Author Archives: pevarlagad

About pevarlagad

Ul lennerez o reiñ deoc'h pezh he deus skrivet goude he lennadennoù e-pad bloavezhioù. Deoc'h da reiñ ho soñj ivez.

Réinventer la bande dessinée, Scott McCloud, Stadoù Unanet (2000)

Al levrenn gentañ a zisplege petra eo bannoù treset, penaos ez eont en-dro, peseurt perzhioù mat pe fall o deus e-keñver mediaoù all. Dre he sujed e oa nebeutoc’h en arvar da goshaat.

Gant al levr-mañ e klask Scott McCloud tresañ un dazont, pe meur a hini, dezho. Sevel a ra martezeadennoù. Ha se, 18 vloaz ‘zo : kement ha lavaret eo dic’hizet un tammig ar pezh a gont diwar-benn istor ar stlenneg (fin, dic’hizet n’eo ket, met anat eo ne z’a ket pell a-walc’h an displegadennoù evidomp-ni bremañ)…

Daoust da se, en em ziskouez pellwelour, ha gwellaour ivez. Unan eus perzhioù dibar an hir a zisplegadenn-mañ, eo ar feiz en deus Scott McCloud e-barzh an dazont, ijin an dud, ar Genrouedad… plijet ken-ken on bet gant e savboent war ar produioù niverel (difenn ar bannoù-treset dizanvezelekaet zo kement ha stourm evit a romantoù niverel, neketa ?), da skouer. Met ne c’heller ket bihanaat e oberenn d’an dra-se, pinvidik-meurbet eo.

Entanet on gant e labour. Kleuziañ a ra pell-tre, displegañ a ra eus ar c’hentañ, koñseptoù hag em bije bet mil boan o lenn anezho en ur stumm levr klaseloc’h, marteze. Petra eo an arz ? Penaos e vez gwallet, gant piv, perak ? Penaos talañ ?…

Seul souezhusoc’h eo din bezañ ken gwallzedennet, ma n’on ket ul lennerez bannoù-treset touet. Neuze e kredan eo ul levr mat evit n’eus forzh piv, memes ar re a zo pell eus ar bed-se. Ur wezh fourret e fri e-barzh, n’eus ket tu ken d’e zibegañ. Ur marzh !

Advertisements

An Antekrist, Tangi Malmanche (1950)

Ur pezh-c’hoari nebeut anavezet, digant unan eus hor c’hlaselañ dramaourien.

Kavet em eus plijus lenn un doare personel eus an istor, anavezet dreist-holl dre ar werz dediet da Fontanella er Barzaz Breiz. Ober a ra kazh an divizoù, dreist-holl p’emañ Mari vihan er jeu. Plijet on bet oc’h en em gavout er manerioù gant an tudennoù hag oc’h ijinañ an endro gras da zidaskaliezhioù deuet brav o tisplegañ ar c’hoarioù-gouleier pe ar sonioù a-dreñv. Mat eo, emaer er jeu.

Bez em eus bet tro d’en em c’houlenn hag-eñ ne oa ket Mari ur seurt pimpatrom eus an doare ma weler Anna Breizh, en ur mod. Ur plac’hig glan, uhel he fenn, bras he c’halon ; ur skouer a vertuz, memes evit ar re a glask profitañ diouti… Ur skeudenn a dizh ar gwenn hep mar eta. Met ur savboent personel n’eo ken, n’eo ket skrivet tamm ebet en destenn.

Evit distreiñ d’ar pezh-c’hoari, ret eo din anzav n’em eus ket komprenet gwall vat da be lec’h en doa c’hoant Malmanche da gas an dud gant e istorioù teologel. Ententet em eus an dezenn, met n’he deus ket kalz ster evidon, ha n’he c’havan ket pouezus. Padal eo war se en doa c’hoant Malmanche da zesachañ an evezh dreist pep tra… Pep hini a raio e soñj, forzh penaos eo berr ha diskuizhus da lenn.


Yaouankizoù, Nicolas Fort (2017)

Seizh danevell, berr pe hiroc’h, a gaver en dastumad-mañ.

