Category Archives: Barzhonegoù

Milc’hwid ar serr-noz, Maodez Glanndour (1946)

Va c’hentañ kejadenn e oa gant Maodez Glanndour. Evel-just e ouezen e oa lakaet da varzh meur gant kalz tud, met ne oan ket emskiantek, a-raok lenn va-unan al levr-mañ, eus al levezon en doa bet war ar varzhed a zo deuet war e lerc’h.

N’eo nemet ul levrig dister da welet, ennañ nebeut a bajennoù.

Evel m’en deus en displeget e lec’h all, e kemer harp Maodez Glanndour war e ouiziegezh eus ar sonerezh klasel evit sevel e oberennoù. Splann eo e-barzh honnezh. Milc’hwid ar serr-noz zo ennañ pevar luskad, evel en ur sinfonienn. Pep hini anezho en deus un titl –ar verb a vuhez, ar verb a leunder, ar verb a gevrin, ar verb a drec’h–, met ivez, ur meneg oc’h heñchañ al lenner war-zu an temz-spered a zle santout, evel ma kaver e penn kentañ pezhioù sonerezh ‘zo, dreist-holl re. hanterenn gentañ an XXvet kantved, brokus ar gerioù “tro-dro”, evel didaskaliezhioù, enno.

Start eo ar framm ha frank ar gwerzennoù. Evit Maodez Glanndour, e tle al lenner bezañ kaset gant lusk an taolioù-mouezh hag ar sonioù. Betek-henn em beze diegi o kompren ar mennozh-se a-wezhioù. Met an destenn-mañ en deus lakaet ac’hanon d’en em soñjal donoc’h war an dezv-se, kinnig barzhoniezh ha n’eo ket muzuliet. Heuliet em eus neudenn Maodez Glanndour diwar-benn ar sonerezh : ouzh ar gouloù-se, e teu da vezañ poellek. Ar son, ar sonerezh, eo a gas war-raok ar sonaozour klasel. Ne foeltr ket e amzer dre ret o kontañ e bredoù.

Maodez Glanndour a blant sonerezh en e destenn gant un implij ledan eus ar c’henglotadurioù. Tregerniñ a ra ar c’hensonennoù, ar bogalennoù, an eil re o respont d’ar re all.

Kemer a ra harp ar skrivagner war an natur evit komz eus relijion. Ur meulgan eo, d’an natur ha da Zoue war un dro. Dic’hizet eo tem ar relijion evit kalz tud, bremañ, setu perak ne vez ket lennet kement Maodez Glanndour ha gwezhall, daoust ma chomfe tem an natur, diorroet ledan gantañ, a c’heller pegañ ennañ atav.

Un nebeut “sonennoù berr” a zeu da heul Milc’hwid ar serr-noz, er fin. Tostoc’h eo ar re-se ouzh hor spered a-vremañ, dreist-holl pa deurvezont komz eus traoù douarel : Lagadoù ; Skeudenn war-dec’h

Splann eo, er re-se, ar gerentiezh a zo etre Maodez Glanndour hag Anjela Duval, da skouer.

Un oberenn da lenn evit kompren ar pezh a zo deuet war-lerc’h, peurgetket !

Advertisements

Kelc’h an amzer, Youenn Olier (1971)

Ar pezh a zo bet etre va daouarn eo ul levrig divalav, biziataet gant ur mekanik-skrivañ kozh : kaset eo bet al labour embann en un doare artizanel. Ur c’hemm splann ‘zo gant talvoudegezh an diabarzh. Un adembannadur eus an oberenn-mañ a zo bet e 1994.

Kavet em eus mat tre an dastumad barzhonegoù-mañ, kement a-fed soñjoù hag a-fed stumm. Aes a-walc’h eo da lenn, renket brav ar sonioù er gwerzennoù, dispakañ a ra Youenn Olier e frazennoù en un doare naturel.

Er pennad-digeriñ e tispleg ar skrivagner ne ra nemet adkemer prederiadennoù en deus graet anv anezho en e gomz-plaen c’hoazh. Anat eo, met ar varzhoniezh a daol ur gouloù nevez warno. Fraesoc’h int da glevet, da entent. Skeiñ a reont muioc’h ar spered.

Petra eo ar soñjoù-se ? Prederiadennoù un emsaver, alies. Unan nec’het gant laoskentez e genvroidi, gant alouberezh e vro, gant an Istor n’he deus ket troet war an tu mat. Hag e-kichen da se, soñjezonoù klaseloc’h : ster ar vuhez, natur, marv… dedennet on bet en un doare ispisial gant testennoù ‘zo ma tiskouez e feiz oc’h horjellat., da skouer Digarez.

