Category Archives: Galleg

Les livres prennent soin de nous : Pour une bibliothérapie créative, Régine Detambel, Frañs (2015)

Goude un taol-esae kentañ gant levr Marc-Alain Ouaknin e oan bet dipitet gantañ, em bije gellet laoskel sujed ar biblioterapiezh da vont. Met ne oa ket gwalc’het va c’huriusted. Kendalc’het em eus gant hennezh eta.

Keuz n’em eus ket : komz a ra Régine Detambel eus al levrioù hag eus an testennoù en un doare a glot gant ar pezh a c’hourlakaan, a zivinan diwar o fenn. Da skouer pa lavar : “N’eo ket ar pal reiñ ur ster d’ar pezh a lenner, a-wezhioù. Ar glec’hiañ eo a vez klasket, an teuzadur gant ar sinoù war ar bajenn”. Ha dre ma z’aen war-raok ha ma soñjen aliesoc’h-aliesañ : Aze ‘mañ ! Deuet eo ganti ! e soñjen ivez n’eo ket displijus kaout ar muiañ posubl a deuzadur gant soñjoù an aozer.

Pouezañ a ra Régine Detambel war ar fed eo gerioù al lennegezh a c’hell soagnal an dud hag o deus galloud, en ur argas al levrioù o reiñ modoù-implij, kuzulioù war an doare da soñjal pe d’en em ren -menegiñ a ra Paulo Coehlo e-touez ar re-se.

Ma soagn al lenn, ar skrivañ a ra ivez, an darempred tost gant ar bajenn, ar c’hreion : aliañ a ra an adkopiañ barzhonegoù gant an dorn.

Goude bezañ kinniget petra lakaat an dud da lenn evit sikour anezho ha kemeret harp war meur a levr pe a skrivagner o vont a-du ganti e kont Régine Detambel he istor gant al levrioù, dindan un nebeut pajennoù eñvorennoù kreizennet war an tem. Ur misi e oa da lenn.

Treut em eus kavet an hentenn e-keñver bibliotherapiezh koulskoude. Chom a reer war dachenn ar soñjoù, an disklêriañ e garantez d’al levrioù. Lavarout a ra an aozerez ez a da lenn en tiez-retred da vare kleuboù, met n’eus ket doareoù all kinniget.

Laouen on bet o lenn al levr-mañ dre ma kadarna va soñjoù-me, met un tu gin a zo da gement-se : n’en deus ket degaset ur mor a draoù din. N’em eus ket desket kalz tra gantañ peogwir ez eo re heñvel ouzhin.

Ne chom din nemet heuliañ kuzulioù ar chamanez ha splujañ en-dro el lennegezh eta.


Mémoires, Hector Berlioz, Frañs (1870)

Ganet e 1803, Berlioz a oa marvet e 1869. Embannet en doa e zeizlevr e-unan pa oa bev c’hoazh met an embannadur ofisiel kentañ zo bet graet post-mortem.

Ur mell oberenn eo an deizlevr-mañ. Start e oa bet da vBerlioz e-pad pell, ken donezonet ma oa war ar sonerezh, gounit e vuhez ganti ; setu ma rastelle un tammig arc’hant o sevel pennadoù-kazetennoù diwar-benn ar sonadegoù az ae da selaou e Pariz. Lavarout a ra en doa poan o skrivañ ha ne blije ket dezhañ nemeur, met en ur ober kazi penn-da-benn e vuhez en deus lemmet e bluenn a-feson. Unan eus perzhioù plijusañ al levr-mañ eo ez eo skrivet brav, aes ha plijus da lenn, skañv alies… daoust ma vije re hir evit na zeufe ket da vezañ borodus lec’h-pe-lec’h.

Ur perzh dedennus all eo ar fent a zo er skrid alies. Respontoù speredek a oueze ober d’an dud, ha c’hoarzhin eus sotonioù ar re all kement hag eus e re.

Tro-dro da vBerlioz e oa ur bern tud a zo brudet bremañ, a gomz diwar o fenn, a gont e zarempredoù ganto : tud a veli, sonerien, skrivagnerien… un nor eo e eñvorennoù da sellout pizh eus an diabarzh ouzh an XIXvet kantved, e Pariz hag e Europa.

Ar pezh on bet hegaset gantañ eo an tabutoù diehan, gwarizi an dud tro-dro dezhañ, taolioù trubard e enebourien. En ur mod ez eo an eñvorennoù-se un doare dezhañ d’en em veñjiñ diouto.

