Author Archives: pevarlagad

About pevarlagad

Ul lennerez o reiñ deoc'h pezh he deus skrivet goude he lennadennoù e-pad bloavezhioù. Deoc'h da reiñ ho soñj ivez.

Margaret Atwood, Istor ar vatezh ruz, bro-Ganada (1985)

Gwelet em boa ar film pa oa deuet er-maez e 1990, ur film en doa lakaet ac’hanon diaes-kenañ. Gant se, ne oan ket entanet evit lenn al levr, hag en deus lakaet ac’hanon diaes-kenañ ivez… e-pad pell, met pas betek ar fin. Kalz sklaeroc’h ha dedennusoc’h eo al levr e gwirionez.

D’am soñj e prou diaesamant al lenner eo savet mat an oberenn. Enouet eo an harozez, enouet eo al lenner. N’he deus droed d’ober netra : na lenn, nag ebatal e doare pe zoare. Pep tra zo divlaz, pep jestr zo arvarus, ha pa ne vije nemet un taol-lagad. Lakaet en deus ac’hanon da soñjal en Ar c’hoarier echedoù gant Zweig war ar poent-se.

Kemer a ra he amzer Margaret Atwood evit deskrivañ ar gevredigezh hollvelour he deus lec’hiet he zudennoù enni. N’eo nemet tamm-ha-tamm e evod diouzh an eñvorennoù a laosk an harozez da bignat en-dro traoù pouezus eus an amzer-dremenet. Ha p’en em lak an traoù e plas e vezer higennet da vat.

Ar pezh a zisplij din en oberenn eo ar santimant ez a re bell ar skrivagnerez ganti e-keñver stad ar merc’hed : un tres brasaet a-ratozh, pa soñjer eo gouest da zeskrivañ ken munut ha gant kement a wirionded an endro ha diabarzh an ti. Ober a ra efed un daolenn-eztaoler. Kemenn a ra : diwallit, n’eo ket un istor emaon o kontañ nemetken, met ur manifesto diwar-benn stuz ar merc’hed, er bed-se pe er bed a vevomp ennañ. Hag an dra-se a gavan ponner un tammig. Da skouer, al leurenniñ ijinet ganti evit an engehentiñ ; ar fed e vije liammet kement tra ouzh un astez relijion, ar fed e vije kabestret an holl c’hoantoù revel dindan boan a varv… Lakaat a ra ar preder a-us d’an istor, hag e kavan un tammig re eeün an doare.

Met d’am soñj eo gras da se, peogwir eo aes da zikodiñ, eo bet dibabet e lakaat e brezhoneg e-lec’h nousped all war ar memes sujed : Avec joie et docilité gant Johanna Sinisalo, da skouer.

Hag evel m’eo kemennet er pennad-digeriñ, ar pezh a laka al levr-mañ da vezañ poanius da lenn eo dreist pep tra an hevelebiezh a zo etre nann-buhez grosaet an harozez ha stad ar merc’hed e meur a vro eus ar bed, en deiz a hiziv c’hoazh.

Muioc’h a lañs a zeu tamm-ha-tamm e-barzh an istor. Echuiñ a ra al levr en un doare plijus, ha soutil a-walc’h, ar wezh-mañ.

Advertisements

Qui a tué l’homme-homard, J.M. Erre, Frañs (2019)

En ur gêriadenn vihan eus al Lozère, pell a oa, e oa en em gavet un doare sirk eus ar seurt a ziskouez tud nammet evel ma vijent euzhviled. Da heul drouglazh ar rener emañ c’hoazh ar strollad war al lec’h, chomet da greskiñ poblañs ar vro. An den-legestr a oa unan anezho. Muntret eo bet memes mod hag ar rener kozh. Piv an diaoul en deus graet an taol ?

Un enklaskerez dibar zo war roud ar muntrer. Paraplegek, n’eo gouest da fiñval he-unan nemet ur biz, biz bras an dorn kleiz. Gantañ e sturia he c’hador-ruilh modern-kenañ, e skriv he levr, e lak ur vouezh kalvezel da respont eviti…

Ouzhpenn un enklask-polis skoulmet a-zoare eo al levr-mañ. Sot gant ar romantoù-polis e ro an dezrevellerez he holl drukloù d’al lenner, gant forzh serroù-lagad da vistri ar jener.

