Category Archives: Brezel

Kaour ar Barzh, galeour, Fulup Lannuzel (2020)

E-touez ar romantoù brezhoneg, ha n’int ket gwall niverus, ez eus kalzig anezho oc’h implijout en-dro an Dispac’h gall, marteze evit dougen bri d’ar re gentañ, Kastell Ker Ian hag Emgann Kergidu : Koulz ar c’hastrilhez, TorrebennDispac’h… Setu unan ouzhpenn gant Fulup Lannuzel eta.

Pell ‘zo e oa hennezh o luchañ war-zu ar romantoù, a oa intret e zanevelloù gant an ambiañs hag ar stil anezho. Tonket e oa dezhañ skrivañ traoù hiroc’h, hag un dra vat eo a gav din. Ne vez kollet netra a-fed resisded istorel ha ken brav e vez depegnet an ambiañsoù eget a-raok, e-barzh ar stumm hir-se. Ar studi hag an diorren a vez graet eus an tudennoù a ya kalz pelloc’h hag a zo kalz dedennusoc’h, avat. Dont a reer da vezañ lod en buhez Kaour, en e drubuilhoù, en e garantezioù.

Daou endro a vez implijet don dreist-holl : hini ar galeoù hag hini ar c’hoariva. Dre savboent an arzour (soner ha c’hoarier) m’eo Kaour e teuer da dañva a-feson ar plas a c’helle kaout oberennoù lennegel ‘zo er mare-se. Un nor digor eo al levr-mañ war pezh-c’hoari Kerenveyer Ar farvel Göapaër, a c’heller kavout da brenañ en-dro e brezhoneg abaoe un nebeut bloavezhioù.

Plijet on bet kalz gant an istor ar romant-mañ. Skoulmet eo a-feson ha romantel-rezonabl, ar pezh a glot mat gant spered ar mare. Gant mall e c’hedin labourioù all gant Fulup Lannuzel, lañset mat ma kavan anezhañ. N’eo ket bemdez e tizoloer romantourien nevez a galite.

Ur romant ouzhpenn e mare an Dispac’h, eta, met n’eo ket unan a re, pell a se.


E kambr ar stered, Gégé Gwenn (2020)

Diaesik em eus kavet al levr-mañ da lenn abalamour d’an doare troc’h-didroc’h m’eo savet -netra nevez da vat, met implijet nebeut-nebeut e brezhoneg, dreist-holl el levrioù evit ar vugale. Ur striv anat zo bet graet war ar framm, eta, ar pezh ‘zo mat. Anzav a ran ne gomprenan ket re vat an dibab da zilec’hiañ ar pennad kentañ diouzh red an amzer evit digeriñ al levr gantañ, koulskoude.

Dipitet on bet gant dibab an titl -n’eus ket miliadoù a levrioù brezhonek, anvet eo ar romant-mañ evel eñvorennoù Paol Kalvez, war-bouez nebeut…

E binvidigezh a zeu eus ar savboentoù disheñvel a vez deskrivet ar brezel drezo. Tri a zo dre vras : hini Mari, ur skolaerez yaouank, hini he breur a zo engouestlet er rezistañs, hini he mignon Yann engouestlet er bezen Perrot. Diskouez a ra ne oa ket aes d’an dud yaouank ober dibaboù d’ar mare-se, pe e vije war dachenn ar garantez pe war hini ar politikerezh. Santet e vez e kostezia kalon ar skrivagner war-zu ar rezistañs, met dreist e kavan ivez gwelet eus an diabarzh ar pezh a ra hag a soñj Yann er bezen Perrot. Seul vui ma c’hoarvez da bep brezhoneger dre zibab, deiz-pe-zeiz, bezañ rebechet outañ bezañ ur c’hozh kollabo abalamour d’ar pezh a zo c’hoarvezet e-pad ar brezel hag a chom nebeut anavezet gant ar re yaouank.