Interest a zo o lenn pep hini, met kavout a ra din e teu bravoc’h an testennoù hir gant ar skrivagner. A-wezhioù e chomer gant ar santimant ne z’a ket an traoù war-raok, ar pezh a glot mat gant an tem, ar yaouankiz, ur mare m’emaer o klask e hent. Gwir eo dreist-holl evit Pakañ Laorañs, un tammig ivez evit Deus pa gari, lakaomp. An danevell Mont da zañsal he doa desachet va evezh e Al Liamm dija, mat em boa kavet anezhi. An hini nemeti eo ma vez anv a draoù dreist-naturel.

Kavet em eus mat tre ‘Wall dost ar mor, o reiñ ur skeudenn a-feson, ambiañset mat, eus un dour-beuz e ti ur familh. Souezhet on bet gant he fin avat (n’eus hini ebet, e gwirionez). An danevell m’en em ziskouez an dibarañ pluenn Nicolas Fort eo moarvat an hini ziwezhañ, Gwendolin, enni tost da 80 pajenn. N’eo ket boutin ar grez dibabet, pa ne oa ket an anv a Vreizh d’an Arvorig c’hoazh. A-feson eo an istor, ha divoutin. Plijus eo atav soubañ en un endro istorel. Goulenn a ra muioc’h a aked digant ar skrivagner, ivez. Ul labour brav en deus kaset da benn.

Ul levr aes da lenn, diverrus, dichipot.

Laouen on o welet ur c’han nevez o sevel el lennegezh vrezhonek.


Le jeu de la vérité, Martha Grimes, Stadoù Unanet (2004)

Richard Jury, komisar e Scotland Yard zo unan eus penntudennoù romantoù-polis Martha Grimes. An enklask-mañ zo pell a vezañ e hini kentañ.

Daoust ma ne vije ket skrivet fall em eus kavet hir va amzer. Chomet on pell o klask diveskañ tudennoù niverus hag a c’hoarie war daou brantad disheñvel. Kavet em eus diezhomm tudennoù ‘zo, ha divlaz an tudennoù pennañ (Jury da skouer), pa oa dreist lod eus an tudennoù a eil renk, en o zouez ar vugale. Evel er Famous Five, e vez roet kalz pouez d’ar boued (dister koulskoude) ha d’an amzer a dremen an tudennoù ouzh taol, o kontañ bidennoù goular. Hegasus em eus kavet ivez an tech da c’hoari gant tudennoù pimpatromel, evel ar c’houblad heñvelrevidi o terc’hel ar stal-bleunioù pe ar paotrig-treul… Ha ne vije ket un tammig re aes, ivez, lakaat amzer-dremenet ar boliserien da itrikañ start gant an enklask emaer oc’h heuliañ ? Doare telefilmoù, lakaomp…

Goude se eo ret-mat din anzav on bet souezhet brav gant ar fin, dic’hortoz ha renet a-feson.

Koulskoude e kav din ez eus re a dechoù gwan el levr-mañ evit ma z’afen da zonaat va anaoudegezh eus oberennoù ar skrivagnerez. Domaj eo, o vezañ m’eo puilh hec’h oberenn…


Journal plutôt inconvenant d’une toute jeune fille, Jacques Cellard, Frañs (1982)

Un dezrevell lipet brav, likaouüs rezonabl, e stumm deizlevr ur plac’h yaouank hardi, nevez sortiet eus ar c’houent.

