Category Archives: Galleg

Caminante, Danevelloù eus an Andoù, Katell Chantreau (2006)

“Keleier eus an Andoù” a vije kentoc’h eget “danevelloù” : e gwirionez eo un doare deizlevr eus he beaj a ginnig Katell Chantreau, dezhañ da vezañ bet skrivet war-lerc’h. E-kerzh he beaj 7 mizvezh tro ar bloaz 2000 eo tremenet dre Ekouador, Perou ha Bolivia.

Kalz dezrevelloù-beaj ‘zo e brezhoneg hag atav e kavan anezho dedennus. Met hini Katell Chantreau he deus un dra bennak dreist d’ar re all. He doare da veajiñ, tost-tre diouzh an dud, o kemer perzh en o buhez, en o strivoù da wellaat o femdez ha da wareziñ o sevenadur, a zo dibar dija. Pell omp eus ar gartenn-bost amañ. Ar veaj-se a denn muioc’h d’ur veaj diabarzh eget d’un ergerzhadenn evit touristed. Intret eo gant sonerezh, dañs ha livaj. Dic’hortoz eo, digor war a bep seurt traoù ha tud. Ouzhpenn tremen he deus graet ar veajourez : diouzh he live, he deus klasket reiñ un taol skoaz, plantañ un tañva eus sevenadur Breizh, lakaat ar mennozhioù da vont war-raok… Dizoloiñ a reer ivez he fersonelezh divoutin, jourdoul ha kred enni : un drugar.

N’em boa ket prenet al levr-mañ peogwir e tisplij din al levrioù divyezhek, dre vras. Met n’on ket bet dipitet gant hennezh. Kompren a ran gwelloc’h an doare-se da veajiñ (a denn ouzh doare ar bloavezhioù 70-80, e metoù ‘zo) eget an hini a-vremañ, d’an daoulamm, an hentenn-veaj peg ouzh ho torn evit bezañ sur da chom hep c’hwitañ war dra-mañ-tra… Ha kontet e vez an traoù gant kizidigezh. Dont a ra a-benn Katell Chantreau da rannañ brav gant al lenner he zreuzfurmadur diabarzh ha d’e lakaat da dañva anezhañ. Fromus eo meur a wezh.

Ul levr digorus ha don.

Advertisements

La saga des intellectuels français 1 : A l’épreuve de l’Histoire (1944-1968) ha 2 : L’avenir en miettes (1968-1989), François Dosse, Frañs (2018)

Dindan 1300 pajennad ha div levrenn e kont François Dosse istor ar soñjoù e Frañs eus an eil brezel-bed betek 1989.

Intret eo al levrenn gentañ gant samm ar brezel. Gwelet e vez penaos eo bet klasket puraat bed ar skrivagnerien hag an embannerien eus ar re o doa kenlabouret gant an alamaned en un doare anat. Disingalderioù bras a zo hervez an dud. Ne vez ket anv eus brezhonegerien, met ur blaz ispisial zo d’ar pajennadoù-se evit ar vrezhonegerien : petra a oa bet graet eus ar re all ?

Pouez ar soñjoù komunour hag ar spi a zo bet postet enno adalek fin ar brezel a zo hollvezant el levr  : ur pouez ha n’eo ket ken aes da vuzuliañ pa vez kinniget mod-all eget dre ur seurt saga. Gwelet a reer anezho o sevel hag o weñviñ tro-ha-tro, meulet pe diskaret hervez an dud hag hervez hent soñjal pep hini e oadoù disheñvel e vuhez.

Displeget e vez al liammoù etre an intelektualed, pe vijent tost pe vijent enebet, hag an doare ma z’a o mennozhioù war-raok, kar ne chom netra sonnet. Tro em eus bet da gompren, en ur lenn al levr-mañ, eo bet tud evel Sartre pe gCamus kalz ouzhpenn skrivagnerien pe brederourien : gouleier o sklêrijennañ an hent, hag e-pad pell.

En eil levrenn e vez troet kein da vat ouzh an hunvre komunour, re a brouennoù ‘zo bet ez eo bet ur c’hwitadenn, met poan o deus ar soñjoù o kavout hentoù nevez. Dianalet int. Krog eo da c’hwezhañ an avel a sturia ar bed a hiziv, hini al liberalism. Er bed a zeskriv François Dosse evit ar bloavezhioù 80 e santer emañ hon hini e gor.