Ar sujed amjestr a-walc’h-mañ a zo bet tretet fin gant Gégé Gwenn. Digeriñ a ra hentoù da dabutal ha da brederiañ.

 


Les enfants d’Asperger, le dossier noir des origines de l’autisme, Edith Sheffer, Stadoù-Unanet (2019)

33 vloaz bennak e oa ar psikiatr Hans Asperger, eus Vienna, pa grogas an eil brezel-bed. Diwar ar studiadennoù en doa graet war ar vugale o doa kudennoù daremprediñ e oa bet roet e anv d’ur skourr eus an aotegezh, an hini hep mankoù-deskiñ. Goude ma voe bet embannet al levr-mañ ha gouezet petra oa bet perzh Asperger e taolioù-arnod mezegel ar brezel, e voe dilezet an anv-se ha betek e zoare da renkañ an trubuilhoù aotek.

Ar rann-ospital ma laboure Asperger a veze degaset ennañ ar vugale o deveze poan oc’h en em ober ouzh ar vuhez a-stroll. Ar re a gaved gouest da gavout plas pe blas talvoudus er gevredigezh a glasked remediñ ouzh o c’hudennoù. Ar re all a veze lazhet.

Ne oa ket Asperger e-touez ar re spontusañ, daoust ma anavezfer e anv dreist ar re all bremañ. Daoust da se e sine follennoù evit kas bugale yac’h d’ar marv, ha n’eo ket n’eus forzh peseurt bugale, met bugale a rae-eñ war o zro en un doare personel, a gaozee ganto, a douche ha kement ‘zo. Kement-se veze lakaet da normal er mare-se. Gouzout a ouezen an istor-se, en doa graet trouz kerkent ha lakaet war-wel en-dro. Daoust da se em eus bet poan o lenn al levr-mañ. Dic’houzañvus eo dizoloiñ ar pezh a zo chomet e teuliadoù ar vugale aberzhet-se, hag an doare ma veze graet an traoù, evel ma vez dic’houzañvus sellet ouzh tresadennoù bugale bet lazhet er c’hampoù-bac’h. Hag ar pep gwashañ-tout eo kenasant an holl, kalz eus tud ar vugale, ar stad, labourerien an ospital…

Asperger n’en doa ket paouezet da labourat evel psikiatr goude ar brezel. Ar fed en dije nac’het a-viskoazh lakaat e anv er parti nazi en abeg d’e relijion katolik kreñv a savetaas e enor. Marvet eo e 1990 a-raok ne vije lakaet diskred warnañ gant istorourien evezhiekoc’h eget ar re o doa labourat gant mall goude ar brezel, en un endro ma vije bet ret barn kazimant pep hini.

Fent a-walc’h em eus bet gant ar pennad-digeriñ gant Jozef Schovanek : ral a wezh em eus lennet un destenn gant kement gerioù gallek dianav din dindan ken nebeut a bajennoù. Peadra d’en em c’houlenn hag-eñ ne oa ket oc’h ober goap. Met anat eo ne oa ket, “Asperger” eo, traken !

Ur c’hiz a-vremañ eo, divadeziañ kement tra ha ne glot ket e amzer-dremenet pe e istor ouzh hor meiziadoù humanist a-vremañ : ur c’hiz n’on ket evit asantiñ dezhi. E gwirionez, un den “Asperger” pe “Aspie” a oar an holl petra eo. N’eus ket bet kavet ger eeün ebet all evit komz eus an dud aotek ha ne vez ket gwelet nemeur o namm warno. N’eus forzh pegen skrijus e vije an Istor, e kav din eo ret sellet outañ e kreiz e dal. Un doare da chom hep diverkañ anezhañ eo ivez. Cheñch penn d’ar vazh zo d’ober e donig-don an traoù ha n’eo ket diwar-c’horre gant an anvioù nemeto. Ha leuskel ar gerioù bev da vevañ o buhez, evel ma teuer da skrivañ, abred pe ziwezhat, ar rekipeoù-keginañ savet diwar taolioù-arnod c’hwitet el levrioù-keginañ.