Dizoloiñ a ra ar sekselezh a bazenn da bazenn, ha gant goûd. Ar pezh a lak anezhi, er fin, da varn spis pilpouserezh hec’h endro bourc’hiz. Echuiñ a ra mat pep tra, p’eo deuet a-benn da chom hep gweñviñ he vleunienn a-raok dimeziñ… N’eo ket lavaret n’eus netra da lenn, koulskoude, pell a se.
N’eo ket alies e lenner skridoù erotel dezho talvoudegezh lennegel. Pa ne vije nemet evit se, e talvez al levr bihan-mañ danvez e lennadenn. Met n’eus ket da vezañ souezhet gant ar skrivagner-mañ, hag a zo brudet dreist-holl evit e labourioù war ar galleg, sorc’hennet ma oa gant e binvidigezh. Geriaoueg, gwriziennoù gresian, troioù-lavar, trefoedajoù, amzer-sujañ ha kement ‘zo.
N’en doa ket kredet an den lennek ma oa sinañ Journal plutôt inconvenant d’une toute jeune fille da vare e gentañ embannadenn, e 1982. Nemet e vije bet un touell evit lakaat an dud da grediñ e oa bet embannet ur skrid istorel,  o vezañ ma c’hoarvez an darvoudoù e 1888 ?
Kavet em eus farsus ha skañv an istor, en deus lakaet aked ar skrivagner enni o chom gwirvoudel, ar muiañ ma c’helle -betek ober van e vije bet duet lodennoù ‘zo gant ar plac’h, pe diroget pajennadoù re druz.

Plijadur em eus bet ivez gant implij dieub an okitaneg, dreist-holl e kreiz an ebatoù.

Dudius eo, distresus ha fentus da lenn ma klasker chom hep terriñ e benn. N’eo ket da leuskel etre daouarn n’eus forzh piv avat, daoust ma ne vije morse gros an termenoù.


Kalonya, Youenn Kervalan (2017)

Anv-pluenn Ronan an Henaff eo Youenn Kervalan, ur skrivagner a ra e doull el lennegezh vrezhonek abaoe meur a zek vloaz.

Kinnig a ra e-barzh Kalonya ur sammad eus e varzhonegoù. Ul levr souezhus eo, dre e vent dija (ur 500 pajenn bennak), ha dre e vod ivez. Chom a ra eleveziek ar skrivagner peurliesañ, met echuet e vez al levr gant ar santimant d’e anavezout. Dispakañ a ra e soñjoù, e garantezioù, munudoù pemdez, betek reiñ ur poltred klok-rezonabl anezhañ.

Ar ger “klok” a glot madik gant va santimant diwar-benn al levr-mañ, ha gant ar pezh a gomprenan en deus klasket ober : un dastumad klok eus e varzhonegoù. Paotr al listennoù eo ivez, evel ma weler e kalz eus e skridoù : prederiet eo gant ar c’hoant da ziskouez, da zispakañ, hep disoñjal tra pe dra. Ur varzhoneg skouer eus se zo Treizherien levrioù, lakaomp, met kavet e vez en ur yoc’had anezho.

Rannet eo al levr dindan peder lodenn : A Bed, B Bro, C Buhez, D Barzhonegoù berr. Lod eus ar skridoù zo diaes-tre da renkañ, o vezañ ma klotaont gant an teir lodenn gentañ war un dro, pe gant div. Div varzhoneg –Koroll ar gorriged ha Bertsolariadenn– a gaver e div lodenn zisheñvel, dre fazi moarvat.

E-barzh Bed e jaoja Kervalan ar bed o treiñ. Tro da ziskouez e gizidigezh ouzh merzherien a bep lec’h, e gengompren evit ar bobl munut, e zoujañs evit stourmerien o deus aberzhet o buhez evit ur bed gwelloc’h. Paotañ a ra er pajennoù anvioù tud ha broioù bet brudet gwezhall dre ar c’heleier… hag a zo bet disoñjet abaoe, tra ma kendalc’h ar bed gant e dro direizh. Heklev ar bloavezhioù a dregern en anvioù “dic’hizet”-se : Timisoara, Solidarnosc… hag heklev eus an amzer-vremañ kement-all. A-benn ar fin, evit al lodenn-mañ hag a denn ouzh an Istor e vije bet gwelloc’h heuliañ red an amzer marteze. An dibab graet gant ar skrivagner da chom hep deiziata ar barzhonegoù a gavan domaj, el lodenn-mañ dreist pep tra.

