Category Archives: Barzhonegoù

Ar person touer, Yeun ar Gow (1961)

Ur pezh-choari berr, loc’het diwar ur fed istorel ha skrivet e gwerzennoù.

N’on ket bet entanet gant an istor, met ar pezh zo mat ennañ eo n’eo ket pimpatromel. Diskouez a ra pegen arvarus eo ober dibaboù, n’eus forzh peseurt re e vijent, pa vezer en un endro distabil.

Plijus-tre eo da lenn abalamour d’ar yezh a ziskenn en divskouarn evel mel er gouzoug. Ur c’heriaouegig a zo er fin. Displeget eo e brezhoneg enni ar c’herioù lakaet da ziaes. Hag en ur lenn anezhi, ne c’heller ket herzel ouzh soñjal : Ha ken resis-se e oa ar brezhoneg ? Ur bam !

Emaer pell ouzh ar gont en deiz a hiziv met mat eo al levrig-mañ da dostaat ouzh ar spered kozh. Ken gwir a-fed danvez hag a-fed yezh.


100 rimadell evit ar vugale, Mark Kerrain (2019)

Mont a ra Mark Kerrain dre hentoù ha ne vezont ket heuliet kalz : peurliesañ, pa gaver rimadelloù e brezhoneg, ez int traoù dastumet. Dont a ra ar re nevez-krouet-mañ da greskiñ ar bern ha kalz interest a welan dezho. Da gentañ e reont ar pezh a ra atav ar rimadelloù, reiñ c’hoant da vont pelloc’h ganti. D’an eil, ez int bet savet a-ratozh gant ar pal deskiñ un dra bennak, un droienn, un doare frazenn, eeün-tre peogwir ez int evit bugale yaouank-mat. D’an trede eo aes ha modern ar yezh anezho.

Mark Kerrain a anavez mat ar stignoù a gouezh ar vugale enno en ur zeskiñ kaozeal brezhoneg : desavet en deus un toullad anezho, hag un hir a resped kelenner a zo a-dreñv dezhañ ivez. Gellout a reer fiziout ennañ evit deskiñ traoù talvoudus.

Pep rimadell a zo kinniget un enrolladenn anezhi en-linenn, ar pezh a c’hell sikour kalz tud ar vugale war ar pouez-mouezh, an ton hag an distagadur.

Evit un den gour hep bugale n’eo ket ket ken dedennus, marteze, nemet e vije plijet, eveldon, o splujañ en-dro e bed liesliv ar vugaligoù.

Memes ma seblant dister ar jener, e kavan mat pinvidikaat an dastumadeg rimadelloù hag em eus bet plijadur o lenn ar re-mañ.


Nerto, Frédéric Mistral, Frañs (1891)

Unan eus oberennoù brudetañ Mistral eo Nerto. Un hir a varzhoneg eo (4000 gwerzenn), o kontañ un istor epik tennet eus ur vojenn-pobl. O c’hoari, tad Nerto en deus kollet ene e verc’h, a yelo gant an diaoul pa vo 16 vloaz.

N’eo bet miret nag al lusk nag ar rimoù en droidigezh vrezhonek, evit doujañ ster an destenn. N’heller profitañ nemet eus an istor, a vez lennet evel ur romant eus ar mare-se (Alexandre Dumas…). Romantel-kenañ eo ha leun a lammoù-dilammoù.

N’on ket bet evit mirout a gaout souezh : a-benn ar fin, sevenadur okitania zo kalz dianavoc’h din eget hini ur bern broioù all.

Brudet eo bet ar varzhoneg Nerto ha tapet he doa ur priz digant Akademiezh Frañs, ar pezh a zo drol pa ouezer e oa skrivet en okitaneg. Gwiriet em eus, ar priz Vitet n’eo ket ur priz ispisial evit an oberennoù e yezhoù all eget ar galleg met ur priz evit ar skrivagnerien baour dellezus. Marteze e c’hell bezañ displeget gant bezañs an droidigezh gallek e-tal d’an destenn okitanek, en embannadur orin.