Petra din-me…, Mikael Madeg (2020)

Gwelet a ran ar romant Petra din-me... evel ur sammad, un doare testamant, evit ar pezh a sell ouzh al lodenn gentañ e Breizh d’an nebeutañ. Pinvidik-kenañ eo a-fed yezh ha sevenadur. Un doare taolenn vev eo, gwelet dre zaoulagad an haroz. Ret eo en em staliañ el lusk gorrek, en em intrañ eus an endro ha disoñjal ar berniad levrioù da lenn a zo o c’hortoz war hoc’h estajerenn e-kichen : ur wezh kroget e-barzh ar romant tev-mat-mañ, e c’homoc’h pell ganti !

An dibab en deus graet ar skrivagner da gontañ e istor evel ma vije ur gontadenn graet da unan bennak a gadarna ar santimant emaer amañ, n’eo ket evit en em zivertisañ nemetken, met evit ober tro an afer, plantañ kement troienn dedennus a vo gellet, kontañ kement mojenn ha ma vo gellet.

Lieskementet eo an evezh hag ar blijadur gras d’ar senennoù seks. Laouen on o welet ar sujed o tigeriñ frankoc’h. Aet eo lark Mikael Madeg ganti, n’eo ket unan pe ziv a vo kavet met ur mor a hini, lec’hiet ingal penn-da-benn al levr.

Un nebeut notennoù diwar o fenn :

Da gentañ em eus merzet eo ar skrivañ senennoù seks un afer dibab geriaoueg. Lakaat a ra ar skrivagner en dibab-se kalz eus e bersonelezh hag eus ar pezh a sturia e yezh. Ar goumoulennad-gerioù a implij Mikael Madeg evit ar senennoù seks el levr-mañ em eus kavet resis, met fleuriset betek re, a-wezhioù. Un dibab a glot mat gant ur spered ‘zo bet eus ar brezhoneg, d’ur mare ma ne veze ket ar seks un tem a c’helled kaozeal eeün diwar e benn. Siwazh e kav din e noazh pinvidigezh ar c’heriaoueg ouzh spisder al lavar. D’ur mare ma n’en deus c’hoant al lenner da soñjal e netra ebet all eget rannañ e santadoù gant an haroz, en em gav o studiañ gerioù ijinus, skeudennaouet. Re a blas a gemer ar brezhoneg e-keñver an istor, d’am soñj. Netra gwelloc’h da wiskañ ur goantenn eget ar sae vihan zu… Met moien ‘zo da soñjal ivez ez eo un dibab a-ratozh, evit chom tost ouzh tro-spered ur paotr eus ar mare deskrivet.

Da eil e kav din ez eo ret ober un diorren, el levrioù seks, eus ar penn kentañ betek ar fin. Tennoc’h-tennañ e tle bezañ an traoù, war-bign atav. Ul labour brav zo bet graet war an dra-se gant Mikael Madeg, met tevder al levr eo ha ne bermet ket kas ar raktres da benn da vat : kalz re dev eo evit ma vefe efedus betek ar fin.

Dipitus a-walc’h em eus kavet an haroz a-wezhioù. Chom a ra doujus atav e-keñver ar c’hoarioù lik a ra gant ar merc’hed. Met François Abgrall a zo bet roet dezhañ gant Madeg tro-spered e amzer, tamm-pe-damm. Gellout a ra bezañ diseblant-kaer ouzh tonkad ar merc’hed hag ar maouezed a henta. A-wezhioù em eus kavet un tamm hegasus e emzalc’h, e zoare da ren e zamm buhez hep soñjal nemeur er re all. Disaour e c’hell en em ziskouez ivez : pep tra a ya plaen evitañ. Ar fed ne vije ket gwall emouestlet er vuhez a denn, ar wezh-mañ, da zoare ar romantoù troioù-kaer. Treuziñ a ra ar vuhez hep krouiñ liammoù don gant an dud, evel pa ne implijfe anezho nemet dre interest. Poan ‘meus o voazañ ouzh an doare digas-se d’en em ren gant ar re all. Marteze ne vije ket bet fall donaat ar psikologiezh.

