Category Archives: Barzhonegoù

Barzhonegoù, Kenan Kongar (1982)

N’eo ket evit e zonezonoù a varzh eo brudet dreist pep tra hini a guzh a-dreñv an anv-pluenn Kenan Kongar :  Frañsez Kervella. Ur yezhour e oa a-raok pep tra all, hag a-fed lennegezh, e eñvorennoù, An ti e traoñ ar c’hoad, a lakaan e-touez ar re wellañ e brezhoneg. Ne c’hellan ket lavaret e vijen bet teoget gant an dastumad barzhonegoù-mañ avat.

Lod eus ar barzhonegoù kinniget zo bet embannet e Gwalarn etre 1933 ha 1944, lod all oa bet skrivet kent, adalek 1928.

Ur wezh an amzer em eus kavet ur varzhoneg he deus plijet kalz din : tres modernoc’h warni, emichañs, hag a ziskouez e oa gouest Frañsez Kervella da rimañ a-feson : Gortozadenn aner, Heol Here, Devezh hañv… Met ne dremen ket dibistig e holl destennoù dindan rod an amzer. Un afer kenedouriezh eo : ar pezh a blije dezhañ skrivañ, barzhonegoù lourennek o kemer harp don war an natur n’int ket mui diouzh grad tud an XXIvet kantved, marteze. Pe eo me a zo bouzar ouzh o son.

Dre vras e kav din e teu brav an traoù gantañ pa gont un istorig bennak, hag eo stambouc’hus ar skridoù deskrivañ hag ar re a ribota preder. Me ‘gav din e teu a-benn ar varzhed a-vremañ da veskañ mat an daou ahel-se, ar pezh ne rae ket alies Frañsez Kervella. Gant se, em eus kavet ar braz eus e varzhonegoù borodus a-walc’h. N’on ket bet tizhet gant kalz anezho, daoust ma n’em bije rebech ebet d’ober outo nag e-keñver stumm, nag e-keñver yezh, pinvidik-mat hep bezañ re ziaes.

 

Advertisements

Perlez va Daeloù, Paskal Tabuteau (2018)

Un dastumad barzhonegoù klasel o stil on bet boemet ganto. Ar garantez eo an tem pennañ, a red dre an dri zem all : Koll, Harlu ha Dasorc’h. Sevel a ra istor buhez ar skrivagner e kleuz dirak daoulagad al lenner, a-lommoùigoù skañv.

Un drugar eo echuiñ gant testennoù laouenoc’h an trede lodenn, p’eo teñval an div gentañ. Reiñ a ra un digor war an dazont, degas a ra spi ha drantiz. Kizidik on ouzh fent ar skrivagner pa ra anv eus seks war an ton-se, en Pêr ha Naig he bodig faezh pe Kourtez itronezed da skouer : un dra em boa bet tro da verzout e testennoù all digant e zorn c’hoazh.

Paskal Tabuteau n’eo ket un nevesaer a-fed stumm, plijout a ra dezhañ implijout frammoù a eil dorn, pa n’int ket pleustret abaoe kantvedoù. Met n’eus ket kalz tud da implijout anezho gant kement a zonezon. Staliet e stern koñfortus gwerzennoù klasel pe enklotennoù doare krennbrezhoneg, en em lak an ene da nijal pell, distag diouzh trubuilhoù ar pemdez.

Ar barzhonegoù-mañ a gavan war un dro lennek ha soutil. Evidon, e skoont er gwenn bep tro, ha pa vijent awenet gant mojennoù keltiek kozh pe testennoù eus an Henamzer ha ne zesachont ac’hanon tamm ebet e mod all:  Gwerz bugale Lir, Kalipso... Kavet e vez enno trivliadoù fraost, kement hag er barzhonegoù a denn eus hon amzer-vremañ : Klouar eo an noz, Samhain, Erc’h àr An Intel, Hunvreerez ar Pont Quai-de-Seine… Gant re anezho en em santan unvan evit gellout o menegiñ holl.

