Category Archives: Beajoù

Les aventures de Boro, reporter-photographe 1 : La dame de Berlin, Dan frank ha Jean Vautrin, Frañs (1987)

Levrenn gentañ ur rummad a 8 eo honnezh. Skrivet a zaou zorn, bez he deus da haroz Boro, ur yuzev hungariat a zo bet awenet kalz e grouerien gant al luc’hskeudennour Robert Capa evit sevel e dudenn.

Ur seurt romant-avañturioù-polis istorel eo La Dame de Berlin. Kregiñ a ra just a-raok na errufe Hitler e penn bro-Alamagn. Pourmen a ra an haroz dre Europa. Livet-kaer, romantel, dreistordinal eo e droioù-kaer ha n’heller ket enouiñ o lenn anezho. Ur stil o deus ar skivagnerien, a zegas fent da vareoù dic’hortoz ; un implij ampart eus ar galleg ivez, ur geriaoueg pinvidik war meur a live-yezh hag ur blijadur o c’hoari gant ar yezh, dre vras.

Ar pezh am eus kavet dedennus eo an endro istorel dreist pep tra, betek bezañ direnket un tammig gant ar fed e lak anat ar skrivagnerien eo bet skrivet al levr goude an darvoudoù istorel. Da lavaret eo ne glaskont ket lakaat al lenner da zisoñjal e ved dezhañ ha da splujan korf hag ene en istor a gontont, kentoc’h e tegasont soñj re alies eus ar pezh a zo o vont da c’hoarvezout. Emzalc’h pep haroz a glot muioc’h gant hini unan a oar petra eo bet an Istor, eget gant unan a vije paket e kreiz an tourmant hep bezañ re sur pelec’h kas e gammedoù. Gant se, n’eo ket ken gwirheñvel ha m’en dije gellet bezañ.

Ur meskaj deuet brav, gant un dakennig a Gorto Maltese, kalz Istor, fent forzh pegement, suspens pa vez ret, dilammadennoù niverus-meurbet… Un evezh pizh zo bet roet d’an doareoù treuzdougen el levrenn-mañ : kirri ker, tren, zeppelin… An harozed, dibabet mat, a zo gwezh pinvidik, gwezh paour, kement hag ober un dro glok eus kevredigezh ar mare. Gant ur stil disheñvel-mat, e kavan kerentiezh etre al levr-mañ hag hini Timothée de Fombelle, Vango.

Lennegezh poblek a live uhel, a lavarfen. Gwelet e vo m’eo bet gouest ar skrivagnerien da zerc’hel gant o lusk diaoulek el levrennoù a heul, daoust ma vo ret d’an amzer mont war-raok ha, marteze, tizhout bloavezhioù n’eo ket ken pinvidik ar vouedenn da dennañ diouto hag hini ar bloavezhioù tregont e Frañs hag Alamagn.

Advertisements

Racontars arctiques, Jørn Riel, bro-Danmark (1974-2009)

1-jorn-riel-la-vierge-froideE danek eo bet skrivet al levrioù-mañ. Perzh en doa kemeret Jørn Riel en ur gefridi skiantel e Groenland, lec’h ma oa chomet e-pad 16 vloaz da vevañ. Eus ar pezh en doa gwelet ha klevet du-hont en deus tennet an 10 levrenn-mañ, enno testennoù berr etre kontadennoù ha danevelloù.2-jorn-riel-safari-arctique

Setu amañ an heuliad a-bezh (diaes eo lakaat urzh en embannadurioù) :4-jorn-riel-cure-denfer

1) La vierge froide et autres racontars – 1974

2) Un safari arctique et autres racontars – 1975

6-jorn-riel-gros-bobard3)5-jorn-riel-voyage-nanga La passion secrète de Fjordur et autres racontars – 1976

4) Un curé d’enfer et autres racontars – 1977

5) Le voyage à Nanga : un racontar exceptionnellement long – 19817-jorn-riel-canon-lasselille

6) Un gros bobard et autres racontars – 1986

7) Le canon de Lasselille et autres racontars – 1988

9-jorn-riel-la-circulaire8) Les 8-jorn-riel-ballade-haldurballades de Haldur et autres racontars – 1993

9) La circulaire et autres racontars – 1994

10) Le Naufrage de la Vesle Mari et autres racontars – 1996

Gwelloc’h eo lenn anezho en urzh, peogwir e vez implijet an hevelep tudennoù atav, hag e tesker anavezout anezho tamm-ha-tamm. Anv a vez alies eus an traoù c’hoarvezet kent.