A-hend-all e kavan un tamm digempouez an div lodenn pennañ eus ar romant : an hini gentañ e Breizh, an eil en Aljeri. E Breizh e vez deskrivet kalzig an endro hag ouzhpenn e anavezer anezhañ dre vras neuze e vezer en e vleud. Met ur wezh erru e Konstantin ez a war dreutaat an deskrivadurioù. Lakaet e vez ar pouez war an darempredoù etre an dud hag an itrikoù. Kavet em eus hir va amzer en eil lodenn a-wezhioù, peogwir e plij din kaout reteroù-gweled evit ijinañ mat an traoù. Met diaes e vije bet hiraat muioc’h ivez. Danvez meur a romant a oa, emichañs. Unan e Breizh, unan adalek ma kuita ar vro an haroz. Aesoc’h e vije bet da lenn ha da werzhañ.

Evit mont berr ganti e kav din ez eo ur romant mat gant ar skrivagner, a vala ennañ soñjoù n’int ket nevez, memes en e levrioù all, met en deus graet ur gwir labour evit o dispakañ en ur lakaat ar sekselezh e-kreiz ar jeu, e-lec’h he lakaat a-gostez evel ma vezer techet d’ober, e brezhoneg dreist-holl. Gant an niver a senennoù tomm a gaver er romant hag an doare da zemokratelaat anezho en o fourrañ e pep lec’h, e kav din eo ul levr a laka lennegezh ar brezhoneg da vont war-raok.

Evit e brenañ, mont e darempred gant ar skrivagner : mikael.madeg.keredol@orange.fr


Koroll an dasorc’h, Fulup Lannuzel (2019)

Plijet on bet gant tem an dastumad danevelloù-mañ : pep hini a laka Breizh da advevañ d’ur mare istorel bennak, gant emell tud ez eus bet anezhañ mesket gant an tudennoù-faltazi. Renket int bet hervez red an amzer gant ar skrivagner, an hini ziwezhañ o c’hoarvezout er bloavezh 2027.

Tizhet eo ar pal, mard e oa plantañ buhez, perc’henniañ a-dostoc’h ar mare-mañ-mare istorel ; bizitañ ar vro neket dre e lec’hioù nemetken met dre hec’h amzer-dremenet war un dro. Evidon ha n’on ket ur mailh war an Istor, din da vezañ dedennet ganti, ez eo un harp pouezus lenn seurt oberennoù hag a liamm an darvoudoù c’hoarvezet gant un endro deskrivet, gant youloù tudennoù gwirheñvel, gant santadoù.

Koulskoude e kav din eo un disterig reut ar skritur, marteze. Klasel betek re ? N’on ket evit lavaret eus pelec’h e teu. Ne welan rebech ebet da ober, ijinet brav eo, gwirheñvel daoust d’ar faltazi ha ne vank ket… Met mankout a ra un elfenn bennak ; feiz an arzour a blant e bersonelezh en e skrid, pe me ‘oar. Tostoc’h eo diouzh un oberenn diwar urzhiad eget d’unan diwar ezhomm diabarzh.

Dedennus ha brav eo koulskoude, ha lenn a rin kement tra all a blijo da Fulup Lannuzel profañ deomp, lennerien, n’eus na mar na marteze.


Ar person touer, Yeun ar Gow (1961)

Ur pezh-choari berr, loc’het diwar ur fed istorel ha skrivet e gwerzennoù.