Ur bed dezhañ e-unan a ginnig al levr-mañ, ur bed en em santan du-mañ ennañ. Kaer-meurbet.


Kañv, Denez Prigent (2018)

El levr-mañ en deus strollet Denez Prigent lod eus e destennoù, a ginnig war un dro gant un droidigezh c’hallek anezho.

Kañv d’e yezh, d’e sevenadur ha d’e vro, a lenner war ar pevare pajenn golo. Me a wel kentoc’h enno kañv d’unan bennak, a lak anezhañ da valañ soñjoù du diwar-benn ar bed tro-dro dezhañ.

Implijout a ra doareoù ar c’hanaouennoù-pobl da gontañ istorioù, ar pep brasañ anezho dindan gwerzennoù 8 troatad. Meur a berzh all a vez kavet ivez : gwerzennoù adlavaret gant pe hep cheñchamant bihan, dibab geriaoueg eeün ha skeudennaouet kaer, hep bezañ ledan. An temoù o-unan a c’hell drevezañ ar c’hanaouennoù-pobl, evel en Ar vamm lazherez.

Gwezhioù all e harp war keleier ar bed, evel en Ar chas ruz, Geotenn ar marv pe Gavotenn an aeled. Avel stourm a vez santet ivez, ur wezh an amzer.

Met peurliesañ eo e soñj war ar vuhez hag ar marv a ginnig, e testennoù muioc’h personel, evel Lestr Dienez, Evel un tour-tan dismantret... Intret eo an testennoù-se gant un ton kevrinek a-walc’h, ha diazezet alies war metaforennoù stag ouzh an natur ; enez, steredenn, avalenn, avel… implijet atav memes mod. Ar re zedennusañ int.

Sot on gant mouezh Denez Prigent ha gant e labour war ar sonerezh. Kouezhañ a ra ken brav all an testennoù-se en divskouarn, anat int en ur mod, santet. Lakaat a ra aesoc’h kompren prederioù an den hag e drivliadoù.

Met en ur mod bennak e choman war va c’hoant, ivez. Da gentañ peogwir eo un dastumad berr-berr, ur wezh lamet ar galleg. Da eil peogwir em eus ar santimant da vezañ chomet gant un dornad soñjoù nemetken ha n’eo ket gant ur skeuliad klok eus outo.  Un doare d’an arzour lent-mañ da virout e liorzh kuzh, piv oar ?

Evit ar re ne gomzont ket brezhoneg hag a vez fromet gant kan Denez Prigent e kav din e c’hell bezañ al levr-mañ un nor bouezus war ar yezh, unan eus an oberennoù-pont-se a zesach an dud war ur Breizh ha n’eo ket hini an douristed.

 


Les chansons de Bilitis, Pierre Loüys, Frañs (1894)

Brudet eo an oberenn-mañ evit bezañ e-touez ar gwellañ farsadennoù lennegel. Pierre Loüys, anavezet evit labourioù sirius ha troidigezhioù, en doa graet van da vezañ troet an oberenn diwar ar gresianeg. E-pad un nebeut bloavezhioù n’en deus ket lavaret e oa bet ijinet ha skrivet penn-da-benn gantañ : e spered bourjiner a denne mel eus an degouezh. Intelektualed ar mare a oa bet paket holl a-unvouezh ha lod anezho a rae van e anavezent an destenn a-raok troidigezh Pierre Loüys, tra ma oa bet lod all betek rebech outañ fazioù treiñ, diwar-benn un destenn orin ne oa ket dioutañ. Un taol kaer eta.

An istor bourrus-mañ n’anavezen ket p’em eus digoret al levr… met levrioù all em eus lennet gant ar skrivagner ha maget em eus douetañs buan a-walc’h.

