Category Archives: C’hoariva

Divroañ, Goulc’han Kervella (2009)

Ar chañs em boa bet da welet ar pezh-c’hoari-mañ gant va daoulagad. Un eñvorenn fromus.

Savet eo diwar taolennoù gwriet kichen-ha-kichen : n’eus haroz ebet, nemet skouerioù tud a c’hellfe bezañ n’eus forzh piv en hevelep degouezhioù. Taolet e vez gouloù war 5 maread istorel m’eo bet kuitaet Breizh gant bretoned n’o doa mui peadra da vevañ. Aet int da labourat e mengleuzioù Trelaze e kreiz an XIXvet kantved, loc’het o deus war-zu ar C’hanada e penn an XXvet, diskennet int da gavout douaroù gwelloc’h en Dordogne tro 1920, aet int da Amerika e fin an XXvet kantved ha pelloc’h, hag ivez da Bariz, niverus. Diskouezet e vez an enkadenn, an dibab graet gant lod da vont da heul o hunvreoù pa n’o deus netra ken da dennañ diouzh o bro, hag an disouezhadenn, alies. Kousto pe gousto e ra pep hini e doull, hag e teu da vezañ diaes kuitaat ar vro-degemer evel m’eo bet diaes kuitaat e vro c’henidik, ur mare zo bet.

E-tal d’an arvestoù-se e vez kinniget ivez arvestoù ma tepegner estrañjourien oc’h erruout e Breizh, hag an degemer a vez graet dezho. Dibabet en deus Ar Vro Bagan chom pozitivel ha digor, diskouez eo Breizh ur vro degemerus (nemetken).

Ar gentel da dennañ eus an holl blanedennoù-se eo n’eo ket un ebat kuitaat ar vro emaer gwriziennet enni, ha pa vije un dibab, ha pa vije deuet ho pro da vezañ ho enebour dre ne c’hell ket mui ho tegemer. Lakaat a ra d’en em soñjal war ar plas a gemer hor bro c’henidik en hor c’halon hag en hor c’hempouez. Ha lakaat a ra an arvesterien, hag al lennerien, da advevañ pajennadoù eus istor Breizh.

Eeün eo a-ratozh, graet evit skeiñ, memes gant empennoù n’int ket gwall zesket marteze. Soñjet eo evit ar bobl. Gellout a rafe, dre se, bezañ un tammig borodus. Met stil a zo, forzh pegement, gant Goulc’han Kervella, a oar lakaat ar gerioù eeünañ da lufrañ… asambles gant an daoulagad. Kaer !

Advertisements

Ur wech e oa, Albert Deshayes (2005)

An tech da reiñ an anv Ur wech e oa d’ul levr pe da n’eus forzh peseurt oberenn all em eus kavet bleup a-viskoazh. Bez ez eus kement anezho, ma n’heller ket didouezhiañ an eil re eus ar re all. Neuze e vez disoñjet an oberenn hag he diabarzh ken aes ha tra… Ne vern.

War dem ar c’hontadennoù pobl emañ al levr eta. Diaes eo da renkañ en ur garrezenn : n’eo ket lennegezh vrezhonek a-orin, pa oa bet skrivet ha c’hoariet an tri anezho e galleg da gentañ a-raok bezañ lakaet e brezhoneg gant Albert Deshayes. N’eus nemet e brezhoneg e kaver ul levr anezho avat. A-hend-all, n’eo ket bet ijinet an istorioù-se gant Albert Deshayes, troet unan, adstummet eben, roet dezhi tres ur pezh-c’hoari d’an trede… n’em eus ket komprenet hag-eñ e oa bet savet ar pezhioù-c’hoari gallek anezho gant Albert Deshayes e gwirionez, pe gant tud all.

Tri skrid berr zo el levr. Daou anezho a zo stummet evel pezhioù-c’hoari, unan all diouzh skouer ur gontadenn, giz Luzel : Herve, an deskard meliner. Skrivet eo bet gant bugale kelc’hiad 3 (CM), ha deuet eo brav-tre ganto a gav din, en ur adimplijout elfennoù o doa kavet e kontadennoù all (korriganed, Ankou) ha reiñ kalz buhez dezho, ar pezh a ro un doare “pep retañ” eus ar c’hontadennoù-pobl a c’hell bezañ adimplijet aes gant tud a ra war-dro bugale pe deskarded e brezhoneg. Eeun ha pinvidik eo ar yezh war un dro, un teuzar.