N’on ket bet entanet gant an istor, met ar pezh zo mat ennañ eo n’eo ket pimpatromel. Diskouez a ra pegen arvarus eo ober dibaboù, n’eus forzh peseurt re e vijent, pa vezer en un endro distabil.

Plijus-tre eo da lenn abalamour d’ar yezh a ziskenn en divskouarn evel mel er gouzoug. Ur c’heriaouegig a zo er fin. Displeget eo e brezhoneg enni ar c’herioù lakaet da ziaes. Hag en ur lenn anezhi, ne c’heller ket herzel ouzh soñjal : Ha ken resis-se e oa ar brezhoneg ? Ur bam !

Emaer pell ouzh ar gont en deiz a hiziv met mat eo al levrig-mañ da dostaat ouzh ar spered kozh. Ken gwir a-fed danvez hag a-fed yezh.


Saga Arvorika 2 : Kevrin al Lagad du, Yann-Bêr Kemener (2019)

Disoñjet em boa un tammig istor al levrenn gentañ hag aon em boa e vije diaes adstagañ ganti. Met an itrik kement ha temz-spered an tudennoù a vez degaset da soñj gant ar skrivagner dre ma z’eer war-raok gant an istor, ar pezh a zo mat.

Ne gredan ket e vije bet skrivet ar romant-mañ evit degas fent, koulskoude em bez bet alies e-kerzh va lennadenn, gant darempredoù revel an haroz hag e vignonez Gwenn. N’int ket eus ar re soutilañ. N’em eus netra a-enep met n’on ket sur e oa gant ar pal lakaat al lenner da c’hoarzhin, domaj eo.

Traoù all a gavan un tamm ponner, divizoù diampart a vez klasket fourrañ re a ditouroù enno hag a goll penn-da-benn liv ar wirionez, da skouer.

En desped da se ez eo pozitivel ar sell em eus war ar romant-mañ. Mont a ra an darvoudoù war-raok, ha kreskiñ a ra an haroz, en e vicher, en e benn hag en e zarempredoù. An elfennoù sevenadurel a vez talvoudus ha dedennus. Aes eo da lenn ouzhpenn.

Ha laouen on o lenn estreget lennegezh, traoù evit en em ziduiñ nemetken, a-wezhioù. Gortoz a rin gant mall trede romant an heuliad.


Chuchumuchu, Erwan Hupel (2019)

Daoust d’an hed en deus klasket kemer ar skrivagner gant e dudenn bennañ dre implijout an eil gour unan, e kav din ez eo an destenn verr-mañ un dezrevell-vuhez a-raok pep tra.

Kemer a ra ur fed, un enrolladenn a glev er post bihan d’an 11 a viz Du, ha diskouez penaos e tibun istor an enrolladenn-se, e furchadeg war he divout, e soñjezennoù da heul e enklask.

N’eus ket ur mor a draoù da lavaret diwar-benn an diell istorel e-unan. Skañv eo ar pezh a chom, memes pa gleuzier ar pellañ posubl, ar pezh a oar ober.

Met ar skrid-mañ zo ouzhpenn un diell istorel : ur brederiadenn war istor ar yezh, ar re o deus komzet anezhi, ar re a gomz anezhi c’hoazh. E verc’h 5 bloaz, da skouer. Hag ur goulenn diwar-benn ar pezh a laoskomp war hon lec’h.

Ne gavan ket dreistordinal an tem : muioc’h a breder eget a ijin a zo ennañ. Met merzout a ran n’eo ket pouezus gant skridoù Erwan Hupel, a-benn ar fin. Ar pezh a gont eo an hentoù a gemer e soñjoù, hag an doare d’o dibunañ. Leun eo e skritur a gavadennoù, a souezhadennoù, a vousfent. Daveoù niverus a ra d’ur bern traoù, hep na vijent heverk atav, hag a redia al lenner da chom war-c’hed, prest da vezañ sourprenet.