Eus holl romantoù J.M.Erre emañ hennezh e-touez ar re wellañ-tout. Ret eo e lenn goustadik, evit saouriñ ar c’havadennoù a ra de bep frazenn. Dichek, dirollet ha farsus-kenañ eo ar skritur. Me soñj din en deus ijinet ar skrivagner-mañ ur jener lennegel nevez : ar varzhoniezh komz-plaen farsus. Daoust da bep tra, e chom kazi gwirheñvel an itrik ha ne c’heller e mod ebet bezañ dipitet gant ar fin. N’eus netra re aes el levr.

Seul fentus, m’on bet o sellet ouzh un abadenn-tele gantañ ar sizhun dremenet : ar paotr, kelenner war ar galleg, zo warnañ un tres eus ar re siriusañ. Piv a c’hellfe ijinañ eo ken dichadennet ha dornet e ijin ?

Un taol-kaer.


Aon pe ober traoù, Yann-Baol an Noalleg (1975)

Ur pezh-c’hoari berr, e daou arvest, kinniget gant Preder. Meizidik-kenañ, ne gont istor ebet ha n’eo ket eoriet er vuhez. Ne ra nemet merat soñjoù uhel. An tudennoù, brastreset, ne eskemmont ket da vat etrezo, santet e vez emaint o… c’hoari.

Ur gwir striv en deus graet ar skrivagner evit lakaat anezho da fiñval ha da drouzal war al leurenn, doare Comedia del arte prederouriek. Pep tra a ya re bell avat, hag ar fent zo bet klasket plantañ gant ar skrivagner ne sko ket er gwenn.

Emichañs eo talvoudusoc’h a-fed soñjoù eget a-fed lennegezh, ma z’eus ur ster bennak da dennañ. Evidon, daoust da gompren ar bras eus ar gerioù, ne glaskfen ket kontañ eus petra zo kaoz…

Test eo seurt testennoù eus ur vuhez kevredigezhel arbennig e brezhoneg er bloavezhioù 70, en ur metoù resis, evel m’en diskouez al lugan a gaver p. 64 : “Lennit Preder ha beajit en amzer”… Emaomp war dachenn ar “private jokes”, ar farsadennoù prevez : petra a droe e penn lod tud, penaos e implijent ar brezhoneg, betek pelec’h e vezent kaset gant o ijin… Pell a-walc’h e gwirionez : ar bloavezhioù 70 a oa bloavezhioù dieub. A-hend-all, ne welan interest ebet d’an destenn-mañ. Komzoù toull. Oc’h ober goap anezhañ e-unan hag ouzh e vigoned emañ Yann-Baol an Noalleg moarvat, met diaes eo d’an neofited pegañ enni.


Purity, Jonathan Franzen, Stadoù Unanet (2015)

Goude Freedom, Purity : daoust hag-eñ emañ e-sell Jonathan Franzen da sevel ul listennad eus ar perzhioù n’heller ket diraez ? N’emañ ket : Purity zo amañ anv-bihan an harozez, Pip he lesanv ordin.

Gant ur frammadur start ha n’eus plas ebet d’ar chañs ennañ, e kont deomp ar skrivagner istor ur plac’h yaouank distabil war glask un tad, a nac’h he mamm lavaret estreget krakoù dezhi diwar e benn.

An neudenn eo, met n’eo ket ar pep pouezusañ moarvat. Me wel er romant amerikan-mañ ur brederiadenn diwar-benn ar follentez, dreist pep tra. Met ur bern temoù all a vez pledet ganto, klasel (karantez, gwarizi, sekredoù) pe nebeutoc’h (pinvidigezh ha paourentez, palvata, darempredoù mamm-merc’h, fealded, eeünder moral… outañ eo liammet ar meizad a c’hlanded a adkaver e anv an harozez).

Ur romant amerikan bras, skoulmet a-feson hag a ro danvez preder.


Bugale milliget ar baradoz kollet, Erwan Evenou (2018)

Ur romant diwar-benn Aljeria eo. An haroz, Yannig, zo bet ganet e Aljer en ur familh brezhonegerien kar d’o daou sevenadur. Kreskiñ a ra gant a bep seurt mignoned tro-dro dezhañ, a anavezo tonkadoù disheñvel hervez o orin hag o dibaboù.

Ar baradoz a vez anv anezhañ eo Aljeria a-raok an trubuilhoù a sav an dud an eil re enep d’ar re all. Komprenet e vez gwelloc’h an titl ur wezh echuet al levr. Ur meulgan eo d’al liessevenadur a vleunie e Aljeria da vare yaouankiz an haroz. Padal, p’en em gav lod eus an tudennoù e Frañs e pak ar vro he fegement abalamour d’an degemer euzhus graet d’ar repuidi. Kriz ha mezhus eo da lenn, gant liv ar wirionez a zo war an traoù.

