorioù bihan. Ar re wellañ eo ar re a ra anv enno eus e vugaleaj : eñvorennoù dezho ur ment speredel. Plijus eo.

A-hend-all eo pennadigoù d’en em soñjal un tammig, met pas re, n’en em goll ket e korvigelloù ar feiz, chom a ra tost ouzh ar vuhez atav, ouzh an den, gant ur brezhoneg didro ha difae. Gant se, e c’hell e gronikoù tizhout un niver brasoc’h a dud, mont en tu all d’e barrezianiz.

N’heller ket lavaret kement-se eus an eil lodennig, o kontañ ur pirc’hirinaj d’an Douar Santel, da virout d’ar re a zo bet pe a zo e sell mont d’o heul un deiz bennak. Met petra a c’heller goulenn ouzhpenn, n’eo ket ul levr gwir, niverenn 130-131 ar gelaouenn Minihi Levenez ne lavaran ket.


Nova Mondo, prova ideo por principoj de la vivo kaj paco, Chung Hwan-gun, Korea (1989)

Bed Nevez, e brezhoneg. Kinniget eo al levr evel un dastumad barzhonegoù met ne welan barzhoniezh ebet er frazennoù, ma sellan ouzh dibab ar gerioù, an doare d’o zostaat pe d’o luskaat, rim ebet, netra. Daoust hag-eñ eo bet diframmet gant an droidigezh ? ne gredan ket, peogwir e permet an esperanteg chom tost-mat d’an testennoù orin, e kement yezh a zo. Iskis eo eta.

Dindan pemp pennad berr, e kinnig ar skrivagner ar pep pouezusañ, hervezañ, evit sevel ur bed nevez, ennañ peoc’h ha doujañs etre an dud. Me bari eo dre ma echu en ur ginnig ur yezh hollvedel, aes da zeskiñ ha gouest da ziskar an dizemglevioù yezhel, eo bet lakaet e levrig en esperanteg…

N’on ket a-enep ar pezh a lavar : doujañ ouzh ar vuhez, plantañ peoc’h, bevañ gant reolennoù moral… met ne welan interest ebet da seurt levrioù ! ur seurt katekiz mod Korea, a c’hiz nevez kentoc’h. Pegen frouezusoc’h ha magusoc’h al lennegezh evit seurt temoù ! Didalvoud eo al levrig-mañ evidon.

Titour a ro war un dra bennak memestra : petra a gav da Goreaniz eo pouezus treiñ, petra a blij dezho… un doare eo evidon da vuzuliañ an hed zo etrezomp, n’eo ket war ar soñjoù kement-se, met war an doare d’o ezteurel. Dedennus .


Kambr ar stered, Paol Kalvez (2007)

Kambr ar stered
Evel ma c’heller lenn war pennadoù-kinnig al levr el lec’hiennoù-gwerzh, n’eo ket ul levr lennegezh er ster ma c’heller gortoz. Emañ Paol Kalvez o kontañ e vuhez, ha eñ erru tro 80 vloaz, da vMalo Bouëssel du Bourg. Un diviz eo kentoc’h eget ur skrid.
Bet em eus ar santimant koulskoude ne oa ket ponner bezañs an aterser, a-boan ma vez santet e gwirionez. Ur wezh lañset ar c’honter, n’eus harz ebet d’e deod evit doare ! Ha gwell a se.
Lonket ‘m eus an eñvorennoù-se en un tenn (pe zaou, ul levr hir eo !) ha gant kalz a blijadur.
Kalz e teu eus personelezh Paol Kalvez, a zizoloer e-pad al lennadenn. Diskouez a ra bezañ kempouez, start en e soñjoù -n’int ket va re alies, met n’eus forzh !-. Plijus eo dre ma ne bleg ket, ne heul netra nemet e hent ha n’en deus ket cheñchet kalz abaoe e yaouankiz.
Tro ‘m eus bet da vousc’hoarzhin alies dirak mennozhiooù ‘zo, diwar-benn ar merc’hed da skouer, pe oad an dimeziñ… Ezteurel a ra anezho gant kement a gred ma ne lazh ket an interest a zo oc’h heuliañ ar vuhez pinvidik-se, er c’hontrol.
Desket ‘m eus ur bern traoù diwar-benn an Emsav, KEAV, Skol an Emsav, Saded. Anvioù-bihan an dud oberiant heuliet gant pennlizherenn o anv-familh zo trawalc’h d’o anavezout, ha da gompren gwelloc’h danvez an ereoù a oa etrezo : gwallgentelius al levr war ar poent-se.
Chomet on war va naon evit pezh a sell ouzh darempredoù Paol Kalvez gant Arc’h Lanza del Vasto, em eus anavezet mat em yaouankiz : ne ra nemet menegiñ an dra-se, siwazh.
Kompren a ran mat ne c’heller ket kontañ dre ar munut 80 vloaz buhez dindan 200 pajenn bennak koulskoude. Mont a ra buanoc’h evit pezh a sell ouzh fin e vuhez eget ouzh ar penn kentañ : un tech naturel, pa goshaer, a lavarer…
Ul levr talvoudus eo, d’am soñj. Aes da lenn, en ur brezhoneg uhel hep bezañ kimiek -lavarout a ra Paol kalvez e-unan e implij brezhoneg e dadoù kentoc’h eget unan re arnevez, daoust ma oa oberiant e SADED -.
E-keñver eñvorennoù tud all e kavan dedennus al levr-mañ dre ma vez santet int reoù un den speredek, boaz da brederiañ. N’eus forzh da belec’h e vije kaset gant e brederiadennoù, cheñch a ra eus an eñvorennoù niverus o kontañ ar vuhez war ar maez e Breizh-Izel e 19… n’ouzon ket petra ; kalz pelloc’h ez a an traoù gant Paol Kalvez.