Gant se e vez pep levr nevez gantañ, memes pa vez tanav evel hennezh, ur blijadurig lennegel.


Ma emgann evit Iwerzhon, Dan Breen, bro-Iwerzhon (1944)

Lakaet e brezhoneg gant Ernest ar Barzhig diwar an droidigezh c’hallek, ar skrid-buhez-mañ zo aet d’ober niverenn 70-71 ar gelaouenn Skol e 1978.

Kavet em eus dedennus e vije bet dibabet lakaat ar skrid-mañ e brezhoneg. Diskouez a ra e wele tud ‘zo un hevelebiezh etre stad Breizh er mare-se hag hini bro-Iwerzhon e-pad ar brezel evit ar frankiz.

Ar brezel a vez kontet deomp amañ zo eus ur seurt n’hon eus ket anavezet, koulskoude. Dan Breen zo ur soudard, leun e zaouarn gant armoù, dispont, mennet ha taer. Alies e laka e yec’hed hag e vuhez en arvar ; ur souezh eo en dije tennet e spilhenn, gant an niver a vignoned varv a ra meneg anezho.

Displegañ a ra mat en e zezrevell ne vezent ket heuliet atav gant ar boblañs. Dalc’het en deus d’e stur koulskoude, betek ma vije prizoniet. Ar pep diaesañ evitañ : bezañ karc’haret gant tud eus e bobl, goude bezañ stourmet evito e-pad bloavezhioù.

Dedennus eo an dezrevell ; un diell istorel eo, bev-buhezek alies. Met lakaet on bet diaes gant an doare o doa dibabet Dan Breen hag e vignoned da ren o stourm, daoust ma rafe o c’halon hag o soñjoù divrall gwir harozed anezho.


Unanet adarre, Fred Uhlman, bro-Alamagn (1971)

Embannet e brezhoneg e 2019.

N’eo ket divoutin an tem : dres a-raok ar brezel, istor ur vignoniezh etre daou grennard alaman, a vo dispartiet gant an darvoudoù politikel. War ar poent-se e laka da soñjal en Frederig.

Pouezet e vez kalz war an endro : genidik e oa Fred Uhlman eus Stuttgart ha santout a reer en e destenn ar garantez a vage evit ar gêr-se hag evit bro e gavell, en doa kuitaet d’e 32 vloaz e 1933 abalamour d’an naziegezh o sevel, evel e haroz. Al liamm a galon-se gant bro-Alamagn en deus degaset soñj din eus Donaw. Ar pezh a zispak ar skrivagner dirak daoulagad e lenner eo ur gêr dous ha brav bevañ enni, kaer he zro-war-droioù. Seul krishoc’h e vez muzuliet ar c’holl a zeuio war-lerc’h, evit an haroz a dec’ho da Amerika met evit bro-Alamagn ivez : kaset eo bet da netra kreiz-kêr Stuttgart gant ar bombezadegoù amerikan e-pad ar brezel.

Tra m’en em ro an haroz d’e vignoniezh gant ar c’hont Konradin el lise, e santer e teu an aergelc’h da vezañ stenn en diavaez ha memes da gemer e greñv war reolennoù kozh an ensavadur-kelenn. Met tud Hans, yuzevien en o aes ha doujet, enbarzhet mat er gevredigezh, n’int ket evit magañ disfi ouzh an dazont, daoust d’an darvoudoù skrijus a dosta outo. Meur a savboent a vez kinniget eta, en o zouez hini Konradin ha ne oueza ket, ha eñ yaouank, war be du treiñ e selloù, sachet etre e vamm pro-Hitler hag e vignon yuzev.

Ur romant c’hwek ha fromus, a souber ennañ en ur bed ha n’eus ket mui anezhañ e kompagnunezh yaouankizoù gwallgaset gant an Istor. Ne vo ket diroudet al lennerien gant ar framm na gant ar yezh, eus ar re glaselañ. Ur blijadur eeün.