Evit an destenn em eus kavet anezhi meurdezus. Barzhoniezh erotel e komz-plaen eo.  Kontañ a ra buhez ur varzhez, eus he bugaleaj betek he marv hag en tu all dezhañ zoken, dre destennoù berr lakaet an eil re war-lerc’h ar re all, e urzh kronologel he buhez. Pep hini en deus un titl bennak. Lod anezho ne chom nemet an titl anezho, “n’int ket bet troet”, hervez Pierre Loüys, ar pezh a starta ar santimant a wirionded. Brav eo penn-da-benn, o c’hoari gant ur seurt fañtasm eus bro-C’hres an Henamzer ouzhpenn d’an erotelezh, gant un implij soutil eus gouziegezhioù ledan ar skrivagner.

Ul levr dispar eo, da zizoloiñ.


Pellik / Ein Stückel weiter, Antony Heulin (2017)

Kavet em eus el levr-mañ ur sederidigezh nevez digant ar skrivagner-mañ. Peoc’h ha kempouez, a weler da skouer e Glav 3 pe e Mein ar rabin. Komz a ra Anthony Heulin eus karantez a-wezhioù, hep pouezañ re warni ; lakaomp e Mach dir keine Sorgen pe e Latar ha nivlenn, ma kaver un dislavar jedet etre an ton didrabas hag ar sujed, teñval a-walc’h.

E lec’hioù all e kont ar skrivagner prantadoù enkrezus eus e vuhez : kleñved, oberatadenn (Linenn ruz), pep tra gant douster koulskoude, o c’hoari gant an ijin evel en Em c’hambrig. Intret eo lod eus an testennoù gant ur velkoni dispis.

Barzhonegoù all a ginnig klichedoù tennet war ar prim : Arneñv, Divdaolenn, Pellik… Tra ma chom amsteriekoc’h din lod all, evel Darnoù an hollad pe Ar an uhel, a denn muioc’h d’ur bed-hunvre.

Bukañ a ra ar skrivagner ur sell tener war an dud tro-dro dezhañ, evel en Divdaolenn. Ur peizant e Pariz a zegas soñj eus barzhonegoù ‘zo gant Youenn Gwernig, pa ziskouez un den dilec’hiet en engroez.

Stil ‘zo, hag un ton dibar zo degaset gant implij ar gwenedeg hag an alamaneg tal-ouzh-tal, a ro un ton a-vaez-bro d’an hollad.

Ar bed hervez Anthony Heulin em eus bet kalz plijadur o soubañ ennañ. Teurel a ra gouloù an dastumad-mañ war ur barzh kuzh met donezonet-kaer, a sav e vouezh dibar ha kizidik en un doare asur e-touez hini barzhed vrezhonek an XXIvet kantved.


Orties / Linad va halon, Laurence Lavrand (2015)

An torkad barzhonegoù-mañ em eus graet div lennadenn dezhañ : unan e brezhoneg, en ur luchañ war an destenn c’hallek, hag unan e galleg penn-da-benn.

An tu brezhonek on bet dipitet gantañ. Hep na vije dic’houzvez ar gerioù da Yann vrezhoneger em eus kavet diaes an testennoù da lenn, ha war-bouez ur varzhoneg pe ziv (Ne vern din bremañ… p. 78, Selaou a ran… p. 58 da skouer) ne vezen ket gwall dizhet ganto.

Adalek ar pennad-digeriñ e lavar Laurence Lavrand eo bet luskellet he bugaleaj gant gwerzennoù 12 troatad. Dont a reont dezhi en un doare naturel, evel da Jean Conan moarvat. Al lodenn c’hallek a zo enni gwerzennoù mentet. E brezhoneg, n’eo ket bet miret an troatadoù. Tennañ a ra an hanter eus ar chalm.