Re a demoù all a vez pledet ganto evit ma rin ur roll klok anezho amañ. Bredoniezh, sktrukturalism, dispac’h Mae 68 hag an emsav e-kichen a zo diwanet da heul gant an hipied, “Touche pas à mon pote”, diskred war ar skiant evel kredenn, dasorc’hidigezh an tu dehoù… Un interest ispisial em eus kavet d’al levr adalek ar bloavezhioù a oan gouest da liammañ gant va buhez din-me.

Kavet em eus, en ur pennad burutellad diwar-benn ar saga-mañ en Le Monde, rebechoù diwar-benn an dibaboù amsklaer hag ar fazioù graet gant ar skrivagner, anezhañ ur c’helenner eus ar Sorbonne. N’on ket kizidik ouzh an arguzennoù kinniget, o vezañ ma n’on ket gouest da welet hini ebet. Krediñ a ran n’eo ket posubl ober seurt labour en ur chom objektivel penn-da-benn, hag an disoc’h a seblant din bezañ ouzhpenn onest.

Evidon ez eo al levr-mañ un doare da liammañ etrezo ur bern anvioù, levrioù, danvezioù, kentelioù istor ha politikerezh ha ne oa anezho nemet elfennoù distag an eil re eus ar re all. Teurel a ra ur sell hollek war ar mare studiet, e stumm ul lanv galloudus o vont war-raok : er gwagennoù e teu war-wel den pe zen, soñj pe soñj tro-ha-tro a-raok bezañ erlec’hiet gant hini pe hini all. Hervez gouiziegezhioù kent al lenner e c’hell bezañ kavet hir pennadoù ‘zo (ar strukturalism… va doue…) met dre vras e laka ar soñjoù en urzh hag e ro ster dezho.

Danvez preder ha studi, d’ar re n’o do ket aon rak ment an div levrenn…

 


Le pont d’argile, Markus Zusak, Aostralia (2018)

Bridge of Clay eo anv al levr e saozneg, n’eus ket bet gellet mirout ar c’hoari-gerioù e-barzh an titl gallek, Clay o vezañ penndudenn an istor.

E familh Clay, n’eus nemet 5 paotr ha loened. D’ur mare bennak e oa ur vamm garantezus ivez, met n’eus ket mui diouti. An tad zo aet diwar-dro da heul. En em zibab a ra ar 5 mab e ti ar familh, en ur bannlev paour. Bev eo ar gasoni a vagont ouzh o zad en deus dilezet anezho goude marv ar vamm.

Pa zistro an tad, un deiz bennak, da c’houlenn gant e vibien sikour anezhañ da sevel ur pont, n’eus nemet Clay a asant mont.

Tamm-ha-tamm e vez desket tammoù buhez pep hini, ar vamm, an tad, ganedigezh ar familh, tra ma kendalc’h ar vreudeur da vevañ mesk-ouzh-mesk en o bannlev ha ma sav Clay ar pont gant e dad, en ur adskoulmañ unan hag unan an holl liammoù re frank betek adunaniñ e familh. N’eus nemet Clay a c’helle ober se, a lavar ar breur henañ, a zo ivez daneveller an istor. Met petra a ro da gClay, ar pevare mab, e statud dreistordinal ? Alc’hwez an istor eo ha ne vo roet nemet er fin.

Un istor vrav eo, kreizennet war ar vreudeuriezh hag ar garantez, karantez familh pe goublad. Kavet em eus dispar al levr a gav tu d’ober barzhoniezh gant fuaj hag a lak al liammoù denel a-us da bep tra. D’an endro da vezañ kraz hag eneb, treuzneuziet eo gant ar pezh a c’hoarvez ennañ.

N’eus freuz stil ebet etre La voleuse de livres hag al levr-mañ, nemet ez eo kalz dibaotoc’h endro hennezh, ha personeloc’h marteze. Al levrioù hag an arz o deus ur plas bras en istor c’hoazh. Fromus ken-ken eo da lenn, hep bezañ chuchu -er bed paotred-mañ e vez graet war-dro ar c’hudennoù gant ar melloù-dorn- gant un doare fent ha faltazi a skañva an traoù. Kerentiezh ‘zo etre oberennoù Markus Zusak ha re Timothée de Fombelle, a gav din, e-keñver stil ha santoud.