Ar pezh-c’hoari kentañ, Baron ar pont hag e varliton Yann, a santer eo bet lufret gant an implij. Diruilhañ a ra ar gerioù hag ar frazennoù anezhañ en un doare naturel, graet e vez implij eus an adlavarout en un doare brav, da gompren mat ha da zerc’hel soñj. N’eo ket orin-tre an tem, tennet eus ul levr gant Max Jacob, met efedus, sur.

An eil a zo bet tennet an istor anezhi eus ur romant gant ar skrivagner breizhat evit ar yaouankiz Yvon Mauffret. Mojenn Konomor eo e anv. N’eo ket sklaer piv eo an haroz anezhañ, pe ar sant Gweltaz, pe an tirant Konomor, pe e wreg santez Trifina. Dedennus eo an tem pa bermet reiñ buhez en-dro da vojennoù oadet-kaer. Traoù ‘zo em eus kavet iskis, ar pezh a vez lavaret diwar-benn ar yezhoù peurgetket, met marteze n’on ket titouret mat pe eo un doare all da gompren an traoù. Ar pezh-c’hoari-mañ ne gav ket din e vije ken flour hag en hini all ar yezh ennañ ; n’eo ket ken kempouez kennebeut. Ar pezh a ra e dalvoudegezh eo an tem anezhañ.

Ul levrig ha n’eo ket uhel ar c’haoc’h en e revr met a chom plijus da lenn dre m’eo poblek, ha lipet a-fed yezh.


Dogan, Jakez Riou (1943)

Ar pezh-c’hoari-mañ n’eo ket da renkañ e-touez oberennoù bras Jakez Riou. Berr-kenañ eo, dija, ha n’eus ket kalz danvez enni.

Gwelet a ran anezhañ kentoc’h evel ur farsadenn, ur “private joke” etre daou vignon o doa miret spered lamponed : Jakez Riou ha René-Yves Creston, en doa graet an tresadennoù da heul an destenn (e-touez tudennoù ar pezh-c’hoari ez eus un arzour, anat eo perak). Ar re-se n’int ket bet adkemeret evit an embannadur-mañ, ar pezh a zo domaj. N’o doa ket klasket an daou vignon lakaat embann o “oberenn” kennebeut. Kavet o doa farsus-kenañ an darvoud, a ouezent marteze muioc’h eget ar pezh ne lavaront diwar e benn, ha savet e oa bet ar pezh-c’hoari evit reiñ ton dezhañ ha c’hoarzhin etre mignoned.

Un nebeud damc’herioù farsus a zo, eskemmoùoù skañv, lakaat a ra da c’hoarzhin pe de vousc’hoarzhin, ar pezh a oa ar pal. Interest pennañ ar skrid n’emañ ket amañ ken en deiz a-hiziv, a gredan. Sikour derc’hel soñj eus an taol disujidigezh aroueziek ma oa tarzhadenn monumant ar vezh, ne lavaran ket.


Marharid Siche, Tavarn ar Peoh (2004)

tavarn-ar-peohLakaet eo bet Tavarn ar Peoh e brezhoneg gant Goulc’han Kervella, an embannadur gallek zo eus 2008.

Ur pezh-choari berr eo. Kinnig a ra un dornad tud, yaouank pe goshoc’h, da vare an dalc’hidigezh alaman e Montroulez e 1943. Un nebeud fedoù istorel a vez meneget ; ar roll anezho a gaver e penn kentañ al levr.