Ar blijadur da lenn istorioù, da addizoloiñ tonkad an dud-se, eo ar pep splannañ el lodenn-mañ. Alies e vez savet ar barzhonegoù tro-dro d’ur galonenn varzhoniel a gaver er fin. Dont a ra ar peurrest da brientiñ, displegañ ha gwiskañ ar mennozh-se, da skouer e Tro ar bed, a echu gant an div werzenn-mañ : Kerkent taolet gant ar c’hilhog e gan, e stag Mab-den gant e gann-ha-diskann.

El lodenn Bro e kaver kentoc’h testennoù a denn da Vreizh. Ur mennozh kreñv eo ar garantez-vro evit Youenn Kervalan. Diskouezet e vez gant testennoù a bep seurt : politikel, meulganoù da dud pe aozadurioù, taolennoù eus an natur, dezrevelloù gwerzennet eus baleadennoù pe zarvoudoù… Merzet em eus da skouer Hent an disoñj, Kablusted, Kerseennoù, O kerzhout en ho kichen (a vije gwelloc’h e Buhez ?)…

Testennoù personeloc’h a gaver en trede lodenn Buhez. Barzhonegoù diwar-benn ar familh, an amezeien, ar garantez… E-touez ar re-se on bet plijet kalz gant Em boz, Kenvilin an ankounac’h, Kerbrad, Mab Janina, Roz ar gaouenn, Treizherien levrioù, War aod Ledav

Strollet eo bet an testennoù berr er fin en ur pevare lodenn. Enno eo ez eus, a gav din, ar muiañ a varzhoniezh hag a startijenn :

Erin / Eus tu an traezh / Irin / Eus tu an drez

Lod a son evel krennlavarioù nevez :

Lod zo disto / O c’hlopenn / Lod all dister / o empenn

A-hed al levr e vez implijet ur geriaoueg pinvidik a bled kement gant ar bed kozh ha gant an hini modern, hep na seblantfe bezañ kalvezel morse. Santout a reer eo ar brezhoneg yezh bev-birvidik ar skrivagner.

Kalz plijadur em eus bet o lenn al levr-mañ a santan tost ouzhin, o komz eus traoù a sell ouzhin, o lakaat ar brezhoneg da vevañ en traoù munut evel er soñjoù bras. Bamet on gant nerzh skrivañ, gant dalc’husted Youenn Kervalan e-doug an holl vloavezhioù-stourm-se. Daoust da se, ne gav ket din e vije barzhoniezh an testennoù kinniget a rafe o friz. Stil lennegel Youenn Kervalan a luch war-zu ar sevel kronikoù muioc’h eget war-zu ar c’han. Kalz eus ar barzhonegoù kinniget el levr-mañ a vije lakaet o gwerzennoù kichen-ha-kichen da sevel komz-plaen hep disteraat o zalvoudegezh, a gredan.

Bezo pe vezo, ul levr a dalvoudegezh eo evit hol lennegezh. Plantañ a ra ur maen-bonn ha ne c’hello ket bezañ c’hoariet an dro dezhañ hep e saludiñ.

 

 


L’art invisible, comprendre la bande dessinée, Scott McCloud, Stadoù Unanet (1993)

Dindan 223 pajennad treset, e tispleg Scott McCloud d’al lenner petra eo arz ar bannoù-treset : penaos eo ganet, penaos eo aet war-raok, petra eo e stiloù disheñvel ha peseurt pal a vez klasket tizhout gant ar grouerien. Kement-se gant ur barr-livañ hag ur bluenn skañv ha fentus.

Desket em eus ur bern traoù. Mont a ra ken don e-barzh e zanvez ma vezen kollet a-wezhioù, ha rediet da lenn meur a wezh lodennoù ‘zo, daoust ma ne vije ket bet tu da lakaat muioc’h a bedagogiezh en eztaoladenn.  Harpet e vez war mont en-dro an empenn, boazioù an dud a-fed gwelet pe sellet… displegañ a ra penaos e c’hell ur vanenn-treset, ha ne harp nemet war ur skiant, ar gweled, reiñ da gompren ar skiantoù all evit adkrouiñ ur bed paper. Penaos diskouez an tizh ? An amzer o tremen, goustad pe buanoc’h ? Penaos dibab an elipsoù e-barzh ar sanioù (ha petra eo ur san, e geriaoueg ar bannoù-treset) ?) Perak e tibab tud ‘zo reiñ tresoù gwirheñvel d’o zudennoù, pa gav gwelloc’h tud all chom gant un nebeut tresoù eeün ? Petra eo al liamm etre arz ar bannoù treset hag al livañ ? Reiñ a ra ur bern skouerioù, anvioù, skeudennaouet gant bommoù tennet eus oberennoù an dud a veneg.