Diwezhatoc’h eo aet Nerto da c’hoarigan savet ar sonerezh anezhañ gant Charles-Marie Widor ha krouet e 1924. Levrenn an oberenn, savet gant Maurice Lénat, n’eus ger okitanek ebet ken ennañ.

Ul lennadenn zedennus eo. Dioueret em eus ur pennad-digeriñ bennak, da zisplegañ kenarroud krouidigezh an oberenn ha kenarroud istorel an itrik, lec’hiet tro Avignon er Grennamzer.


Laeoù Marie de France, aozet gant Pierrette Kermoal, Roparz Hemon, Yeun ar Gow, bro-Saoz (XIIvet kantved)

An embannadur-mañ zo eus 2011.

Strollañ a ra holl laeoù Marie de France lakaet e brezhoneg, mui daou hag a ouezer bremañ n’eo ket ganti e oant bet savet. Pa oa bet graet al labour treiñ gant tud all c’hoazh, he deus adkemeret Pierrette Kermoal anezhañ. Ar peurrest a zo bet lakaet e brezhoneg ganti.

Roet e vez titouroù diwar-benn an aozerez, met ne vezer ket beuzet ganto, o vezañ ma ouezer nebeut a dra diwar e benn.

Sot evel ma z’on, e oan engortoz da gavout barzhonegoù rimet, a-fed laeoù ! Met ma oa ar stumm orin, den n’en deus adimplijet anezhañ e brezhoneg. Pouezusoc’h eo chom feal ouzh an destenn eget ouzh he zres, ma z’eus un dibab d’ober etre an daoù, moarvat.

Petra a chom eta ? Kontadennoù savet a-feson, frammet brav ha lusket o darvoudoù. Daoust ma ne vijen ket tomm ouzh seurt lennegezh em eus bet ur gwir blijadur o lenn ar re-se. Peogwir int skrivet brav eus un tu, ha peogwir e santer mat-tre enno an endro istorel, ar pezh a ra anezho, daoust ma vijent oberennoù a faltazi, testenioù prizius eus buhez ar Grennamzer er meteier pinvidik. Ha marteze ivez peogwir eo ar garantez an tem pennañ anezho-holl : memes ma n’eus nemet klichedoù oc’h ober ar briñsezed koant hag ar varc’heien hael e lodenner mat-tre trivliadoù ha poanioù an eil re kement hag ar re all.

Ul levr a dalv e zamm lennadenn eta !


Un dornad limerigoù, Mark Kerrain (2019)

Gant al levrig-mañ e vag spi Mark Kerrain da lañsañ giz al limerigoù e brezhoneg. Gwir eo o deus graet mat o zoull an haiku-ed en hor yezh, perak ne vije ket doñvaet ur stumm estren nevez ?

Un tañva kentañ e oa evidon, n’on ket boazet ouzh an doare rimañ-se. Displeget eo mat penaos ez a en-dro e penn kentañ an torkad. Plijet on gant an doare, gant an temoù implijet, a priori, daoust ma ne vijen ket gouest da geñveriañ gant limerigoù “hengounel” evel m’en deus graet Malo Bouëssel du Bourg en Al Liamm diwezhañ (438). Ha plijet on gant pluenn Mark Kerrain, a gavan barrek war ar stummoù berr, just a-walc’h, daoust ma vije trenk e fent a-wezhioù.

Lakaet on bet diaes gant lod limerigoù. N’eo ket gant ar re gras, met gant ar re em eus komprenet e oant tagadennoù. Ha lennet em eus peurrest al levr gant ar santimant e c’hwiten war traoù kuzh. Ne ouezan ket hag-eñ eo ar private jokes-se ur perzh hengounel eus al limerigoù.

Ar pezh zo sur eo e ro c’hoant din da vont pelloc’h ganti, pe e vije gant Mark Kerrain pe gant skrivagnerien all.

 


An Itron De Saint Prix, Yvon Le Rol (2019)

Emili-Barba Guitton, an Itron de Saint Prix (1789-1869), he doa komprenet abred ar binvidigezh a oa el lennegezh dre gomz. A-hed he buhez eo bet o selaou hag oc’h adskrivañ ar pezh a veze kanet pe gontet dezhi, e korn-bro Kallag dreist-holl.