Mezvierien, gerioù gros, seks, gevier, marv, gwad, feulster, setu dre vras ar pezh a gaver el levrioù-mañ. Koulskoude e red enno ur varzhoniezh hep he far, hag ur fent hollvezant. Ha n’eus ket da grediñ eo deuet an istorioù evel ma teu e teu gant ar skrivagner, gwelet e vez en navet levrenn pegen brav en deus rakwelet ha skoulmet an traoù. Dibab a ra ar skrivagner e c’herioù gant aked, ar pezh a zegas kalz a fars a-wezhioù. Bamus eo, e gwirionez.10-jorn-riel-vesle-mari

Ral eo din lenn testennoù ken divoutin, deskiñ kement a draoù, ha c’hoarzhin a galon ken frank ! Ur bennoberenn vedel, n’hellan ket kompren perak n’eo ket anavezet muioc’h hag eo ret en em gavout ganti dre zegouezh… Ur rummad eo e vije ur pec’hed chom hep e lenn.


Galv ar bed gouez, Jack London, Stadoù Unanet (1903)

Ur gevrin eo bet din e-pad pell gwelet e c’helled kaout un interest bennak o lenn istorioù loened, ur romant o vezañ istor un den evidon. Setu perak n’em boa ket lennet al levr-mañ a-raok, daoust ma vije bet du-mañ a-viskoazh.

N’eo ket gwall hir, skrivet ampart en ur stil klasel. Anat eo en deus awenet don ar bras eus an oberennoù skrivet ha filmet a zo deuet war e lerc’h, ha ne c’heller ket bezañ skoet gant nevezenti an diabarzh en deiz a-hiziv. Koulskoude e chom gwirion ar from a sav el lenner, en em lak digudenn e plas Buck, ar c’hi-haroz.

Ur romant-deskoni eo, muioc’h eget ur romant-deskiñ. Kuitaat a ra Buck ar bed sevenaet klet eo bet e hini e-pad pevar bloavezh kentañ e vuhez evit bezañ taolet trumm e ifern ar chas-labour e norzh amerika. M’eo ur c’hi hep e bar a oar en em dennañ eus kement plegenn ziaes, e vez kemmet don e bersonelezh gant an darvoudoù. Kontañ a ra ar romant an hent a ra eus ar sevenadur d’ar gouezder, a glev ar galv anezhañ kreñvoc’h-kreñvañ ennañ. Distaget eus kement liamm denel, e c’hell dont da vezañ ar pezh a sant ez eo : ur bleiz.

Ur c’hlasel brav, troet brav, gant skeudennoù ken brav all, ar pezh a dalv ar boan bezañ saludet o vezañ m’eo ralik gant al levrioù brezhonek.


Bale bro : Kuba, Thailand ha Kambodj, Jakez-Erwan Mouton (2015)

bale-bro-cuba-thailand-ha-kambodjUl levr dichipot, o kontañ hep troidelloù beajoù graet gant ar familh, a zeiz da zeiz. Plijadurus eo ha ne dorr ket ar penn tamm ebet. Pedet e vezer e-barzh ar veaj da heul ar skrivagner, desachet e lagad war-zu an traoù drol da Europiz ha kizidig ouzh Istor ha politikerezh ar broioù a dreuz, abalamour d’e vicher.

Simpa eo da lenn ; ar pezh a brou n’eus ket ezhomm atav da labourat hir amzer war ur skrid evit ma vije dedennus…


Loeiza, Laurence Lavrand (2015)

loeiza-laurence-lavrandDispartiet eo he zud, ha divizet he deus he mamm kuitaat Breizh evit mont d’en em staliañ e… Mayotte ! Start eo evit Loeiza, ha hi merc’h nemeti ar familh, pa zle ober he zistro-skol 6vet klas ken pell eus korn-bro Karaez.

Poan em bez o kompren an darempredoù etre merc’h ha mamm el levr-mañ, ne seblantont ket din bezañ gwall wirheñvel. Emzalc’h ar vamm dre vras a gavan iskis hag un tammig emgar, forzh penaos.

Ar pezh a zo plijus eo e splujer en ur bed all, a weler eo bet amprouet gant ar skrivagnerez hag en deus, ar wezh-mañ, tres ar wirionez. Ul levr jentil eo hag a lak al lenner da veajiñ. Evit ober war-dro kudennoù donoc’h, eo ret gortoz bezañ un tamm brasoc’h eget ar publik bizet gant al levr-mañ (merc’hed 10-12 vloaz).


Bara brith, David ar Gall (2015)

bara-brithBez em eus bet kalz plijadur o lenn al levr-mañ hag a zo, evit poent, hini gwellañ ar skrivagner da va soñj.