Moarvat en deus puñsaet hardi ar skrivagner en e eñvorennoù evit skrivañ e romant, ar pezh a ro dezhañ ur blaz gwirheñvel. Met roet en deus ul lod brav d’an ijin ivez, en ur zibab mat e dudennoù evit kinnig ur skeul liesseurt anezho. N’eo ket bet techet d’o gwareziñ betek re, doare ar filmoù amerikan : plijet on bet kalz gant ar fin. Diskouez a ra eo bet kabestret ar steuñvenn hag an darvoudoù, ar pezh a zo dreist.

Mesket e vez brav planedennoù hiniennel hag Istor bras. Tro a ro da anavezout brezel Aljeria eus an diabarzh, ar pezh a gavan atav splannoc’h eget dre gentelioù Istor. Kement-se en ur yezh vrav ez eus kalz kentelioù da dennañ diouti ivez.

Kavet em eus brav, dedennus ha pinvidik ar romant a zegas kalz traoù d’al lenner. Evidon ez eo a-bell hini gwellañ ar skrivagner


Kañv, Denez Prigent (2018)

El levr-mañ en deus strollet Denez Prigent lod eus e destennoù, a ginnig war un dro gant un droidigezh c’hallek anezho.

Kañv d’e yezh, d’e sevenadur ha d’e vro, a lenner war ar pevare pajenn golo. Me a wel kentoc’h enno kañv d’unan bennak, a lak anezhañ da valañ soñjoù du diwar-benn ar bed tro-dro dezhañ.

Implijout a ra doareoù ar c’hanaouennoù-pobl da gontañ istorioù, ar pep brasañ anezho dindan gwerzennoù 8 troatad. Meur a berzh all a vez kavet ivez : gwerzennoù adlavaret gant pe hep cheñchamant bihan, dibab geriaoueg eeün ha skeudennaouet kaer, hep bezañ ledan. An temoù o-unan a c’hell drevezañ ar c’hanaouennoù-pobl, evel en Ar vamm lazherez.

Gwezhioù all e harp war keleier ar bed, evel en Ar chas ruz, Geotenn ar marv pe Gavotenn an aeled. Avel stourm a vez santet ivez, ur wezh an amzer.

Met peurliesañ eo e soñj war ar vuhez hag ar marv a ginnig, e testennoù muioc’h personel, evel Lestr Dienez, Evel un tour-tan dismantret... Intret eo an testennoù-se gant un ton kevrinek a-walc’h, ha diazezet alies war metaforennoù stag ouzh an natur ; enez, steredenn, avalenn, avel… implijet atav memes mod. Ar re zedennusañ int.

Sot on gant mouezh Denez Prigent ha gant e labour war ar sonerezh. Kouezhañ a ra ken brav all an testennoù-se en divskouarn, anat int en ur mod, santet. Lakaat a ra aesoc’h kompren prederioù an den hag e drivliadoù.

Met en ur mod bennak e choman war va c’hoant, ivez. Da gentañ peogwir eo un dastumad berr-berr, ur wezh lamet ar galleg. Da eil peogwir em eus ar santimant da vezañ chomet gant un dornad soñjoù nemetken ha n’eo ket gant ur skeuliad klok eus outo.  Un doare d’an arzour lent-mañ da virout e liorzh kuzh, piv oar ?

Evit ar re ne gomzont ket brezhoneg hag a vez fromet gant kan Denez Prigent e kav din e c’hell bezañ al levr-mañ un nor bouezus war ar yezh, unan eus an oberennoù-pont-se a zesach an dud war ur Breizh ha n’eo ket hini an douristed.

 


Al Loubianka, Jakez-Erwan Mouton (2018)

Romantoù spierezh e brezhoneg ne gav ket din e vije kalz eus outo, marteze eo an hini kentañ a lennan zoken.

Kontañ a ra dre ar munud kefridi un ajant kuzh rusian, karget da vont da laerezh paperioù er Stadoù Unanet.

Efedus-kenañ eo al levr, ennañ ar pep retañ evit en em lec’hiañ en Istor bras evel en hini bihan. Ur c’heriaoueg pinvidik a implij. Didruez eo an itrik, met realist. Al levr a lak war-wel ar stokadenn sevenadurioù etre Rusia ar sovieded hag Amerika gevalaour, ha mabden gwallgaset etre an daou, war var da goll e bersonelezh. Ur jedaouer n’eo ken, e servij ur mennozh kaer.

Plijet on bet gant ar fin, foei d’ar santimantoù !

Unan eus romantoù gwellañ Jakez-Erwan Mouton, hervezon.