Moien ‘zo da welet ha da bellgargañ al levr-mañ evit netra, amañ.

 


Breizh hiziv, Anthologie de la chanson en Bretagne T.1, Philippe Durand (1976)

Kinnig a ra Philippe Durand e levr evel “un taol pleustr evit talañ ouzh an ankoun e Breizh”. Reiñ a ra ton al levr. An 112 kanaouenn kinniget a zo anezho kanaouennoù-stourm. Lod zo kozh, met ar pep brasañ anezho a zo eus ar bloavezhioù 60-70. Kinniget int en ur mod sirius-tre, gant o zroidigezh e galleg diouzh ret, hag ar gevrollenn zoken, pa ne oa ket tu da reiñ daveoù un enrolladenn bennak.

Ken dedennus hag ar c’hanaouennoù, ma n’eo ket muioc’h, eo ar pezh a gont Philippe Durand diwar o fenn. Dindan 112 pennadig hag ur pennad-digeriñ ennañ un 50 pajennad bennak, e kinnig d’al lenner ur sell ledan war Istor Breizh an XXvet kantved (dreist-holl), ha kronikoù resis o kontañ an darvoudoù, istor pep kanaouenn, titouroù diwar-benn an dud o deus savet ha kanet anezhi, ha kement ‘zo.

Lod eus ar ganerien-stourmerien-se n’int ket dianav deomp : Stivell, Servat, Yann-Ber Piriou, Youenn Gwernig, Gweltaz ar Fur, Anjela Duval… Lod all n’o deus ket padet pelloc’h eget o amzer, pa ne chomfe an antologiezh-mañ da gounaat o zestennoù.

Souezhet bras on bet gant tud ‘zo. Jef Fulub, lakaomp, a anavezen evel skrivagner war ar brezhoneg, a zo kinniget evel ur soner a-bouez ivez. Gilles Servat e vez roet alc’hwezhioù da gompren gwelloc’h e bersonelezh el levr-mañ. Taer e c”hell seblantout e destennoù, a-wezhioù. Un drugar eo heuliañ e emdroadur ha lenn ar pezh a lavar diwar-benn “La blanche hermine”, da skouer.

Skoet ha plijet kalz on bet gant al levr-mañ, a bermet d’ar re o deus c’hwitet tren an holl stourmoù-se (dre ma oant re yaouank, peurgetket !) en em lakaat e-barzh ar jeu ha tañva ambiañs ar bloavezhioù 70 e Breizh. Ret eo anzav e sav ur startijenn dreistordinal diouzh ar pajennadoù-se, hag e ro c’hoant d’ober e lod. Morgousket e tle seblantout ar re yaouank a-vremañ d’o zadoù-kozh a oa kement a virvilh enno.


P’emañ ar mor o regel…, Per Denez (2001)

Barzhaz Per Denez a zo bet embannet tamm-ha-tamm gantañ e kelaouennoù, a-hed e vuhez, dreist-holl. Al levr-mañ zo ar c’hentañ hini a stroll barzhonegoù dezhañ.

Div lodenn splann zo el levr : unan gant e varzhonegoù yaouankiz, a ginnig oberennoù akademek en doa skrivet evit e zanvez gwreg. Goude-se en deus troet kein Per Denez ouzh an doare-se da sevel gwerzennoù evit en em dreiñ ouzh ar gwerzennoù dieub, a chomo ganto betek fin e vuhez.

Plijet on gant e destennoù, dre vras, re an eil lodenn dreist-holl. Alies e vezan fromet gant hini pe hini. An doare-gwerzaouiñ a implij a zo tanav ar vevenn anezhañ etre ar c’homz-plaen hag ar varzhoniezh. C’hoari a ra un tammig gant ar sonioù, ha teurel a ra evezh ouzh dibennoù e varzhonegoù, skoüs alies. Santet e vez eo bet skrivet lod testennoù diouzh red ar bluenn, ur bluenn abil, gouest da reiñ arlivioù munut. Mankout a ra din ur seurt kempouez a-wezhioù, ul labour donoc’h marteze.

Skrivet aes, lennet aes, n’eus ket da glemm. Gwelloc’h e kavan, avat, Per Denez e gomz-plaen eget Per Denez e varzhoniezh.


Son ar sell, Herri ar Borgn (2009)

N’em eus ket kavet ken aes-se mont tre el levr-mañ. Renket eo ar barzhonegoù a-demoù ennañ, ha kregiñ a ra gant al lodenn Natura. Rimoù klasel, aketus, war demoù eeun : dubeed, lann, sapin… ur spered tost a gaver en-dro e fin al levr, el lodenn anvet Ar Skorv. O vezañ n’on ket plac’h an natur, ne vezen ket maget kalz gant seurt boued.