Un dra hegasus all eo personelezh Berlioz e-unan.Kizidik betek re, e laoske alies e drivliadoù da gomz e plas e boell. Me ‘soñj din eo unan eus an abegoù a lakae anezhañ da vezañ kasaet gant ur bern frañsizien. Aesoc’h e oa dezhañ bezañ anavezet en estrenvro, lec’h ma ne veze ket kuzhet e zonezon gant e bersonelezh re anterin.

Echuiñ a ra an eñvorennoù-se gant diskoulm un istor karantez en doa bevet en e yaouankiz : memes erru en oad, e tride e galon evel hini ur c’hrennard c’hoazh. Fromus eo.

Memes evit tud n’int ket gwall zedennet gant ar sonerezh klasel, e kav din ez eo ul levr dedennus, dezhañ talvoudegezh istorel ha sevenadurel. Talvezout a ra e damm lennadenn.


La longue marche des dindes, Kathleen Karr, Stadoù Unanet (1998)

Ur romant istorel eo.  Tro 1850, ur paotr yaouank eus ar Far West a laka en e benn mont da glask e fortun en ur gas un tropellad 1000 yar-indez eus ar Missouri betek Denver, war-droad. Ret eo dezhañ kavout peadra d’en ober ha tud d’e sikour, a-raok kemer penn an hent.

Gwellwelaour a-ratozh eo ar romant, skrivet evit ar vugale. Pep diaesamant vez diskoulmet buan, ha Simon Green a gav ur bern mignoned d’e sikour peogwir eo mennet-kenañ da heuliañ e soñj. Roet mat eo ambiañs ar Far-West ha tro-spered an dud. Darvoudoù dreistordinal ha tud dibar a vez kinniget, evel tad dianav Simon a zleo stourm outañ ma fell dezhañ kas e raktres da benn vat.

Ur gentel vuhez eo : n’eo ket disi harozed al levr-mañ. Pep den didalvoud en deus e blas er vuhez gant ma kavo e zonezon.

Kavet em eus dispar al levr, ritmet, ijinus, eus ar seurt a laka al lennerien war o zu mat met hep bezañ chuchu. Lennet e vez dindan un hanter-devezh.


Laeoù Marie de France, aozet gant Pierrette Kermoal, Roparz Hemon, Yeun ar Gow, bro-Saoz (XIIvet kantved)

An embannadur-mañ zo eus 2011.

Strollañ a ra holl laeoù Marie de France lakaet e brezhoneg, mui daou hag a ouezer bremañ n’eo ket ganti e oant bet savet. Pa oa bet graet al labour treiñ gant tud all c’hoazh, he deus adkemeret Pierrette Kermoal anezhañ. Ar peurrest a zo bet lakaet e brezhoneg ganti.

Roet e vez titouroù diwar-benn an aozerez, met ne vezer ket beuzet ganto, o vezañ ma ouezer nebeut a dra diwar e benn.

Sot evel ma z’on, e oan engortoz da gavout barzhonegoù rimet, a-fed laeoù ! Met ma oa ar stumm orin, den n’en deus adimplijet anezhañ e brezhoneg. Pouezusoc’h eo chom feal ouzh an destenn eget ouzh he zres, ma z’eus un dibab d’ober etre an daoù, moarvat.

Petra a chom eta ? Kontadennoù savet a-feson, frammet brav ha lusket o darvoudoù. Daoust ma ne vijen ket tomm ouzh seurt lennegezh em eus bet ur gwir blijadur o lenn ar re-se. Peogwir int skrivet brav eus un tu, ha peogwir e santer mat-tre enno an endro istorel, ar pezh a ra anezho, daoust ma vijent oberennoù a faltazi, testenioù prizius eus buhez ar Grennamzer er meteier pinvidik. Ha marteze ivez peogwir eo ar garantez an tem pennañ anezho-holl : memes ma n’eus nemet klichedoù oc’h ober ar briñsezed koant hag ar varc’heien hael e lodenner mat-tre trivliadoù ha poanioù an eil re kement hag ar re all.

Ul levr a dalv e zamm lennadenn eta !


Le chat qui… 14 : Le chat qui n’était pas là, Lilian Jackson Braun, Stadoù Unanet (1993)

Hag o koshaat e vefe Qwilleran ? n’eo ket entanet gant an droiad a gemer perzh enni e bro-Skos. Gwir eo eo bet ret dezhañ leuskel e daou gazh er gêr. Ha ne dremen ket ar veaj eus ar c’hentañ, o vezañ ma steuzia blenier ar bus ha ma varv an aozerez gant ur barr-kalon. Bezañs e vignonez kozh Polly n’eo ket a-walc’h evit diroufennañ anezhañ ha distreiñ a reont o-daou abretoc’h eget na oa raktreset.