Ul levr dispar eo, evit an dud gour d’an nebeutañ : n’on ket sur en em santfe gwall c’halvet ar grennarded gant ur seurt bed, daoust ma vije bet skrivet ar romant-mañ evito.


Les soeurs à l’envers et autres textes inédits, Pierre Louÿs, Frañs (penn kentañ an XXvet kantved)

Din da c’houzout, ne oa ket bet embannet an dastumad testennoù-mañ a-raok 2013.

Pierre Louÿs a oa ur skrivagner brokus-meurbet en deus kaset e vuhez a-bezh o tuañ paper -pa ne veze ket renet war-bouez e lost- ha n’eo ket bet embannet c’hoazh pep tra en doa skrivet, pell a se. Lod eus e skridoù zo kollet, lod all dasparzhet a-gleiz hag a-zehou.

Ur sac’h-a-bep-tra eo al levr-mañ eta : tammoù traoù dastumet ha renket kichen-ha-kichen kazi dre zegouezh, a-fed stumm kement hag a-fed awen -daoust ma chomfer atav war dachenn an erotelezh pe ar bornografiezh. Danevelloù, c’hoariva, hentenn erotel… Ur pennad-digeriñ dedennus dindan pluenn Alexandre Dupouy a ginnig buhez ha spered ar skrivagner.

Evidon hag a zo sot gant an oberennoù a lakae Pierre Louÿs da embann pa oa bev, e kav din ez a re bell testennoù ‘zo eus al levr-mañ evit kaout plijadur o lenn anezho. Kement-se n’eo ket lavarout eo didalvoud al levr, tamm ebet. Bountañ a ra war bevennoù ar sekselezh boaz da gas al lenner pelloc’h egeto. Ul labour ergerzher, en ur mod. Pa soñjer eo kant vloaz bennak an testennoù-se, e c’heller meizañ e oa un araokour hardi eus ar skrivagner hag a zeu a-benn da feukañ hiziv an deiz c’hoazh. A-hend-all, e vank gerioù brezhonek din evit deskrivañ ar pezh en deus lakaet ac’hanon diaes : maboriadezh, emetofiliezh, skatologiezh… Daoust ma vijen bet plijet gant lod eus ar skridoù kinniget.

Un dastumad re ferv evit dizoloiñ ar skrivagner, moarvat : da vezañ lennet kentoc’h gant tud o dije c’hoant da studiañ pizh e vuhez hag e oberennoù.

 


La femme et le pantin, Pierre Louÿs, Frañs (1898)

Awenet gant eñvorennoù Casanova, ar romant bihan-mañ zo lakaet da vezañ pennoberenn Pierre Louÿs. Tennet eo bet dioutañ un niver a oberennoù all, pe e vije war ar c’hoariva, ar sonerezh, pe ar seizhvet arz (awenet en deus tri film d’an nebeutañ).

Istitlet “romant spagnat”, plantet eo en un dekor kreñv a-vaez-vro. C’hoant, ha da heul karantez, a sav en un den evit ur plac’h yaouank. Un doare c’hoari a laka ar plac’h e plas : daoust ma tiskouezfe bezañ dedennet gant an den e argas anezhañ bep tro d’ar mare diwezhañ. Un doare eo dezhi d’e gas war-bouez-lêrenn, alese an anv a “vargodenn” roet dezhañ en titl.

Ar romant-mañ a lak ac’hanon diaes en un doare don. Evel-just n’eo ket ur romant realist. Ur skeudenn eus ar c’hoant diamen, ne lavaran ket. Diyac’h e kavan anezhi avat, evel ma veze diyac’h kement darempred ouzh ar sekselezh d’ar mare m’eo bet skrivet. Ha penaos diskoulmañ kudenn ar plac’h a nac’h reiñ he c’horf, goude bezañ kavet ebat o reiñ c’hoant ? Aes eo an disoc’h kinniget gant ar skrivagner : “Nann” diouzh he ferzh a dalveze “Ya”. N’he deus talvoudegezh na ster ebet ar garantez-korf en diavaez eus ar stourm hag eus ar feulster, eviti. Ha daoust ma sant ar benndudenn eo danvez distruj evitañ e chom suj ouzh e c’hoant.