Koulskoude e teu war-wel tamm-ha-tamm un drolinenn spisoc’h-spisañ eus ar skrivagner. Dre e endro a zepegn gant karantez, ha dre an dud a zoug pri outo. Un den kizidik ouzh braventez ar bed, a vag truez, doujañs, a heul nevezentioù hor flanedenn gant dastornelloù e santoud. Un humanour, leun a spi daoust ma vije skodeget a-wezhioù gant soñj, arvest pe arnodad ar marv. Un den desket ivez, a c’hoari gant e anaoudegezhioù da binvidikaat e skridoù. Un hoal ispisial a zegas implij ar gwenedeg, a oar Herri ar Borgn lakaat da blegañ ha da sujañ d’e ezhommoù. Plijet on bet, kazi, gant an holl varzhonegoù a zo e kreiz al levr : Dervennig ar feministed, Kae kuit, Dibenn Gwengolo, Adtommiñ ur c’hwil-Doue

Muioc’h en em adkavan -ral eo !- e-barzh barzhoniezh Herri ar Borgn eget e-barzh gomz-plaen, ha fromet don on bet gant lod eus ar skridoù-mañ. Tost eo ar barzhonegoù-mañ da vuhez an dud, aes da lenn, aes en em adkavout enno. Poblek int en ur mod, evel ma c’helle bezañ Levr al labourer, d’ur mare ma veze poblek barzhoniañ ha degemer barzhoniezh.


Evidon va-unan, Ronan Huon (1976)

Un dastumad eus ar barzhonegoù bet skrivet etre 1944 ha 1961 gant Ronan Huon -nemet e vije e oberenn varzhoniel glok ?

Souezh kentañ, anavezout a raen kalz eus barzhonegoù an torkad-mañ. Marteze e oa bet adembannet lod anezho da vare marv ar skrivagner, pa vez desket lod all er skolioù.

Lipet eo ar yezh, gerioù brav ha pinvidik enni. Ar bras eus an testennoù zo e gwerzennoù dieub, gant evezh taolet ouzh ar c’hlotennoù e diabarzh ar gwerzennoù, ral a wezh er fin anezho. N’eo ket bet dibabet gant ar skrivagner plegañ ouzh mentoù strizh, ar pezh a laosk din ur santimant n’eo ket peurechu an traoù a-wezhioù, daoust ma vije anat eo graet a-ratozh.

N’eo ket displijus da lenn, met n’on ket fromet kalz gant an temoù a vez pledet ganto. Splann eo e oa Ronan Huon paotr ar mor, da skouer, ar pezh ne gomz ket kalz ouzhin.

Renket eo bet ar barzhonegoù a-demoù  e-barzh al levr, dindan 7 lodenn : Kregin ha bezhinoù, Heol, Bleunioù c’hwerv, Beaj, Soñjoù-noz, Maez ha Rimadelloù. Unan eus al lodennoù-se em eus kavet dreist ar re all : Bleunioù c’hwerv. Ur skeuliad santimantoù a eztaole gwelloc’h ar skrivagner eget re all, moarvat, pa n’eo ket bet skrivet an holl re-se er memes koulz.

Kompren a ran gwelloc’h, bremañ, perak e veze lavaret gant an dud pa oa marvet (e 2003) en doa labouret kalz evit ar re all, ha re nebeut evitañ. Anien ur barzh a oa ennañ, sur, met marteze e vije deuet e destennoù da vezañ lemmoc’h gant amzer ha pleustriñ.

Un dastumad klasel a-walc’h eta evit un hêrour eus Gwalarn n’heller ket tremen hebiou d’e oberennoù, abalamour d’ar pouez en deus bet war istor al lennegezh vrezhonek dre e labour-marc’h eviti a-hed e vuhez.


Ar veaj-se ur wech e oa, Per Diolier (1980)

Evit an eil gwezh on bet souezhet gant Per Diolier : disoñjet em boa e anv, mesket anezhañ gant unan all, ha ne oan ket engortoz tamm ebet eus diabarzh al levr-mañ. Dav eo lavaret e kavan paour seurt titloù ivez, enno gerioù ken boutin m’o deus kollet pep ster gant an amzer, ha n’eus netra gant ar golo disliv-mañ da zesachañ kuriusted Yann Lenner…

Un dastumad barzhonegoù eo Ar veaj-se ur wech e oa. Ma n’eo ket disheñvel o zemoù, e skoont e-barzh ar gwenn bewezh. Dont a ra a-benn Per Diolier da implijout ur yezh war un dro pinvidik hag aes, klet evit al lenner. An temoù ? boutin a-walc’h ivez : karantez, marv, natur peoc’hus lakaet tal-ouzh-tal gant strilh ar vuhez micher, loened, tud a bep seurt o deus lakaet anezhañ d’en em soñjal…

N’eo ket lennegezh en em gav : lennegezh a-live gant an dud, ne lavaran ket. Ar varzhoniezh gwelet evel ur mod eeun da ezteurel ar fromoù pemdez a rannomp holl, pep hini diouzh e du. Daoust ma vije dilorc’h, din-me e plij klaz.