Ur wezh distro, e vo lakaet Qwilleran, a-drugarez da gKoko, war roudoù torfedourien.

Al lodenn vrasañ eus al levr-mañ a dremen er gêr m’emañ Qwilleran o chom ha sellet e vez pizh ouzh an dud a annez anezhi, ouzh e vignoned ha mignonezed, ouzh an dud e hegas, kozh ha neveshoc’h. Buhez ar strollad c’hoariva, ar pretioù, kazetenn ar c’horn-bro hag ar stalioù zo e kreiz ar jeu ur wezh ouzhpenn.

Kavet em eus aes an disoc’h da zivinout, ar pezh ne vez ket gwir atav.

Marteze on krog da vezañ un tammig og gant ar rummad-mañ ; gant tadelouriezh Qwilleran hag e zoareoù mod-kozh peurgetket. Met ne blij ket din chom e kreiz an hent ha 30 levrenn zo en holl. Lenn a ran unan bennak pa vezan re skuizh evit boulc’hañ gant traoù siriusoc’h.


Kitchen, Banana Yoshimoto, bro-Japan (1988)

Un anv paotr eo, n’eo ket anat diouzh ar c’hentañ sell marteze ! Ha ne oa ket anat tamm ebet er skritur, ar pezh en deus kaset ac’hanon da wiriañ.

Div istor a zo el levr-mañ, div zanevell hir. An hini gentañ, Kitchen, a zo ivez va hini muiañ-karet. Ur plac’h yaouank a zo o paouez koll he mamm-gozh, a oa bet desavet ganti hag a veve asambles ganti en he rannndi. Darempred intim an tudennoù gant ar marv, an doare da adliammañ gant ar vuhez zo e kreiz an oberenn brav-mañ, leun a zouster. Ur soubadenn e-barzh pemdez tud munut a vro-Japan eo, e endro kloz ha tomm o zi. Ul lod bras a gemer an aozañ boued e-barzh an istor, merk ar yac’husted hag ar peoc’h o tont en-dro. Dont a ra a-benn an danevell-mañ da vezañ war un dro divroüs ha tost-tost eus ar santimantoù diazez a vez rannet gant an holl dud. Kaer, dic’hortoz ha fromus eo.

An eil danevell eo Moonlight shadow he anv. N’eo ket ur souezh e vije bet embannet kichen-ha-kichen gant eben : enni c’hoazh ez eus anv eus kañvioù. Aes eo en em stagañ ouzh an tudennoù, ouzh o albac’hennoù, gwall iskis a-wezhioù. Luchañ a ra un disterig war-zu darvoudoù dreistnaturel, ar pezh ne glot ket kement gant va zemz-spered. Met chom a ra dedennus, souezhus, lipet brav.

Dizoloet em eus ar skrivagner-mañ gant kalz plijadur ha bamet on bet gant an tost m’en em santen ouzh e dudennoù, daoust d’o sevenadur bezañ gwall bell ouzh va hini.

Ne gomz al levr-mañ nemet eus ar c’hañv hag eus an diouer a ra an anaon deomp. N’eo ket war an dristidigezh e vez pouezet avat, war ar pare ne lavaran ket. Da zizoloiñ, ha da brofañ.


Le chat qui… 13 : Le chat qui déplaçait des montagnes, Lilian Jackson Braun, Stadoù Unanet (1992)

En 13vet levrenn-mañ eus avañturioù Qwilleran gant e zaou gazh-siam e adkaver ar framm a blij da Lilian Jackson Braun. Lakaet en deus Qwilleran en e benn mont da vakañsiñ, e-unan, er menezioù. Feurmiñ a ra un ti bras-meurbet en ul lec’h distro ha klask skoulmañ darempredoù gant tud ar vro. N’eo ket eus an aesañ, peogwir ez eus sach-blev etre ekologorien ar menezioù ha posterien arc’hant kêr, abaoe meur a remziad.

Ne bado ket pell a-raok m’en em lako ar fri-furch-mañ a gQwilleran war roudoù ur muntr, pe meur a hini zoken !

An droiad-mañ er menezioù a ro tro da gQwilleran d’en em soñjal war e vuhez santimantel ivez : seul bell, seul well ?