He dastumadenn eo a ginnig Yvon Le Rol deomp, en ur pezh-mell levr 734 pajennad ennañ. Kregiñ a ra gant ur pennad-digeriñ o lec’hiañ an dastumerez en he bro hag en hec’h amzer, o tiskouez ar pouez he deus bet evit tud brudetoc’h egeti met o doa tennet o mad eus he danvez : Pengwern ha Kervarker, da skouer.

Kinniget e vez ur mor a werzioù ha sonennoù e brezhoneg; ur mister e gwerzennoù daouzek silabenn : Ezop, ur gontadenn bennak. Miret eo bet doare reizhskrivañ an Itr. de Saint Prix, kemm-digemm, doare an amzer-hont. Ne laka ket an traoù da vezañ aes da lenn. A-du on gant Yvon Le Rol, koulskoude : domaj e vije embann hep ar skritur orin-se, met perak ne vije ket kinniget un destenn kempennet e peurunvan e-kichen, pa ouezer emañ pep tra e brezhoneg a-hend-all, hag ez eo bet savet al levr evit brezhonegerien ? N’eo ket talvoudus-tre an droidigezh c’hallek, a zo fazioù enni ouzhpenn. Ur wezh ouzhpenn on dipitet gant an nebeut a van a vez graet eus Yann Vrezhoneger pa vez embannet levrioù evel hennezh, pe hini Herve Burel, pe hini Jan Conan… evit ar skiantourien nemetken, pa vijent lennet gant kalz muioc’h a dud ma vijent kempennet e peurunvan. N’eus nemet soñjal e fablennoù Yann ar Feunteun e galleg, ma ne vije nemet embannadurioù er skritur orin gant a-leizh a notennoù bihan e pep lec’h, ne vije den evit o lenn. Ur vank a bedagogiezh-pobl a zo amañ en ur mod bennak.

N’em eus ket lennet al levr penn-da-benn eta : ar galleg n’em eus graet nemet gwiriañ tra-pe-dra ennañ ur wezh an amzer (aes eo bezañ touellet gant ar gerioù troc’het e lec’hioù dic’hortoz, dreist-holl er penn kentañ). N’em eus ket taolet kalz pled ouzh an displegadurioù diwar-benn ar gerioù diaes da lenn hag ouzh ar munudoù o tennañ d’ar skritur pe d’an doareoù kinniget gant tud all. Lennet em eus al levr evel un douristez kurius : ar c’hanaouennoù evel istorioù brav, ar pezh-c’hoari hag ar gontadenn da ziduiñ va amzer. Bamet on bet rak pinvidigezh ar gwerzioù ha n’anavezen ket kalz diouto, ha lennet em eus gant kalz aked ha plijadur an notennoù istorel a yae da heul pep testenn. Respont a raent brav d’ar goulennoù a save ennon va-unan pa lennen an testennoù.

Ret eo din anzav n’on ket arbennigourez tamm ebet war an danvez. Kaout ur seurt dastumadeg ha studiadenn glok etre va daouarn a ro ar santimant din da vezañ gant ur gwir teñzor. Va lennadenn eus an testennoù o-unan he deus tennet d’ur seurt dornata evit poent, met gouzout a ran e c’hellan soubañ donoc’h en danvez diouzh ret : peadra ‘zo.

Al levr-mañ a ro ivez ur seurt skeudenn ledan eus al labour a rae an dastumerien, eus o doare d’en em gemer, eus ar rouedadig a c’hellent sevel etrezo : un doare da gompren gwelloc’h penaos eo aet war-raok al labour war danvez Breizh, d’ur mare ma veze pinvidik ar sevenadur e penn an dud met diaes mirout roudennoù bev anezhi.

Ul levr pouezus e kav din ez eo eta.