Ur romant eo. Heuliañ a ra ur plac’h yaouank en he beaj da vro-Gembre. Kuitaat a ra ar paotr a gar dre voazamant evit amzer ar vakañsoù, ha ne ouezer ket re hag-eñ e pado an istor karantez-mañ pe get : ar veaj, hag ar pezh a dremen e-pad m’emañ ezvezant Anna, a cheñch he buhez penn-da-benn.

Ar pezh a zo plijus eo e kemer David ar Gall e amzer evit lakaat an traoù e plas, deskrivañ soñjoù e dudennoù, ha reiñ a ra ar santimant d’al lenner da veajiñ ganto.

An eil tra plijus-tre hag a zo ivez ur meni beajig evit al lenner, eo ar gwenedeg brav implijet da gontañ an istor.

Direnket on bet gant un dra memestra, met dindan dec’h emañ, diaes eo da zisplegañ… kavout a ra din, a-wezhioù, n’eus ket kalz ster gant an darvoudoù ; int bet berniet aze just evit reiñ un tamm lusk d’ar romant. Ar pezh a glaskan en ur romant n’eo ket diverrañ va amzer nemetken, fellout a ra din ivez deskiñ traoù diwar-benn anien mabden, ster buhez an haroz ha kement ‘zo. An traoù-se a vez roet gant David ar Gall el levr-mañ, met an darvoudoù ne gavan ket abeget a-walc’h a-wezhioù. N’eus ket a ster a-vras, a luskad, a arguzenn. Gouzout a ran eo un doare da skrivañ, evel un all, met n’on ket gwalc’het gantañ, daoust m’em bije bet kalz ebat o lenn, amzer ar romant.


Génération H, Alexandre Grondeau, Frañs (2012)

generation HPoan em eus o krediñ eo Génération H ur romant da vat, memes m’eo bet cheñchet holl anvioù an tudennoù evit abegoù anat, pa vez alies an dud yaouank a zo anv anezho e-maez lezenn.

17 vloaz eo Sacha, an haroz. Gant e vignon gwellañ e krog gant un droiad un tammig gouez a-dreuz bro-C’hall, en ur c’hoari biz-meud, en ur vont a fest da fest, a di da di, hervez an dud en em gav war o hent. Met n’eo ar veaj distumm-mañ nemet un digarez e gwirionez. Gwir haroz ar romant eo ar butun-struj, a vez kanet meuleudi dezhañ ken e vez, n’eo ket hep barzhoniezh ha gouestoni war ar sujed.

Ne vezer ket douget gant ul lusk ifern pa lenner al levr-mañ. N’eo ket re enouüs, peogwir e tegas soñj da bep hini trubuilhoù ha sotonioù an dud yaouank-se heklev un amzer zo bet, emichañs. Met n’eo ket dreistordinal kennebeut. Kavet em eus macho a-walc’h an istorioù karantez -ur ger re vras eo evit an darempredoù skañv a vez kontet deomp-, diazezet kalz war stumm diavaez an dud, goullo gant an niverus ha peuzheñvel ma z’int a-hed al levr. Kreñvoc’h eo ar santimant a gamaladiezh etre Sacha hag e vignon Johan eget n’eus forzh peseurt darempred all, forzh penaos. Marteze eo kentoc’h ul levr gourel, en ur mod ; n’o deus ket ar merc’hed ur plas denel ennañ kement-se. C’hoarzhet e vez un tammig, tapet ur bannac’h aon ur wezh an amzer, met pep tra war ur mod pastel… Ha dreist-holl, ne z’a ket an traoù war-raok, bevañ a zeiz da zeiz e mod-se, kousket nebeut, sevel diwezhat ha na vezañ koulz lavaret morse sklaer e soñjoù ne fard ket ur steuñvenn espar.

Ar souezhadenn vrasañ, avat, eo dizoloiñ e tremen an istor-mañ, kinniget evel levr-stur remziad ar re yaouank a-vremañ ha degemeret ganto evel pa vije, eñvorennoù ur paotr a oa krennard e… 1995 ! Koulz lavaret, da vare va yaouankiz din-me. Biskoazh ! Ar filozofiezh n’he deus ket cheñchet kalz moarvat, evit ar vutunerien…


Un anthropologue en déroute ha Le retour de l’anthropologue, Barley Nigel, bro-Saoz (1983 ha 1986)

LAnthropologue-en-derouteKomz a rin eus an daou levr-mañ asambles peogwir ez eont an eil war-lerc’h egile, er memes lec’h gant ar memes tud, daoust ma rafe anv ar skrivagner eus daou veaj disheñvel.