Bremañ ma anavezan mat doareoù ar skrivagnerez, e kendalc’han gant an heuliad-mañ p’em bez c’hoant da ziskuizhañ pe da adkavout va imor vat. Ar bed eeün a zeskriv a laka ac’hanon da soñjal e livadurioù simpl, leun a livioù. Fent a gavan oc’h arvestiñ ouzh ardoù Qwilleran hag e genseurted tro-dro d’o buhez sokial, hag o vizitañ tiez nevez kazi e pep romant.


La vierge en bleu, Tracy Chevalier, Rouantelezh Unanet (1997)

N’eo ket ar wezh kentañ din kinnig amañ romant pe romant gant Tracy Chevalier.

Ar romant istorel-mañ a zo lec’hiet er 16vet kantved, tro-dro da freuzadur edit an Naoned, war ar maez ; ha, war un dro, en amzer-vremañ lec’h ma ra un amerikanez un enklask war he familh a-orin eus al Lozer.

Souezhet e oan un tammig gant ton ar romant-mañ, goude anavezout reoù all gant Tracy Chevalier : muioc’h a varzhoniezh, met ivez a arouezelezh, zo ennañ eget er re all. Betek un doare priziusted, a zeu eus ar skeudenn a glaske reiñ eus ar pezh e oa ur skrivagner(ez) eviti. Hag a-benn ar fin em eus komprenet, p’em eus gwelet e oa he romant kentañ. Mesket eo ennañ desachoù disheñvel : war-zu an Istor, war-zu ar wregelezh, war-zu beajoù graet, war-zu ar moliac’h zoken. Muioc’h eus he buhez-hi he deus lakaet ennañ eget er re a zo deuet war-lerc’h, anat eo. Met betek an doare da sevel ar skrid a zo re rikamanet, o c’hoari war daou brantad istorel, o klask liammañ buhez ar maouezed a-dreuz an amzer en un doare artifisiel.

Ken dedennus e oa an istor m’em eus lakaet ar munudoù-se a-gostez evit en em reiñ d’an treiñ pajennoù. Skrijus eo an itrik, ha dispar. Paket e vezer gant tonkad ar maouezed-se, gant o nerzhioù hag o gwanderioù. Paket ivez gant tourmant ar brezelioù relijiel hag ar merk a laoskent war ar familhoù munut : un dra ne vez ket komzet kalz diwar e benn el levrioù Istor.

Ur gentel skrivañ eo keñveriañ ar romant kentañ-mañ gant ar re all diouzh he fluenn : en ur greizennañ he istorioù war un tem nemetañ (an Istor), en ur chom gant penntudennoù gwregel, en ur eeünaat ar framm, he deus lakaet Tracy Chevalier he gwir donezon da strinkellikat.

Ur romant mat-tre eo La vierge en bleu daoust d’ar rebechoù a ran dezhañ ; arabat dioueriñ ken bras plijadur abalamour din.


La guerre des clans I, levrennoù 3, 4, 5, 6, Erin Hunter, Rouantelezh Unanet (2003-2004)

6 levrenn a ya d’ober kelc’hiad kentañ La guerre des Clans. An hini kentañ anezho em boa skrivet diwar e benn c’hoazh amañ, an eil anezho amañ. Ar wezh-mañ on bet en un tenn betek fin ar c’helc’hiad.

Levrenn 3 : Les mystères de la forêt

Levrenn 4 : Avant la tempête

Levrenn 5 : Sur le sentier de la guerre

Levrenn 6 : Une sombre prophétie

Fellout a rae din kompren don ar pezh a ra eus ar rummad levrioù-mañ levrioù dreist ar re all evit lod bugale, ha gouest da blijout da dud gour zoken.

Tu kreñv ar romantoù-mañ eo o senario. P’emaomp gant ur gevredigezh kizhier, n’eo ket ken divalav gloazañ don tudennoù ‘zo, pe o lakaat da vezañ muntret garv. Ar re zrouk a zo droug da vat, ne reont ket van. Ha soutil a-walc’h eo ar marc’hadoù etre ar meuriadoù, an aferioù galloud hag enor, an dornata a-berzh kizhier ‘zo ha kalz traoù all. Gant se, n’eo ket ur binijenn lenn al levrioù-mañ. Ijinet int a-feson.