Barzhonegoù, Kenan Kongar (1982)

N’eo ket evit e zonezonoù a varzh eo brudet dreist pep tra hini a guzh a-dreñv an anv-pluenn Kenan Kongar :  Frañsez Kervella. Ur yezhour e oa a-raok pep tra all, hag a-fed lennegezh, e eñvorennoù, An ti e traoñ ar c’hoad, a lakaan e-touez ar re wellañ e brezhoneg. Ne c’hellan ket lavaret e vijen bet teoget gant an dastumad barzhonegoù-mañ avat.

Lod eus ar barzhonegoù kinniget zo bet embannet e Gwalarn etre 1933 ha 1944, lod all oa bet skrivet kent, adalek 1928.

Ur wezh an amzer em eus kavet ur varzhoneg he deus plijet kalz din : tres modernoc’h warni, emichañs, hag a ziskouez e oa gouest Frañsez Kervella da rimañ a-feson : Gortozadenn aner, Heol Here, Devezh hañv… Met ne dremen ket dibistig e holl destennoù dindan rod an amzer. Un afer kenedouriezh eo : ar pezh a blije dezhañ skrivañ, barzhonegoù lourennek o kemer harp don war an natur n’int ket mui diouzh grad tud an XXIvet kantved, marteze. Pe eo me a zo bouzar ouzh o son.

Dre vras e kav din e teu brav an traoù gantañ pa gont un istorig bennak, hag eo stambouc’hus ar skridoù deskrivañ hag ar re a ribota preder. Me ‘gav din e teu a-benn ar varzhed a-vremañ da veskañ mat an daou ahel-se, ar pezh ne rae ket alies Frañsez Kervella. Gant se, em eus kavet ar braz eus e varzhonegoù borodus a-walc’h. N’on ket bet tizhet gant kalz anezho, daoust ma n’em bije rebech ebet d’ober outo nag e-keñver stumm, nag e-keñver yezh, pinvidik-mat hep bezañ re ziaes.

 


Perlez va Daeloù, Paskal Tabuteau (2018)

Un dastumad barzhonegoù klasel o stil on bet boemet ganto. Ar garantez eo an tem pennañ, a red dre an dri zem all : Koll, Harlu ha Dasorc’h. Sevel a ra istor buhez ar skrivagner e kleuz dirak daoulagad al lenner, a-lommoùigoù skañv.

Un drugar eo echuiñ gant testennoù laouenoc’h an trede lodenn, p’eo teñval an div gentañ. Reiñ a ra un digor war an dazont, degas a ra spi ha drantiz. Kizidik on ouzh fent ar skrivagner pa ra anv eus seks war an ton-se, en Pêr ha Naig he bodig faezh pe Kourtez itronezed da skouer : un dra em boa bet tro da verzout e testennoù all digant e zorn c’hoazh.

Paskal Tabuteau n’eo ket un nevesaer a-fed stumm, plijout a ra dezhañ implijout frammoù a eil dorn, pa n’int ket pleustret abaoe kantvedoù. Met n’eus ket kalz tud da implijout anezho gant kement a zonezon. Staliet e stern koñfortus gwerzennoù klasel pe enklotennoù doare krennbrezhoneg, en em lak an ene da nijal pell, distag diouzh trubuilhoù ar pemdez.

Ar barzhonegoù-mañ a gavan war un dro lennek ha soutil. Evidon, e skoont er gwenn bep tro, ha pa vijent awenet gant mojennoù keltiek kozh pe testennoù eus an Henamzer ha ne zesachont ac’hanon tamm ebet e mod all:  Gwerz bugale Lir, Kalipso... Kavet e vez enno trivliadoù fraost, kement hag er barzhonegoù a denn eus hon amzer-vremañ : Klouar eo an noz, Samhain, Erc’h àr An Intel, Hunvreerez ar Pont Quai-de-Seine… Gant re anezho en em santan unvan evit gellout o menegiñ holl.

Ur bed dezhañ e-unan a ginnig al levr-mañ, ur bed en em santan du-mañ ennañ. Kaer-meurbet.


Kañv, Denez Prigent (2018)

El levr-mañ en deus strollet Denez Prigent lod eus e destennoù, a ginnig war un dro gant un droidigezh c’hallek anezho.