Denoniour eo Barley Nigel. Lakaet en deus en e benn mont da studiañ ur meuriad bennak war an dachenn. Ar wezh kentañ eo dezhañ beajiñ gant ur pal studiañ. Un tamm dre zegouezh, en em gav o vevañ e-touez an Dowayo-ed, ur meuriad eus bro-Gameroun eo pell-tre e zoareoù-bevañ diouzh re an europeaned. Kas a ra e studiadenn da benn, met ouzhpenn an danvez anezhi e tegas ivez peadra da gontañ dre ar munud e veaj hag ar skoilhoù a bep seurt eo en em gavet ganto, a-fed dafar, yec’hed, tregasoù melestradurel ha darempredoù gant an dud all dre vras : kaer en deus ober e seizh posubl, n’eo ket evit chom hep ober ur bourd bennak ur wezh an amzer.Le retour de l'anthropologue_PBP-retour anthropologue..

Pe e vije e-pad ar mont-dont pe war al lec’h e ro deomp un dezrevell farsus-tre eus e drubuilhoù. Dont a ra a-benn da ziskouez ar fent en em gav puilh en degouezhioù eo sac’het enno, hep ober goap ouzh an dud koulskoude. Reiñ a ra a-benn ar fin ur studiadenn resis met denel hag a vez lennet evel ur romant dre m’en deus taolet evezh o kempouez e lodennoù, o tepegn a-zoare an dud a vev en o zouez, a labour gantañ, a laer anezhañ e pep lec’h (dreist-holl ar velestradurezh, n’eo ket gwall sklaer o jeu !). Kentelius eo, met ar pezh a splann ar muiañ eo ar fent a ziver diouzh e skrid. Ne fell ket din reiñ skouer ebet, kuit da lazhañ plijadur an dizoloiñ, met talvezout a ra e lennadenn. D’am soñj e c’hellfe plijout dreist pep tra ouzh an dud o deus beajet kalzig o-unan hag a adkavo er pajennoù-mañ eñvorennoù ha degouezhioù damheñvel ouzh ar re o deus bevet.


L’ancêtre, Juan José Saer, Arc’hantina (1983)

l ancetreUr romant berr eo hennezh. Diazezet eo war ur fed gwir : ur bagad tud o doa douaret e korn-bro an Uruguay zo bet diskaret en e bezh gant ur meuriad indianed… war-bouez ar mous yaouank, 15 vloaz dezhañ. Chom a raio da vevañ en o zouez e-pad 10 vloaz, betek ma vo restaolet d’e re. Kustum e oa ar meuriad debrerien-tud-se da leuskel bev un den nemetañ eus ar strollad a lazhent d’ober kofad.
Kontet e vez an istor en un doare lennegel-tre, barzhoniel zoken. Desachañ a ra an evezh dre vras, daoust ma kavfe din e vank a bersonelezh ar benndudenn. N’en deus rakvarn ebet war an traoù a wel pe a vev, koulz lavaret. Aes eo e mod-se e lakaat da zegemer digudenn doareoù-bevañ disheñvel-tre (ne zebro morse den ebet, koulskoude). Dindan 10 vloaz, ne liamm koulz lavaret darempred ebet gant tud ar meuriad a vev en o zouez, ar pezh a gavan drol, p’en deus bet amzer da zeskiñ o yezh hag o doareoù. An indianed a ro e frankiz dezhañ -a daol anezhañ er-maez, zoken- pa verzont ur vag all o tont eus e vro, ar c’hentañ hini abaoe 10 vloaz. En em gavet en-dro gant tud “sivilizet” eo ken kollet an den yaouank ha pa oa erruet er meuriad : disoñjet en deus e yezh gentañ ha ne zeu en-dro nemet a-dammoù, ha test eo eus diskar an indianed, ne chomo a-raok pell roud ebet anezho war an douar. Graet e vez war e dro gant katoliged a glask saveteiñ e ene (ha dreist-holl o re) tra ma chom-eñ ken sentus ha m’eo bet a-viskoazh ouzh e donkad. Dont a ra tamm-ha-tamm da zielfennañ ar pezh en deus bevet ha da gompren en em sante gwelloc’h e-touez ar “sovajed” eget er bed a zeue dioutañ.

N’em eus ket kavet fall an oberenn, a dro da brederiadenn a-ziwar ster ar vuhez hag an doare d’e vevañ. N’on ket bet tizhet don ganti koulskoude. Lakaet eo da bennoberenn gant tud ‘zo ha roet e oa bet ur priz enorus d’an droidigezh e galleg, a zo bet embannet ouzhpenn ur wezh. Ur bern romantoù ha skridoù all zo bet embannet gant Juan José Saer, lakaet da vezañ unan eus gwellañ skrivagnerien Arc’hantina. Bet e oa o kelenn e Skolveur Roazhon, d’ur mare bennak.