Ar skrilh a lavaras “Sut” !, Yann Varc’h Thorel (2015)

Dizoloiñ a ran gant al levr-mañ un dremm nevez d’un den a anavezan pell ‘zo evit e droidigezhioù.

En e varzhonegoù, e c’hoari Yann Varc’h Thorel gant ar gerioù. Fent a oar lakaat, kement hag ampartiz, e testennoù awenet dreist-holl gant bed ar vugale : natur, loened bihan ha bras tresoù tud dezho, taolennoù lieskementiñ, mentoniezh, lizherennegoù… luchañ a reont war-zu ar surrealism a-wezhioù.

Re uhel eo al live yezh da lakaat ar barzhonegoù-mañ etre daouarn ar vugale hep na vijent skoazellet gant unan bennak, emichañs. Un teñzor e vo evit o c’helennerien avat ! Hag evit an dud gour int un drugar, skañv ha bouetus war un dro.

Ar pezh a lavaran amañ n’eo nemet evit lodenn gentañ al levr : skridoù Yann Varc’h Thorel e-unan. Karet em bije kenderc’hel ganti a-hed al levr, met ne oa ket a-walc’h anezho moarvat. An eil hanterenn a zo enni troidigezhioù barzhonegoù dreist-holl : diwar ar galleg (Keineg, Corbière…) pe diwar ar sinaeg, kalzig. Brav int ivez da lenn, met n’eo ket ar memestra, ha domaj e kavan na vezañ ket meneget war golo al levr e oa estreget krouidigezhioù personel ennañ. Ur gontadenn pe ziv, troet diwar ar sinaeg ivez, zo en em gollet e-touez ar peurrest… Direnket on bet gant diouer unvaniezh testennoù al levr-mañ.

Daoust da se eo bet ur souezhadenn vrav din dizoloiñ ar barzh awenet-mañ, dezhañ un ton personel ha didrabas. Ul lagad a zalc’hin warnañ diwar vremañ.


Keridwal, Herve Seubil gKernaudour (2016)

Pinvidik-bras eo an torkadig barzhonegoù-mañ. Kizellet eo pep ger gant aked ha chom a ran bamet rak barregezh ar skrivagner war ar yezh.

Ar pezh a zo, kalz re verr eo al listennad gerioù diaes kinniget e fin al levr evit permetiñ din kompren pep ger. Seurt barzhoniezh lennek n’heller ket he dañva eus an diabarzh hep he studiañ, ‘m eus aon. Gant se, on bet tizhet ha fromet muioc’h gant ar barzhonegoù yaouankiz, lec’hiet e fin al levr, hag a live uhel-mat dija, eget gant ar re nevesoc’h. Hervez an temoù e santen doug pe zoug ivez. Ma n’on ket tik gant mojennerezh Breizh, ar varzhonegoù diwar-benn ar marv, an amzer o tremen, al loar oc’h ober he zro o deus tommet aesoc’h va c’halon.

Ur bravig bihan eo, em bo plijadur oc’h adlenn a-benn un nebeut bloavezhioù evit donaat e vouedenn.


Red an amzer, Tereza (2008)

red-an-amzer-tereza-desbordesUn torkad barzhonegoù divyezhek eo Red an amzer / Le fil du temps. Skrivet e oant bet e galleg gant Tereza Desbordes, ha lakaet e brezhoneg gant Yann Desbordes goude.

Emaint holl en ur stumm dieub, hep rimoù. An temoù a vez anv anezho a zo kentoc’h prederouriel : ar garantez, an amzer o treiñ… N’eo ket displijus da lenn, met ne chom ket louc’hoù don eus al lennadenn goude. N’eo ket gwriziennet a-walc’h ar barzhonegoù-se e fetisded ar vuhez evit touch ha fromañ ac’hanon, nemet ral a wezh : e Kleizenn, Ar frankiz, Profadenn, Planedenn, Nozkan… Ne bermet ket al levr anavezout gwelloc’h ar skrivagnerez, peogwir e chom gant pimpatromoù an natur, ar mor, ar sav-heol ha kement ‘zo. Labour kempenn eo, gant ur geriaoueg pinvidik, frazennoù brav, met chom a ra dibersonel en ur mod. An awen eo a vank, a gav din. Peotramant n’on ket gwall gizidik ouzh seurt barzhoniezh…