Kañv d’e yezh, d’e sevenadur ha d’e vro, a lenner war ar pevare pajenn golo. Me a wel kentoc’h enno kañv d’unan bennak, a lak anezhañ da valañ soñjoù du diwar-benn ar bed tro-dro dezhañ.

Implijout a ra doareoù ar c’hanaouennoù-pobl da gontañ istorioù, ar pep brasañ anezho dindan gwerzennoù 8 troatad. Meur a berzh all a vez kavet ivez : gwerzennoù adlavaret gant pe hep cheñchamant bihan, dibab geriaoueg eeün ha skeudennaouet kaer, hep bezañ ledan. An temoù o-unan a c’hell drevezañ ar c’hanaouennoù-pobl, evel en Ar vamm lazherez.

Gwezhioù all e harp war keleier ar bed, evel en Ar chas ruz, Geotenn ar marv pe Gavotenn an aeled. Avel stourm a vez santet ivez, ur wezh an amzer.

Met peurliesañ eo e soñj war ar vuhez hag ar marv a ginnig, e testennoù muioc’h personel, evel Lestr Dienez, Evel un tour-tan dismantret... Intret eo an testennoù-se gant un ton kevrinek a-walc’h, ha diazezet alies war metaforennoù stag ouzh an natur ; enez, steredenn, avalenn, avel… implijet atav memes mod. Ar re zedennusañ int.

Sot on gant mouezh Denez Prigent ha gant e labour war ar sonerezh. Kouezhañ a ra ken brav all an testennoù-se en divskouarn, anat int en ur mod, santet. Lakaat a ra aesoc’h kompren prederioù an den hag e drivliadoù.

Met en ur mod bennak e choman war va c’hoant, ivez. Da gentañ peogwir eo un dastumad berr-berr, ur wezh lamet ar galleg. Da eil peogwir em eus ar santimant da vezañ chomet gant un dornad soñjoù nemetken ha n’eo ket gant ur skeuliad klok eus outo.  Un doare d’an arzour lent-mañ da virout e liorzh kuzh, piv oar ?

Evit ar re ne gomzont ket brezhoneg hag a vez fromet gant kan Denez Prigent e kav din e c’hell bezañ al levr-mañ un nor bouezus war ar yezh, unan eus an oberennoù-pont-se a zesach an dud war ur Breizh ha n’eo ket hini an douristed.

 


Les chansons de Bilitis, Pierre Loüys, Frañs (1894)

Brudet eo an oberenn-mañ evit bezañ e-touez ar gwellañ farsadennoù lennegel. Pierre Loüys, anavezet evit labourioù sirius ha troidigezhioù, en doa graet van da vezañ troet an oberenn diwar ar gresianeg. E-pad un nebeut bloavezhioù n’en deus ket lavaret e oa bet ijinet ha skrivet penn-da-benn gantañ : e spered bourjiner a denne mel eus an degouezh. Intelektualed ar mare a oa bet paket holl a-unvouezh ha lod anezho a rae van e anavezent an destenn a-raok troidigezh Pierre Loüys, tra ma oa bet lod all betek rebech outañ fazioù treiñ, diwar-benn un destenn orin ne oa ket dioutañ. Un taol kaer eta.

An istor bourrus-mañ n’anavezen ket p’em eus digoret al levr… met levrioù all em eus lennet gant ar skrivagner ha maget em eus douetañs buan a-walc’h.

Evit an destenn em eus kavet anezhi meurdezus. Barzhoniezh erotel e komz-plaen eo.  Kontañ a ra buhez ur varzhez, eus he bugaleaj betek he marv hag en tu all dezhañ zoken, dre destennoù berr lakaet an eil re war-lerc’h ar re all, e urzh kronologel he buhez. Pep hini en deus un titl bennak. Lod anezho ne chom nemet an titl anezho, “n’int ket bet troet”, hervez Pierre Loüys, ar pezh a starta ar santimant a wirionded. Brav eo penn-da-benn, o c’hoari gant ur seurt fañtasm eus bro-C’hres an Henamzer ouzhpenn d’an erotelezh, gant un implij soutil eus gouziegezhioù ledan ar skrivagner.

Ul levr dispar eo, da zizoloiñ.