La philosophie pour les nuls, Christian Godin, Frañs (2006)

La philosophie pour les nuls“Da lakaat etre daouarn an holl” a c’heller lenn war ar golo. Ur pezh mell gaou : ar vugale, ar gozhidi, ar maouezed gwan o do poan o lenn anezhañ gant ar ponner m’eo : 1025 g ! ret bezañ motivet mat ! Grrr…

En abeg da se em eus tremenet kalz a amzer o lenn anezhañ, diouzh an noz hepken pa ne oan ket evit e zougen d’am heul e pep lec’h.
Ul levr talvoudus eo bet evidon pa n’anavezen ket kalz tra war ar sujed. Ur seurt Istor eus ar filozofiezh eo. Anat eo en deus klasket an oberer bezañ eeun, met ar pezh a gomz diwar e benn n’eo ket, ha chomet on nec’het a-wezhioù o klask heuliañ hentoù soñjoù tud ‘zo ! Souezhet on bet alies, gant mennozhioù Sartre da skouer, n’eo ket e mod-se e ijinen anezho goude bezañ bet lennet un nebeut levrioù lennegel gantañ en va yaouankiz (La nausée ha Huis-clos, a soñjan), emichañs n’em boa intentet netra d’ar mare-se. Iskis eo peogwir e pegen a-wezhioù ouzh un arguzenn bennak hag nebeut goude ouzh unan kontrol. Ur skiant gwall luziet eo ar prederouriezh a gav din, ha n’eo ket al levr-mañ n’eus troet va soñj. Diamen e kaven traoù ‘zo ivez.
Spered an dastumad eo farsal, skrivañ war un ton skañv : hep se n’em bije ket gellet mont betek fin moarvat. Koulskoude n’on ket bet plijet re gant fent ar skrivagner, ur fent gros, dindan ar gouriz alies, re nebeut lennegel en ur mod. E stil ivez a gaven amsklaer gwezhioù ‘zo, ret lenn meur a wezh lod eus ar frazennoù. Ur ster o doa bewezh, met pas diouzh ar c’hentañ sell.
Mat eo teurel ur sell ledan war an danvez. Hogen n’eo ket a-walc’h lenn ur wezh al levr-se evit kompren ar prederouriezh : boued zo e-barzh, met diaes da ziazezañ. Me soñj din e vije da lenn meur a wezh a-raok tremen da draoù luzietoc’h war sujedoù pisoc’h.


L’invitée, Simone de Beauvoir, Frañs (1943)

L'invitée
Iskis kenañ e oa al levr-mañ da lenn ha sebezet on chomet pa m’eus bet serret anezhañ, o vezañ ma ne ouien tamm ebet eus petra e kaozee e gwirionez. Kinnig a ra ar skrivagnerez ur c’houblad karantezus, met dieub, a ziskouez kaout un emzalc’h modern-kenañ (skiant-faltaziek zoken bremañ m’omp aet war-gil a-fed moral abaoe ar bloavezhioù 70…) : e mod-se e c’hell pep hini mont da welet tu pe du, bevañ un avañtur bennak, ha distreiñ d’e gile da gontañ dezhañ troioù-distroioù e galon. Met pa ya an avañtur da sirius evit unan pe egile e vrañsell kempouez ar garantez hag e lak anezhi en arvar. Kement-se o tremen just a-raok an eil brezel-bed : ur ral eo lenn seurt skridoù diwar-benn ar prantad-mañ eus an Istor. Koulskoude e santer, en doare m’eo skrivet, en deus koshaet al levr a-fed foñs un disterig. Deskrivet eo munut-munut an disterañ soñj a dreuz empenn an tri fenndudenn hanter (un triad, e kreiz ar jeu, ha Gerbert da lakaat traoù ‘zo er gouloù), ken munut ma chomen alvaonet o soñjal el labour ijinañ hag e resisded karakter pep tudenn.
En em laosket on da vont gant red an darvoudoù, pe an nann-darvoudoù kentoc’h, ha kavet mat a-benn ar fin met iskis kenañ, netra da welet gant ar romantoù amerikan a lennan diouzh boaz, dibosubl din deskrivañ gant gerioù eeun eus petra oa kaoz. Plijet on bet dre vras daoust m’em eus kavet hirig al levr un tamm… ha n’eo nemet en ur glask ur skeudenn evit va fennad em eus kavet, e Wikipedia, an alc’hwez evit kompren ar pezh ‘moa lennet.
N’eo ket “L’invitée” ur gwir romant : deskrivet e vez ennañ an darempred a oa etre Sartre, Simone de Beauvoir hag Olga. Krog e oa ar skrivagnerez da sevel en he romant he soñjezon a brederouriez evit ar pezh a sell ouzh kann an emskiantoù etrezo hag ouzh posublted, pe get, ar c’hemm-ouzh-kemm. [L’Invitée est publié en 1943. Elle y décrit, à travers des personnages imaginaires, la relation entre Sartre, Olga et elle-même, tout en élaborant sa réflexion philosophique concernent la lutte entre les consciences et les possibilités de la réciprocité.]

Ne blij ket re din gouzout re a draoù diwar-benn al levrioù emaon o vont da lenn, met santout a ran ‘mije tennet muioc’h eus va lennadenn pa ‘mije gouezet kement-se a-raok. N’eus forzh, talvezout a rae ar boan memestra, ha savet ennon c’hoant bras da c’houzout muioc’h diwar-benn Simone de Beauvoir a oa, war a welan, ur plac’h a-benn ! (hag “a benn”…)