Met traoù all a gendalc’han da vezañ direnket ganto : istorioù karantez chuchu, souezhadennoù re anat. Ne gavan ket ken aes-se en em silañ en ur bed kizhier gouez ha n’en deus gwirionded ebet a-fed aozadur, er bed a anavezomp. Savet eo penn-da-benn war batrom ur gevredigezh tud, pe un arme bennak. Gizioù bevañ ha betek livioù ar c’hizhier a gavan artifisiel ha diwirion.

Gant se ne vezan morse kaset gant red al lenn hag e choman war bord an istor o sellet ouzh ar pezh a c’hoarvezo. Emichañs on erru re gozh evit bezañ strobinellet gant Brezel ar c’hlanioù — siwazh din !

Divizet em eus paouez ganti e fin ar c’helc’hiad kentañ-mañ, hag a zo sur a-walc’h an hini pouezusañ ha dedennusañ.

Savet mat eo ar rummad, met evit ar vugale nemetken, pas evit an dud gour desachet gant al lennegezh evit ar vugale, d’am soñj.


La maison, Emma Becker, Frañs (2019)

Skrivagnerez yaouank, Emma Becker he deus lakaet en he fenn bevañ un degouezh dreistordinal evit magañ danvez he levr da zont. Ur romant-faltazi e c’hellfe bezañ, met n’eo ket, he buhez eo e gwirionez, ur vuhez a servij da boull-traezh d’ar skrivagnerez.

E Berlin, lec’h m’emañ o chom pa grog gant he zaol-arnod, ez eo ar gistierezh ur vicher hervez al lezenn. Lakaat a ra he anv da labourat en un ti-gisti.

Da gentañ en em gav en ur bourdel evel ma ijiner anezho, gant chefed displijus techet da gorvoiñ al labourerezed. Klotañ a ra rik-ha-rik gant ar skeudenn a c’heller kaout, e Frañs, eus seurt lec’h : merc’hed disprizet, ambiañs fall, lakaet e plas da gentañ gant ar skipailh-ren.

Ne vag ket gwall fiziañs el lec’h-se.  Paouez a ra da vont goude un toullad sizhunioù  ha kavout a ra ul lec’h-labour gwelloc’h, “an ti”.

Aze he deus un taol-from : ur renerez sichant, a zouj ouzh hec’h implijadezed, a laosk anezho da ren o frantadoù-labour evel m’o deus c’hoant. Alese, ur skipailh labourerezed plijus hag a gav bourrus o labour. Kenskoazell, mignoniezh, intimelezh. Hag ul lec’h degemerus, ispisial, karget a istorioù hag a drivliadoù. “An ti”.

Ar pezh a zlee bezañ un taolig-arnod a bad daou vloaz : betek ma vije serret “an ti”, graet freuz-stal gantañ. Un degouezh trist evit an holl verc’hed a laboure ennañ. Melkoni a sav en Emma Becker pa soñj er prantad-se eus he buhez. Gant ar velkoni-se e krog he levr : ur prantad pinvidik hag evurus he deus bevet el lec’h-se, ur prantad eus he yaouankiz ha ne zeuio ket en-dro.

Kavet em eus dispar al levr. Souezhet-kenañ on bet p’em eus gwelet an degemer a vez graet d’an testeni-mañ war ar rouedadoù sokial : evel pa vije pec’hed bezañ plijet gant e labour, ha pa vije ul labour c’hast. Evel pa vije difennet komz eus un taol-arnod pozitivel er metoù-se war zigarez ez eus miliadoù a vaouezed er bed a vez korvoet abalamour d’o reizh. Un dra a lavar ar skrivagnerez en he fennad-kaoz, ha ne lavar ket el levr, met em eus kavet e oa danvez prederiañ ennañ, eo ar santimant a veli a zo savet enni p’eo deuet da vezañ ur c’hast. Hag ivez ar blijadur, ar frankiz d’ober eus he c’horf ar pezh a blij dezhi, ar santimant d’ober ul labour a sikour an dud, evel ul labourerez sokial en ur mod… Lies eo an danvez.

Ur preder war al levenez el labour a c’hell diwanañ eus al lennadenn-se ivez : n’eus forzh peseurt labour a vije graet, ma vez doujet d’al labourerien, ma ne vezont ket disteraet, a c’hell bezañ un taol-arnod buhez pinvidik.

Ul levr fromus ha leun a wirionezioù, leun a fent ivez, biskoazh ! Ne lavarfen ket eo frammet eus ar c’hentañ ha krog e oan da enouiñ un tammig er fin. Met n’eo ket ar pep pouezusañ.

Moien zo da sellout ouzh ar pennad-kaoz amañ.