Qu’est-ce que je fais là, Bruce Chatwin, bro-Saoz (1988)

quest ce que je fais laIskisat levr, en em gavet etre va daouarn dre zegouezh e-kerzh e bourmenadenn dre ar bed : ul levr-beajer eo, bet prenet a-ratozh gant unan bennak evit e lakaat da straniñ lec’h-pe-lec’h dezhañ da vezañ lennet gant ar muiañ posubl a dud (Bookcrossing).
Ma rafen seurt traoù, en em soñjfen mat war titl al levr a gasan da roulañ e vuhez, em eus soñjet, ha dre ma n’anavezen ket ar skrivagner em eus bet c’hoant da deurel ur sell war hennezh.
Anat eo an dibab : ur skrivagner-beajer e oa Bruce Chatwin. Tremenet en deus e vuhez o kantreal e pep lec’h er bed. Strollet en doa e-unan an testennoù a gave skrivet ar gwellañ evit sevel an dastumad-se. Levrioù all a gaver dindan e bluenn, hennezh a ziskouez bezañ an hini diwezhañ peogwir eo marvet e barr e oad, diwar ur gleñved divoutin paket gantañ e bro-Sina.
N’eo ket unvan al levr. Dre vras e kaver tri seurt testennoù : testennoù o kontañ kejadennoù, eskemmoù buhezek ha tost gant tud, dister a-wezhioù. Ar re-se a vez mat atav. Testennoù all diwar-benn tud brudet (kalz pe nebeut) eo bet Bruce Chatwin o sevel goulennoù diganto, war meur a gevandir. An testennoù-se, m’int skrivet gant ur bluenn asur, n’on ket bet dedennet ganto holl : hervez personelezh an den aterset e oa, e gwirionez. Unan eus ar re wellañ evidon zo diwar-benn Madeleine Vionnet, gwrierez awenet. Kontañ a rae Chatwin e-touez e vignoned tud evel Howard Hodgkin pe George Ortiz, met bet eo o tivizout gant tud evel André Malraux, Werner Herzog, Ernst Jünger, ha tud all eo ur blijadur klevet anv anezho evit ar wezh kentañ, ha gouzout diwar o fenn : Donald Evans, a live war timbroù ; Maria Reiche, ur vaouez he deus gouestlet he buhez ouzh ar pampa…
Testennoù muioc’h politikel a zo ivez ha n’on ket bet bamet ganto holl. Tro en doa bet Bruce Chatwin da heuliañ Indira Gandhi e-pad he c’houzad evit an dilennadegoù, an dezrevell-se zo farsus peogwir e tiskouez ur vaouez ha ne ra forzh gant tud he fobl hag a zo koulskoude azeulet ganti… Tapout a ra bro-C’hall he fegement diwar-benn he rol e brezel Aljeri hag an doare m’he deus graet ouzh an aljerianed goude ar brezel, e Marsilha peurgetket, e-barzh La très triste histoire de Salah Bougrine. Peurliesañ e kaver ur fent soutil en testennoù. Unan eus ar re wellañ war ar poent-se zo diwar-benn ar yeti. Bet eo Bruce Chatwin oc’h heuliañ e roudoù, ha darbet en em gavout fri-ouzh-fri gantañ, war a seblant. Ne oar ket e-unan petra da soñjal…
Stamboc’hus eo lenn an holl destennoù-se, ken disheñvel an eil diouzh egile, en un tenn. Ma adlennan al levr-mañ diwezhatoc’h (m’en em gavan gantañ adarre, peogwir em eus roet e frankiz dezhañ en-dro) n’on ket sur eo gant an hevelep testennoù e vin desachet, hervez ar broioù en deus c’hoant al lenner da ergerzhout, an temoù tost ouzh e galon, ne c’hell ket al levr-mañ bezan lennet er memes mod gant an holl.
Ar pezh a vank evit reiñ stag d’an holl destennoù-se eo ul linenn-stur (lod eus an testennoù a oa bet skrivet evit kazetennoù doare Garden, lod all evit ar familh…). Kontrol da Gao Xingjian e Menez an Ene, ne ziskouez ket ar beajer m’eo Bruce Chatwin bezañ o klask muioc’h eget ar gejadenn merket, a gas da benn gant doujañs. Dedennus eo peogwir eo speredek an den. Met evidon, boaz da stagañ ouzh ar beajoù ur ster speredel, n’eo ket trawalc’h… marteze.