 

 


Seizh tra da ober, Jean Le Clerc de la Herverie (2018)

Un den war e leve, ken glas hag ur paotr yaouank… en e benn e sav bemnoz listenn ar seizh tra en do d’ober an deiz war-lerc’h. Ha traoù ‘zo d’ober, e gwirionez, pa zilojer !

Ul levr disoursi eo. Ne c’hoarvez ket ur mor a draoù ennañ. Kontañ a ra an dezreveller e vuhez pemdez, a zeiz da zeiz, er ranndi nevez emañ o paouez anneziñ e kêr, eñ hag en doa bevet pell war ar maez. Ur paotr sioul eo an dezreveller, douget war ar sonerezh hag ar rimoù. Tasmantoù an dud en deus karet a vev gantañ, hep na vijent e kreiz an istor. Muioc’h a bouez a vez roet d’an istor karantez, hep na vije splann kennebeut.

Un istor a-vremañ eo, en un endro intimist a ro tro da implijout geriaoueg ar pemdez. Meur a wezh em eus soñjet en ur romant “chick-lit”, kerentiezh a zo, a gav din, daoust ma vije ur paotr eus an haroz.

A-hend-all eo plijus ar yezh, kempouez ar romant, ne enouer ket. Ul lennadenn simpa eo, pa ne vez ket c’hoant da derriñ e benn.


Une nouvelle aventure des robinsons, Enid Blyton, Rouantelezh Unanet (1947)

Eil ha diwezhañ levr ar rummad Les robinsons. Echu eo ar brezel, met ken plijet e oa bet ar familh gant he repu er gêriadenn skosat e-pad ar brezel, m’eo bet prenet gantañ un ti-vakañsoù enni.

Evel-just ne fell ket mui da dud an tri bugel ez int da gousket war enezennoù gant Andy, met asantiñ a ra ar vamm ez afent da bourmen gantañ war e vag evit ur pik-nik, memestra. Sellout pizh ouzh al laboused eo pal ar valeadenn. Estreget laboused a vo kavet ganto avat ! hag ur wezh ouzhpenn, ne vint ket gouest da zistreiñ d’ar ger. Anneziñ a reont en ur vougevig.

Gant an eil levrenn-mañ e vezer tostoc’h eus an itrikoù a vez kavet ordin e levrioù ar Famous Five. Roud ebet ken eus ar brezel. An dalc’h eo herzel floderien aozet mat, hep kouezhañ etre o c’hrabanoù.

N’eo ket ur souezh n’he dije ket kendalc’het ar skrivagnerez gannt ar rummad-mañ, dibosubl-krenn e vije bet d’ar vamm reiñ he asant un trede gwezh evit troioù dañjerus all. Ha tost-mat eo da spered ar Famous Five, hep na vije ken saourüs an harozed. Lennet em eus ar romant-mañ gant kuriusted memestra.


Les robinsons de l’île perdue, Enid Blyton, Rouantelezh Unanet (1941)

Troioù-kaer doare Famous Five met gant ur skipailh bugale all, hag hep ki ebet : ur paotr dezhañ 12 vloaz bennak, he div c’hoar gevell oadet a 11 vloaz bennak hag o mignon pesketaer, Andy, 14 vloaz.

En droidigezh c’hallek e tremen an istor e bro-Skos, lec’h m’eo repuet an tri bugel e-pad ar brezel gant o mamm. Mignoniezh o deus liammet gant Andy, ur pesketaer yaouank eus ar gêriadenn. Da vare ur valeadenn war vor a reont o-fevar e sav ur barr-avel a wallaoza ar vag, hag ar vugale en em gav stanket war ur rummad teir enezennig a seblant bezañ didud.

Dre chañs o doa degaset re a voued ! En em aozañ a reont evit bevañ brav war an enezenn, da c’hortoz ma teuio unan bennak d’o saveteiñ.

Ar pezh a zo heverk el levr-mañ eo e kemer harp Enid Blyton war an endro istorel, an eil brezel-bed, evit troadañ he itrik, ar pezh a zo ral. Siwazh, ur wezh m’eo diskoachet an diaz alaman e tilez un tammig tem ar robinsoned evit mont war-zu traoù all.

N’eo ket fall tamm ebet, daoust d’an traoù dic’hizet a c’hell poazhañ lennerien ‘zo : ar merc’hed eo a ra war-dro ar boued, ar baotred war-dro ar c’hurioù. Andy zo skeudenn peurvat al labourer eeün ha dellezek. Meuleudi a vez graet d’an arme, d’ar soudarded kalonek, ha kement ‘zo.

Dedennus ha dudius em eus kavet al levr memestra.