Ken dispar em eus kavet al levr m’em eus echuet anezhañ gant ar soñj prenañ anezhañ. Ouzhpenn eo entanus : ar re a gav dezho c’hoazh ez eus un arz minorelaet eus ar bannoù treset ne c’hellint ket chom gant ar soñj-mañ goude bezañ e lennet.

Ul levr diazez da gaout en e levraoueg, gras d’ar skiant a vez prenet drezañ.

 


Le nouveau journal créatif : à la rencontre de soi par l’écriture, le dessin et le collage, Anne-Marie Jobin, bro-Ganada (2010)

Un akt krouiñ eo skrivañ un deizlevr, neketa ? setu perak e oan bet desachet gant titl al levr-mañ, kevrinus a-walc’h din.

Ul levr diorren personel eo, dezhañ techoù fall seurt levrioù : eeünded (betek re), pedagogiezh (peurambrougus), doug d’ar speredelezh (m’en dare perak e lakaan se e-barzh an techoù fall ; ur fed eo, kouskoude : n’on ket evit anduriñ ar speredelezh doare new-age. met n’eo ket re bonner el levr-mañ, ne harz ket ouzh al lenn).

Skeudennaouet eo al levr, neket gant traoù brav dre ret, met gant tresadennoù-labour, skouerioù eus ar pezh a c’heller ober. N’eus afer ebet a grouidigezh arzel amañ. Pal al levr eo displegañ penaos e c’hell an tresañ, etre mediomoù all, sikour an unan da ezteurel traoù a denn d’e ziemouez -p’eo techet ar skrivañ “klasel”, er c’hontrol, da blediñ gant an emouez.

Buan a-walc’h em eus komprenet ne oa ket un teknik evidon. Re domm on ouzh ar sevel frazennoù, hag abaoe re bell, evit kaout c’hoant da cheñch. Met war un tu all em eus bet plijadur o lenn al levr betek ar fin, o vezañ ma kinnige ur bern soñjoù ha doareoù ijinus da c’hoari gant ar skrivañ. Degas a rae soñj din, a-wezhioù, eus traoù a raen en va deizlevr a grennardez, evit abuziñ va amzer a greden : skrivañ e-barzh stummoù geometrek, pe n’eus forzh pelec’h er bajenn, traoù hep penn na lost evel ma teuont e teuont… an teknik nemeti, e-touez an holl re-se, em eus miret betek bremañ eo ar skrivañ gant an dorn kleiz. N’em bije ket bet douetañs e tostaen eus va diemouez drezañ…

D’am soñj eo bet raksoñjet al levr-mañ kentoc’h evit tud ha ne “zeizlevriont” ket c’hoazh, gellout a ra reiñ ur seurt deklik. Dibab sevel seurt raktres zo ivez dibab mirout amzer ha plas evitañ e-unan war an deiz. N’eo ket fall.


Le jour d’avant, Sorj Chalandon, Frañs (2017)

Dre zegouezh, e oan bet bloaz ‘zo o vakañsiñ e Hanternoz bro-C’hall hag e oan bet sorc’hennet gant ar rannvro. Ha dres pa oan o tont en-dro, em boa klevet ur pennad-kaoz gant Sorj Chalandon o kinnig e romant, ha me stanket e sal-gortoz ur mezeg bennak. Kement ha lavaret e oa bet graet ur serr-lagad din gant ar romant-mañ.