An tudennoù zo ur skeuliad pimpatromoù eus ar re a gaved e pep lec’h er pleg-mañ eus an istor : neb en em gann er strouezh, neb a ya da frikotañ gant an enebour ha n’eo ket ken droug-se hag a vo touzet diwezhatoc’h, ar c’houbladoù a strob hag a zistrob hervez ar re a dremener hebiou dezho. Ar senenn ziwezhañ a ginnig ur sell war-gil evit divinout petra eo deuet an dud-se da vezañ : sklaeraat a ra c’hoazh ar soñj kentañ, da lavaret eo n’eo ket pouezus an tudennoù, ar pezh a gont eo ar re a skoueriont.

Dremm istorel ar pezh-c’hoari eo an hini pouezusañ. Eeün hag efedus eo, ha klotañ a rafe gant ezhommoù yezh ha program skolajidi trede klas.

A-hend-all, fellet ez eus bet da Varc’harid Siche, hag a oa kelennerezh war al lizhiri klasel, plantañ daveoù da vojennerezh bro-C’hres en he skrid. Dre se, e vez sellet ouzh an tudennoù evel pa vijent traoù bihan ha pell a sell an doueed gresian outo gant kuriusted. Reiñ a ra tro d’ar skrivagnerez da gaozeal eus an tonkad war-eeun, e-lec’h leuskel al lennerien d’en em soñjal. N’em eus ket kavet brav ar meskaj etre an div sevenadur e gwirionez. Se zo kement ha lakaat sukr er soubenn : ponnerraat ha distresañ a ra ar skrid. Met an daveoù gresian n’int ket plezhennet gant peurrest an destenn, neuze e c’heller lenn anezhi hep teurel re a evezh outo ; ar pezh em eus graet.


Ĉeĥa kaj slovaka antologio, a-stroll (2001)

ceha-kaj-slovaka-antologioLodenn gentañ an antologiezh lennegel tchek ha slovak-mañ a ginnig testennoù a ya eus an XIIvet kantved betek ar bloavezhioù 1930, dre vras. Kinniget e vez a bep seurt lennegezh : barzhonegoù, danevelloù ha c’hoariva zoken. Displegadennoù don diwar-benn an div yezh a veve kichen-ha-kichen, hag harp-ouzh-harp, er pezh a oa Tchekoslovakia, a gaver e penn kentañ an dastumad : n’eo ket fall kaout un tañva eus Istor ar vro evit kompren emdroidigezh al lennegezh.

N’on ket sot ouzh an dastumadoù, dre vras. Diaes eo kaout ur soñj hollek, p’eo bet strollet an testennoù-se evit reiñ ar skeuliad ledanañ posubl eus barregezhioù ar skrivagnerien. Un dra zo sklaer avat : n’eo ket deuet brud ar skrivagnerien-se betek ennomp, ha dianv eo deomp ar bras anezho, ma n’eo ket an holl.

En testennoù ez eus lod em eus kavet diaes da lenn abalamour d’ar sujedoù dibabet : pezhioù-c’hoari awenet gant mitologiezh bro-C’hres, danevelloù tennet eus eñvorennoù brezel, lakaomp. Reoù all ne zesachent ket an evezh, hep bezañ displijus. Hag ur wezh an amzer, alies, e soñjen : ya, aze’mañ, deuet eo ganti ! Barzhonegoù o skeiñ er gwenn, enno un draig kuzh, danevelloù gouest da bakañ un aergelc’h rouez…

Pa vije al levr-mañ en ur yezh all, ar pep gwellañ d’ober gantañ vije heuliañ an neudennoù : notenniñ anvioù ar skrivagnerien blijusañ ha klask traoù all ganto. Aze, en esperanteg, n’eo nemet ur seurt gwerennad-dal : n’hellin ket mont pelloc’h, pe ral a wezh. Ret eo o degemer evel m’emaint. Dastumet em eus un nebeut memestra. Ur ganaouenn da luskellat evit ur babig sklav gant Svato-pluk Cech ; un danevell bennak gant Julius Zeyer pe gant  Jakub Arbes, testennoù tener diwar-benn he bugale kinniget gant ur vaouez hec’h anv Elena Soltesova ; ur skrivagner eo dedennus e holl destennoù dindan n’eus forzh peseurt stumm e vijent : Matej Anastaz Simacek ; ar barzh Petr Bezruc ivez… re a zo evit o envel holl. Ur vuhezskrid berr a gaver dindan anv pep hini, evit muzuliañ dindan ur sell red lennegel, perzhioù mat ha fall ha levezon ar skrivagner.