An eil abeg d’am dipit eo an diazezet m’eo barzhoniezh Laurence Lavrand war he dibab geriaoueg, a zo e kreiz he c’hizidigezh a gav din. Un dastumad gerioù heson a implij, gerioù dezho un dalvoudegezh son uheloc’h eget o zalvoudegezh ster, daoust ma vije liammet an daou evel-just. Lakaomp un anv evel “scolopendre”, a implij ouzhpenn ur wezh. Nebeutoc’h ez a en-dro ar varzhoniezh-mañ dre grouiñ skeudennoù eget dre grouiñ sonioù. Evel m’en lavar ar skrivagnerez er pennad-digeriñ, ar barzhoniezh zo un afer kerzenn, da vezañ klevet ha lavaret a vouezh uhel. Ha setu c’hwitet eil dae an droidigezh, hag a chom peurliesañ e live an treiñ gerioù, evel er werzenn-mañ :

“Pays surpeuplé d’eaux tordues en fondrières / Bro leun a fozioù dourioù kammet”

N’eo ket ur rebech a ran d’an troer, met savet eo ur goulenn en va fenn en ur lenn an droidigezh-mañ : ha posubl eo treiñ pep tra ? Darn eus elfennoù arz ar skrivagner a vez kollet bep tro, met pa vez ken uhel an dregantad, ha talvezout a ra ar boan ?

Ha setu me adkrog gant al levr penn-da-benn e galleg, en ur leuskel ar brezhoneg a-gostez.

En un doare dispis e kav din e kont ar barzhonegoù-mañ un istor : un hir a gañv, ur bajenn o treiñ (Peu m’importe à présent… p. 79), ur spi nevez o c’henel (Je n’aurais jamais cru… p. 63). Mesket ouzh al luskadoù bras-se, santadoù all. Karantez (Ils me plaisent tes yeux… p. 33) ha ne vez ket atav hini ar c’houblad, (Je m’effraie de ce vide… p. 41), daoust ma vije an hevelep santimant a vank da heul, teneridigezh ouzh an endro ivez  (Image très juste… p. 23). Harp eo ar skeudennoù war an natur peurliesañ : mor, glav, bezhin… , maget gant ur galleg pinvidik, ken war ar geriaoueg ha war framm ar frazennoù. Pep tra zo e servij ar preder, an imbroud-spered (Il pleut… p. 73). Kavout a ran dispar an titl, Orties / Linad va c’halon, ar plant nerzhus-se en em stalia e pep lec’h kerkent ma laosker fraost ur c’horn bennak eus e ene.

Alies on bet lakaet diaes gant ar bajennaozañ ha ne c’hoari ket a-walc’h gant ar gwenn : o lenn da heul an holl varzhonegoù, stag ouzh temoù damheñvel alies hag hep titl ebet dezho, ne ouezen ket atav pelec’h e kroge hag echue an traoù.

E galleg ez a en-dro an huderezh hag e z’eer da heul ar skrivagnerez en he bed melkonius, gwriziennet en he bro, kaeraet gant kavadennoù barzhoniel.

Teñval met saourüs, amzer ur gejadenn.

 

 

 


Klemmgan Breizh, Reun ar C’halan (1985)

N’on ket tomm ouzh al lennegezh kar-he-Breizh dre vras, met kavout a ra din eo turgnet mat an torkadig barzhonegoù-mañ.

Div lodenn a gaver ennañ : Klemmgan Breizh, enni 53 barzhoneg a 13 gwerzenn, ar pep brasañ anezho dindan gwerzennoù 12 troatad. Souezhet e vezer da gentañ gant ar ment reoliek-se. N’eus ket rimoù, an hesonded a zo da gavout e kerzh pep gwerzenn, eo dibabet ar gerioù gant aked enno.

Displegañ a ra an aozer e notennoù al lodenn-mañ mammenn un nebeut oberennoù eo bet awenet ganto : Sketla Segobrani, Barzaz Breiz, An Aotrou Bimbochet e Breizh… Reoù all a vo kavet gant red an destenn. Reiñ a ra ivez an doare m’en deus savet e heuliad barzhonegoù : diouzh red an amzer. Emañ oc’h adtresañ dirak hon daoulagad Istor E Vreizh, ijinet diwar e lennadennoù, Breizh e galon. Dibab a ra fedoù mojennel pe istorel, ha reiñ ul luc’hskeudenn trumm anezho, dindan  o 13 gwerzenn. N’eo ket ken stank hag un haiku, met ober a ra tamm-pe-damm an hevelep efed. Gerioù arouez, un trivliad, klik ! Er voest. Ha petra a ra ma ne zalc’h eus an istor nemet ar pezh a lak anezhi da vojenn ? Ur vojenn eo hag hon eus sunet holl war hon hent war-zu Breizh hag ar brezhoneg…

Fromet on bet gant ar barzhonegoù-mañ. Bervidant int, savet gant ur geriaoueg aes met pinvidik, ha disoc’h lagad an arzour a sko ar spered.