Kavet em eus dispar an hanterenn gentañ. Lakaat a ra da vevañ, en ur yezh eeün ha brav, bed ar vengleuzieren, e diabarzh ur familh, dre zaoulagad ur bugel bamet dirak e vreur bras. Ur breur ha ne chom nemet eñvorennoù anezhañ : lonket eo bet gant ar vengleuz, ha ret eo d’ar breur bihan lakaat unan bennak da baeañ ar vuhez laeret-se, asambles gant hini an holl re all nijet kuit war un dro (kemer a ra harp ar skrivagner war ur gwallzarvoud gwirion).

Hag en un taol, souezhadenn ! Ar romant-mañ a zo eus ar re-se ma vez ur skoulm, en o c’hreiz, a lak kement tra zo bet kontet da gemer ur ster all -un tammig evel romant John Irving Une veuve de papier. Echuiñ a ra evel kalz telefilmoù amerikan, gant un hir a senennad prosez. Ne ouezen ket petra a oa da c’hortoz ha souezhet on bet gant an doare, daoust ma vije kendrec’hus ha kizidik an arguzennoù kinniget. Gwirheñvel eo ar studiadenn bsikologel, ha reiñ a ra peadra da brederiañ war an emouez hag an diemouez, ar pezh em eus kavet brav.

Plijet on bet dre vras gant ar romant daoust ma vije digempouez interest an div lodenn. Da lenn evit dizoloiñ pe addizoloiñ Hanternoz bro-Chall da vare ar mengleuzioù…

 

 

 

 


La Passe-miroir 1 : Les fiancés de l’hiver, 2 : Les disparus du Clairdelune, 3 : La mémoire de Babel, Christelle Dabos, Frañs (2013-2017)

Taol-esae kentañ ur skrivagnerez nevez eo an 3 romant faltazi-harozek-mañ. Ur pevare hini, ha n’eo ket echu c’hoazh, a zeuio emberr da glozañ rummad pevar levr La passe-miroir.

Kavout a ran brav-tre goleier al levrioù-maņ ha dres abalamour da se n’em bije ket dibabet anezho d’o lenn : aon em bije bet e kuzhfe ar golo ur skrid divlaz. Met klevet em eus gant unan e oant priziet-kenan gant he bugale hag o doa lennet anezho meur a wezh, ha setu me higennet memestra…

N’on ket bet dipitet, tamm ebet.

An harozez a zo un doare enep-harozez : n’eo na koant, na gwregel, na beg bras. Ne c’houlenn netra, nemet bezañ laosket e peoc’h er mirdi a ra war e dro. Siwazh, emañ en oad da zimeziñ ha ne c’hell ket mui nac’h an trede gwaz a vez kinniget dezhi… ar pezh a redio anezhi da guitaat ar bed a vev ennañ evit mont da heul un danvez-gwaz ken yen hag un tamm skorn, mouzhet outi.

Ijinet-kaer eo ar bed hag an itrik, gwallzedennus kerkent hag ar bajenn gentañ. Galloudezh erotel an daou haroz zo kalz uheloc’h eget ar pezh a gaver diouzh boaz e seurt levrioù evit ar yaouankiz (hep na vije un dibab a-ratozh digant ar skrivagnerez, emichañs).

Un doare Game of Thrones, leun a itrikoù etre pennoù, eo ar rummad en ur mod. Ar gwellañ romant eus an tri, war ma meno, eo an hini kentañ Les fiancés de l’hiver. Lañsañ a ra mat an itrik ha ne goll ket e lusk betek ar fin. An eil Les disparus du Clairdelune a gendalc’h gant ar memes ton, met en ur ouzhpennañ un itrik-polis. Ur bern tudennoù nevez a reer anaoudegezh ganto hag a gendalc’ho da vezañ implijet diwezhatoc’h. Evit an trede hini La mémoire de Babel em eus kavet hir a-walc’h ar penn kentañ anezhañ : en em gavout a ra an harozez en un endro dihegar-kenañ, ar pezh a lak diaes al lenner ivez. Koulskoude e fiñv kalzig an istor er fin hag e echu a-zoare.

Gortoz a ran gant mall e vo embannet al levrenn ziwezhañ, ha divizet em eus heuliañ a-dost ar skrivagnerez gall-mañ diwar-vremañ.