N’en em santan ket tost-kenañ ouzh an oberenn-mañ. Dav eo din anzav koulskoude ez eo unan pinvidik, dre ma lak d’en em soñjal. Digeriñ a ra dorioù a vije aesoc’h leuskel serr. Degas a ra da soñj d’an unan, da skouer, e heul ar garantez hag ar c’hoant reolennoù dezho o-unan ha ne vezont ket atav re ar poell hag ar preder, daoust pegen diaes eo asantiñ bezañ sklav outo.

 

 


Le chat qui… 10 : Le chat qui parlait aux fantômes, Lilian Jackson Braun, Stadoù Unanet (1990)

Ur vignonez kozh a zleo Qwilleran dioueriñ diwar vremañ : marvet eo Iris Cobb, ur vaouez a oad gantañ en doa graet anaoudegezh ganti pell a oa, en e vro gent. Honnezh a oa deuet d’ober he annez e kontelezh Moose, da gentañ evit ober war-dro an ti bras en doa bet Qwilleran da hêrezh, da eil evit dimeziñ gant un den eus ar vro. Goude e varv trumm e oa en em gavet hec’h-unan en ti-feurm en doa laosket dezhi, lec’h ma laboure er mirdi arc’hantaouet gant fontoù Qwilleran. Ha setu ma varv Iris gant an aon ! Qwilleran a ra e annez en ti-feurm, kement evit erlec’hiañ anezhi er mirdi, amzer da gavout unan bennak all evit ar post-labour, hag evit enklask war he marv iskis.

Dizouaret e vez un dornad sekredoù kozh gant Qwilleran hag e gazh dreistordinal Koko ; ne ouezer ket piv eus an daou en deus ar gwellañ re vourroù. Pourmen a reont e riboulioù, ha klask achap ouzh un enebour dañjerus : ur plac’hig gant ur sailh gwer hag ur balig.

Kavet un doare gant ar romantourez da lakaat e harozed da zilojañ adarre, ar pezh a blij kalz dezhi, o vezañ ma vez diazezet hec’h istorioù war an darempredoù gant an amezeien alies. Emañ ar romant-mañ e lignez ar re all, na gwelloc’h, na falloc’h, mat da ziverrañ e amzer pa ne vez ket c’hoant da derriñ e benn gant lennadennoù lennekoc’h.


Nicolas Le Floch 12 : La pyramide de glace, Jean-François Parot, Frañs (2014)

Er biramidenn, kelan ur vaouez hag a denn kalz d’ar rouanez, hag ur gerig rouestlet e c’herioù. Kaset eo ar c’homisar Le Floch, war-bouez e fri tanav, war-zu an ti mat diouzhtu. Ar pezh a vo diaes eo lakaat ar muntr da vezañ anavezet, peogwir e vez amjestr atav enklask e ti pinvidien.

Ken saourus ha biskoazh eo an divizoù e galleg ar mare, met estreget se a zo : an dro-spered eo a dap Jean-François Parot gant soutilded. A bep seurt doareoù da zornata an dud a vez kinniget, dre gaer pe dre heg hag a-berzh an holl. C’hoari a ra Sartine e jeu doubl atav, tra ma rann Nicolas e amzer etre e vestrez Aimée d’Arranet, e vignoned boaz atav ken troet war ar chervad, hag e labour enklasker. Dañjer, troioù-ouesk, teodadoù a zeu a bep eil gant mareoù soñjoù diabarzh ha teneridigezh. Ur vrochadenn zedennus a ziskouez Nicolas o c’hourdrouz e vignon ha kenlabourer Bourdaut, re domm ouzh ar soñjoù araokour a zegaso an dispac’h : n’eo ket ne vije ket a-du gantañ e gwirionez, met n’eo ket evit tennañ e lealded digant ar roue, daoust ma ne vije ket dall war e zivout.

Ur romant deuet brav adarre ha ne glask ket plantañ re a souezh el lenner kennebeut : dilezet eo ennañ ar c’hevrinoù tro-dro da vamm dianav Nicolas, ha ne vez ket mui komzet diwar-benn e vab, koulz lavaret.