An eil lodenn, berroc’h, a stroll 12 varzhoneg dindan an anv An deizioù du. Deskrivañ a reont, dindan barzhonegoù 10 gwerzenn, ur vro o c’houzañv dindan poan ha doan. Ne gredan ket e vije enno peadra d’o stagañ d’ur mare istorel bennak, met posubl eo e vije aet titouroù hebioù din hep gouzout din. Perzh dedennus seurt lennegezh eo, ivez, kuzhat alc’hwezhioù ar c’hompren el linennoù, d’al lenner da gemer perzh er jeu.

Setu penaos ul levrig dilorc’h a c’hell bezañ skrin mein prizius.


Divaskell da nijal kuit, Yann-Ber Piriou (2017)

Evel ur c’henavo e tasson an titl-mañ en va divskouarn, ha n’eo ket dre zegouezh. Doñvaat a ra ar skrivagner ar gozhni o ledanaat he zachenn, a ziskouez e Gouzañv kozhni. Tro da deurel ur sell war-dreñv war ur vuhez leugnet mat, met ivez da vamañ rak munudoù ar pemdez. Santout a reer eo kempouez an traoù, levenez ha melkoni : lenn a reer un trede oad hep stroñsoù, peoc’hus. Evit daleañ rod an amzer, ar familh zo ar gwellañ remed, ar pezh a santer ivez er bladenn-arc’hant a ya gant al levr, enrollet asambles gant e verc’h Solenn Piriou.

Ar bras eus ar barzhonegoù a zo bet dibabet da vezañ enrollet zo lennet hep sonerezh ebet : un dibab uveloc’h eget ar wezh all en Kestell Traezh evit kezeg ar mor ma sone Didier Squiban, met komprenabl : reiñ a ra ar pouez brasañ d’ar pozioù.

Ar barzh-mañ, ar barzhonegoù-mañ, a blij din, brutal ! Dezho da vezan berr peurliesañ, ez eus un teñzor, un divinadell bennak, ur from  o lammat diouto bep tro. Gant se, e chomer atav war api, ur mousc’hoarzh e korn ar muzelloù. Merket em eus titl un nebeut re on bet skoet ganto dreist pep tra, met n’int nemet skouerioù : ar memes kalite zo gant ar re all… Lakaomp Wayang a zo, Lec’h all, Enebiezhoù, Pa harzhont… (116) evit ar santimant rannet. Teod hir… (50) a zo unan eus an troioù-lavar niverus a c’hiz nevez ijinet gant ar skrivagner, evel sturioù d’ar vuhez ; Ur bigez… (59), Kelc’h-bac’h evit ar c’hoarioù-gerioù leun a ijin, Daou-ha-div, rimodell da brederiañ ; Komprenêzon ha digomprenêzon, o c’hoari gant an divyezhegezh evel un dornad testennoù all eus al levr…

Ar c’hoari, ur meiziad pouezus el levr-mañ. Pa ribota Yann-Ber Piriou soñjoù en e benn evel ma ra an holl ac’hanomp, e weler eo ur c’hoari evitañ. Levnat a ra ar frazennoù betek ma vijent lufr ha ront. E varzhonegoù zo war un dro skañv ha don, lusket abominabl, skrivet gant gerioù paret ken brav etrezo ma kanont hep kaout ezhomm a notennoù.

Barzhoniezh, hini kreñv.


Barzhaz, Gwilherm Berthou Kerverziou (1933-1950)

Morse n’ez eus bet graet ul levr eus oberenn glok Kerverzioù, din da c’houzout. Posubl eo pellgargañ ar gelaouenn he doa roet bod d’e varzhonegoù : Al Liamm 48 (1955)

Ezel e oa Kerverziou eus luskad ar Seiz Breur. Lod e oa bet e taol-sponterezh Roazhon e 1932 hervez Wikipedia e brezhoneg.