Al levr-mañ, dezhañ da vezañ fonnus (tost da 350 pajennad) n’eo nemet levriad kentañ un heuliad daou. Emichañs eo nevesoc’h an testennoù kinniget en eil : ar c’hromm a ziskoueze tostaat eus an amzer-vremañ dre vras, daoust ma ne oa ket anat atav.

Anat eo d’al lenner emañ gant ul lennegezh pinvidik-bras hag he deus stummet ur bobl (pe ziv) hep ober trouz er vroioù tost. Meur a wezh on en em c’houlennet : petra a lakafemp, ni, e seurt dastumad ? N’eo ket e-barzh unan peurglok evel an hini kinniget gant Frañsez Favereau, met un dibab eus ar pezhioù gwellañ… Pep hini en deus e soñj war se, sur a-walc’h. Ur boelladenn zedennus eo.

 


An dengasaour, Molière, Frañs (1666)

dengasourLakaet eo bet ar pezh-c’hoari-mañ e brezhoneg gant Serj Richard hag embannet eo bet e 2013.

N’on ket sur e vijen bet o prenañ al levr-mañ m’em bije anavezet ar pezh-c’hoari a-raok, met hemañ, just a-walc’h, n’em boa ket lennet c’hoazh : laouen e vezan atav o tizoloiñ oberennoù klasel, e n’eus forzh peseurt yezh e vijent bet skrivet.

Goude-se eo chomet al levr un nebeut bloavezhioù da zastum poultrenn war va estajerenn, a-raok na lakafen en va fenn kregiñ e-barzh, hep re a gred…

Nag ur souezhadenn eta ! nag a blijadur ! ur gwir ebat eo, a gav din, lenn oberennoù e gwerzennoù 12 silabenn. Hag un dro-gaer bezañ gouest da lakaat seurt oberenn e brezhoneg. Plijadur lennek, da gentañ, a-raok teurel pled ouzh ster hollek an oberenn.

Ar pezh em eus kavet un tammig start eo anvioù an dud : diaes eo nompaz en em goll abalamour n’eo ket aes anavezout an anvioù paotred diouzh an anvioù merc’hed. Evel-just ez eus ul roll anezho e penn kentañ al levr, met ret eo mont da sellet outañ diehan.

A-hend-all ne gomprenan ket re perak eo bet dibabet an oberenn-mañ e-touez listennad pezhioù-c’hoari Molière, n’em eus ket kavet milzedennus an tem anezhañ a-benn ar fin. Gant un dudenn a daol o wirionezioù d’an dud e kreiz o fas, e kav din e vije bet tu d’ober un dra farsusoc’h pe zonoc’h, diboan. N’on ket sur em eus komprenet mat ar ster en doa c’hoant Molière da reiñ d’e labour… N’eus forzh, ul lennadenn vourrus e oa.


Harry Potter and the cursed child, J. K. Rowling, bro-Saoz (2016)

harry potter 8Souezhet e oan abalamour d’ar stumm dibabet gant J.K. Rowling evit an eizhvet levrenn-man. Kredin a raen ne vije ket ken efedus hag ur romant, e vankfe traoù, ne gavfen ket va c’hont. Komprenet em eus buan, en ur lenn, ne oa ket gwir : disonjet em boa e c’hoarvezfe an istor e lec’hioù mil anavezet ganin, hag e vije he zudennoù pennan mignoned a-gozh din… Ur poent evit ar stumm !

N’eo ket ul levrenn vihan bet embannet evit rein o gwalc’h da gumuniezh “fan” Pottermania avat. An eizhvet Harry Potter, ne lavaran ket. Nag a ebat, goude an holl vloavezhioù-se, o tizoloin unan nevez !