Cormoran Strike 4 : Blanc mortel, Robert Galbraith (2018)

Ar rummad romantoù-polis-mañ a gendalc’h da vont crescendo er pevare levrenn. Evel e holl levrioù J.K. Rowling, n’eo ket an itrik pennañ a zo an dedennusañ. Kontrol da heuliadoù all, ma ne servij an tudennoù stabil nemet da vevenniñ un endro, ez eus ur gwir labour war an enklaskerien, Cormoran ha Robin. Seul vui ez eer war-raok, seul well o anavezer.

Goude un dimeziñ war an ton bras e kav Robin un diskoulm d’he buhez koublad reuzeudik. Ar pezh a laosk digor an nor dezhi war darempredoù all, nebeutoc’h klasel.

E-keñver labour, setu-hi oc’h enklask dindan identelezhioù amprestet, e burevioù ar parlamant da gentañ, en ur stalig bitrakoù da heul. Ar familh a labour burev Cormoran evitañ a guzh e sekredoù ouzh an enklaskerien, goude bezañ goulennet o sikour. Redek a ra al lenner war roudoù ur bern tud, betek ur senenn suspens ma vez lakaet buhez Robin en arvar… ur wezh ouzhpenn.

Marteze eo romant dedennusañ an heuliad betek-henn, gant al luziet hag an don m’eo an darempredoù etre an tudennoù ennañ.


Pourmenadenn Yaya 4 : An enezenn, Jean-Marie Omont, Patrick Marty, Charlotte Girard, Golo Zhao, Frañs (2012)

Embannet e brezhoneg e 2019.

El levrenn-mañ en em gav Yaya ha Tuduo war un enezenn didud. Met chom stanket war an enezenn ne dostaa ket anezho eus o fal, prientiñ a reont un doare da achap.

Siwazh e kav Yaya war he hent tud a glask korvoiñ anezhi c’hoazh. Ha tra ma vez o labourat evito, e kouezh klañv Tuduo. Pa ne vije nemet an natur o vezañ dañjerus, marteze e c’hellfent en em dennañ, met an hini drouk, Zhu, en deus adkavet o roudoù ivez.

Cheñch a ra an aergelc’h al levr-mañ e-keñver an hini a oa er bannoù-treset kent. Amzer o deus Yaya ha Tuduo da dabutal ha da sklaeraat traoù ‘zo en o darempred. Un den gour nevez a zeu da harpañ anezho. Met ne z’a ket an dazont war sklaeraat evit kement-se, ha chom a ra dañjerus o buhez.

Dirollet eo a al lusk ur wezh c’hoazh hag emañ an daou benndudenn war dec’h adarre. Plijus an istor, al livioù atav. Eztaoladus an tresadennoù. N’eus nemet gortoz ar pezh a zeuio war-lerc’h…


L’anneau de Moebius, Franck Thilliez, Frañs (2008)

Ar romant-polis-mañ zo dreistordinal, peogwir e c’hoari gant kodoù ar jener evit tuañ war-zu ar moliac’h. Unan eus an harozed, distabil an tamm anezhañ, a ra hunvreoù gwirheñvel-meurbet a ziskouez dezhañ lodennoù eus an dazont. Un dazont teñval-meurbet, gant tud marv e-leizh a vez lakaet kablusted o muntroù war e chouk. Petra a vo graet gantañ, ma n’eo ket cheñch an amzer-vremañ, hag a zo war un dro amzer-dremenet an dazont rakwelet-se ?

Luziet eo an istor adalek ar penn kentañ, ret eo heuliañ aketus evit kompren mat da belec’h e vezer kaset. Splann eo ez eer war-raok tamm-ha-tamm, avat, gant muioc’h-mui a lañs, betek ur fin dic’hortoz a-grenn daoust d’ar pezh a oa bet empennet gant al lenner a bajenn da bajenn.

Dispar eo ar romant war meur a geñver. Skrivet mat, ijinet a-feson ken e koller an neud a-wezhioù ! ha diellet munut war sujedoù lies a ro ar santimant d’al lenner da zeskiñ traoù en ur ziduañ. Fin, diduañ n’eo ket ar ger gwellañ marteze, spontus a-walc’h eo ar romant da lenn, gant deskrivadurioù senennoù gwadek ha tennder ken psikologel ken gwirion e-tal da zañjerioù n’heller ket tremen hebioù dezho.

Ur romant eus ar c’hentañ, a c’hoari ampart gant boukloù-amzer.