Kavet em eus fin an istor, enni lammoù en amzer gras d’un “distroer-amzer” evel an hini a implije Hermione en trede levrenn : gant se, ha daoust ma vije mab yaouank Harry, Albus Potter, e kreiz ar jeu, e c’heller adkejan ouzh lod eus an tudennoù orin, en o zouez re a varv diwezhatoc’h. N’an ket da spoilan muioc’h…

Kalz suspens zo e meur a lec’h, ha from ivez. Degaset eo d’ar sklêrijenn traoù kozh a oa chomet war galon an dud ivez.

Ar pezh em eus kavet skoüs, el levr-man, dreist pep tra, eo ar mailhoni a ziskouez J. K. Rowling war bsikologiezh he zudennoù. Tregernin a ra o zrivliadoù e kalon al lenner. Bez ez eus enno ur reizhded ral, a ro he friz d’an oberenn. Gouest eo bet, betek ar fin, da lakaat Harry, Ron, Hermione ha Draco da greskin en oad ha da zarevin.

Echu eo gant Harry Potter, emezi. Ne vo levr all ebet goude hennezh. Trist on, met breman m’em eus echuet anezhan, e komprenan ivez eo bet lavaret pep tra.

Trugarez J.K. Rowling, evit an hunvre brav-se en deus luskellet ac’hanon ken pell !

Spi em eus e vo tu da welet ar pezh-c’hoari e galleg un dezi bennak…


Otello, William Shakespeare, bro-Saoz (1604)

otelloN’eo ket bemdez e lennan trajediennoù, ha laouen on o kavout un nebeut re e brezhoneg. Honnezh n’anavezen nemet hec’h anv a-raok. Lakaet e oa bet e brezhoneg gant Klerg.

Otello, maour Venezia, zo un den direbech : hael, kadarn, emañ o paouez dimeziñ e kuzh gant Desdemona, a gar hag eo karet ganti. E asagn Iago a vag droug outañ peogwir n’en deus ket bet digantañ ar post a c’hoantae. Dirazañ, n’eo nemet mel, met a-dreñv e itrik lamm e vestr. Dont a raio a-benn da blantañ egin ar warizi e kalon Otello, a zrouglazh e wreg gant an aon da vezañ dizenoret gant he c’hundu fall. Digeriñ a ra e zaoulagad a-benn ar fin met re ziwezhat eo, ha peogwir eo un drajedienn, en em lazh da gurunenniñ an daolenn…

Iskisat jener, an drajedienn. Lenn a ran se evel pa sell bugale ouzh un abadenn gant Giniol : “Na rez ket se ! Diwall, kuzhet eo a-dreñv”… ne c’hellan ket herzel outi, ha koulskoude e ouezan mat ne ran nemet heuliañ ar roudenn merket din gant ar skrivagner. Efedus e chom, goude 400 bloaz, daoust ma vije pell diouzhomp ar santimant a enor-se a lakafe un den da vougañ e wreg, pe an doare da ziluziañ e gudennoù koublad gant e asagn kentoc’h eget dre gaozeal gant e hanter hini… Chom a ra plijus, aes da lenn ha dedennus. Brav eo gellet tremen dre ar brezhoneg evit lenn oberennoù klasel a gouezhfe en ankounac’h ma tlefemp o anavezout dre ar galleg.


Puphejmo, Henrik Ibsen, bro-Norvegia (1879)

puphejmo Kavet em eus dreist ar pezh-c’hoari-mañ. Kregiñ a ra evel en un hunvre kaer, nedeleg eo, emaomp e kreiz ur familh unanet hag evurus. Tamm-ha-tamm e teuer da vezañ lakaet diaes gant an darempred iskis a zo etre gwreg an ti hag he gwaz : ober a ra anezhi evel pa vije ur plac’hig vihan, dic’houest da soñjal ha d’ober traoù drezi hec’h-unan. Hag ar vaouez, hec’h-unan, en em ren evel pa vije ur sodezig. Dont a reer da gompren n’eo ket ken direbech an endro kaer-se ha ma kredfer diouzh ar c’hentañ sell. Tro he deus bet Nora da gemer divizoù grevus, hag unan bennak zo o klask lakaat anezhi d’o faeañ. Netra ne gont muioc’h evit ar vaouez eget kuzhat ar wirionez ouzh he gwaz, ha ken bras eo hec’h aon e ouezfe, ma plav a-us d’he fenn skeudenn an emlazh a-hed ar pep brasañ eus ar pezh-c’hoari.

Dont a ra ar gwaz da c’houzout ar wirionez a-benn ar fin. Hag en un taol e tiskouez e zremm gwir : un den laosk eo, chalet muioc’h gant sell ar re all warnañ eget gant an darempredoù gwir zo etrezañ hag e wreg. Ar sekred, ur wezh diskuliet, a lak er gouloù ar mankoù zo er c’houblad. Daoust ma vije plaenaet ar gudenn eo deuet Nora da zigeriñ he daoulagad ha divizout a ra lakaat hed etre hi hag he gwaz, hag he bugale zoken, pa gompren e ra anezho evel ma vez graet anezhi : ur produ beveziñ.

Ur skrid souezhus eo pa seller ouzh ar bloavezh m’eo bet embannet. Ur vaouez a ziviz kuitaat he familh, he gwaz, pa seblant pep tra mont eus ar gwellañ, netra nemet evit antreal en he oad gour, zo un tem souezhus evit an XIXvet kantved. Hag e gwirionez e oa bet degemeret fall gant an dud, Ibsen en doa dleet cheñch ar fin d’ur mare bennak zoken, evit ma glotfe gwelloc’h gant dezvioù kevredigezh ar mare-se. Touch ouzh ar familh, ar skeudenn vourc’hiz anezhi, oa disakr penn-da-benn ; seul souezhusoc’h eo pa weler eo ur paotr en deus skrivet an oberenn.

Eeun ha fromus eo ar pezh-c’hoari-mañ a lak kalz traoù da ribotat en empenn.


Romeo ha Julieta, William Shakespeare, bro-Saoz (1597)

Romeo golo copieLennet em eus an droidigezh vrezhonek eus an drajediezh-mañ, lakaet e brezhoneg gant Klerg ha peurvoullet e 2007 gant Al Lanv.

Romeo ha Julieta a anavezen o istor dre glevet, pe dre istor ar sonerezh. Ar pezh em eus kavet souezhus gant dizoloiñ an destenn e brezhoneg eo keñveriañ oberenn Shakespeare gant ar pezh a greden ez oa -ha ne oa ket tamm ebet heñvel-. Ar skeudenn a oa en va fenn a oa doare ur vojenn hunvre, leun a varzhoniezh hag a arouezioù don ha kuzh. Ha souezhet on bet o tizoloiñ ur skrid bev-birvidik, gant lod tudennoù farsus, fentigelloù hanter-c’hros, un haroz hedro e garantezioù, ur vagerez lonkerez, hag ar gasoni gozh etre an daou di Kapulet ha Montagu en em ziskouez evel ur c’hoari droch etre paotred yaouank-flamm devet gant ar c’hoant da glask kign… Dipitet on, eus ar seurt dipit a sav en unan pa ya da welet er sinema istor ur romant en doa lennet gant bam, evit dizoloiñ n’eo ket tamm ebet an aktourien evel m’en doa o gwelet en e benn (ha din e c’hoarvez alies-mat !!)

Nann, n’on ket kendrec’het da vat gant an istor eta. Marteze em eus he lennet re ziwezhat : nag em bije he c’haret da bemzek vloaz ! Met dreist-holl, emañ re bell eus ar pezh a c’hortozen goude anavezout sonerezh korolladeg Prokofiev. Biskoazh ! Met e mod-se e vez pa stummer ur skeudenn re vrav en e benn.

N’eo ket koll amzer lenn ar pezh-c’hoari-mañ koulskoude, memes m’eo nijet kuit ho romantelezh gant an amzer oc’h ober e dro, evel va hini. Kalz traoù ‘zo da rastellat e brezhoneg Klerg, ha kurius e vijen da geñveriañ ar skrid orin gant an droidigezh a-wezhioù evit kompren penaos en deus gellet kavout traoù ‘zo.

A-hend-all e vijen kontant d’e welet e brezhoneg war al leurenn un deiz bennak ! Sur on e tivouzhfe ac’hanon ouzh ar skrid.