Un tañvaig em boa graet d’e varzhonegoù en ur staj KEAV, gwall bell ‘zo. Plijet gant an oberennoù goude bezan o studiet. Chomet e oa en va fenn e oa unan eus gwellañ barzhed Breizh. Diegi o lenn anezhañ, koulskoude. Chomet eo al levr e-pad 20 vloaz en va berniad levrioù da lenn : biskoazh hiroc’h !

Dleet em eus poaniañ kalz evit nebeut a c’hounid. N’eus nemet un dornad skridoù en em santan desachet pe blijet ganto en dastumad, diwar-benn karantez dreist-holl : Hollwenn, Y mae’r eneth, Al lenverez, Merc’hed… A-hend all ez int skridoù distag-mat eus ar vuhez, pa ne vezont ket en ur bed kenstur da vat, evel ar Mojennoù keltiek.

Tro din d’en em soñjal war ar pezh a glaskan er varzhoniezh, a-benn ar fin : an trid, ar munudoù boutin etre ar skrivagner ha me hag a laka ac’hanomp da vezañ unvan, amzer un nebeut frazennoù, da santout ar memestra, da rannañ hor skiant-prenet a zen. Ne lavaran ket eo dibosubl gant ar barzhonegoù-mañ : n’on ket kizidik outo, setu tout. Evel pa vije nebeut-nebeut a c’hrafoù boutin etre Kerverzioù ha me.

A-hend-all ez int diaes-tre da lenn, ken a-fed geriaoueg ken a-fed stumm. Techet eo ar barzh d’ar genedelouriezh, d’ar gefredelouriezh. Danvez studi, kentoc’h ha danvez dudi, eta…


Anjela, Anjela Duval, Christelle Le Guen (2018)

Ar soñj : dibab pozioù gant Anjela Duval, pozioù a dres ur poltred anezhi, o renkañ dre demoù ha skeudennaouiñ anezho. …”kement ger zo er romant-treset-mañ a oa bet lâret pe skrivet gant Anjela…”. Evidon, ur romant, ha pa vije treset, a zle harpañ war an dezrevelliñ, heuliañ un doare kronologiezh. Ma z’eus unan amañ ez eo kalvezel, n’emañ ket e kreiz ar jeu. Gant se e kav din n’emañ ket en e blas al levr-mañ er rann-mañ. Ur vannenn-dreset eo, n’eo ket ur romant.

N’eus forzh, dibar eo.

N’eus bet kemeret nemet ar pep retañ, pe nebeutoc’h, da vezañ skrivet el levr. An disoc’h avat zo treboulus. Kaeraet eo kement ar gerioù rouez-se gant tresadennoù Christelle Le Guen ma chomer sebezet razo. Mareoù ‘zo e save dour d’am daoulagad gant ar from. Lennet e vez goustadig, en ur leuskel ar selloù d’en em goll e gwennoù ar bajenn, gant ar santimant a uvelded hag a ec’honder a sav en unan pa vez digenvez e kreiz an natur. Pell eus an displegadennoù, lakaet e vez bed Anjela da vezañ santet.

N’on ket gouest da veizañ hag-eñ e vo ken efedus an oberenn evit an dud n’o deus ket bet darempredoù, kent, gant Anjela pe gant he skridoù. Dre m’eo bet embannet en ur stumm divyezhek (un tu evit pep yezh) e soñjan eo evit ledanaat ar publik, digeriñ da dud n’o deus ket lennet he oberennoù dre ret. Daoust hag-eñ e vo kizidik ar re-se ouzh ar bri douget dezhi gant ar vrezhonegerien ?

Evidomp eo ur valeadennig en he c’hompagnunezh, gant ur santimant nested souezhus, an hini a zo etre tud a familh hag a ziouer ar gerioù.

Ul levr kaer, dous dindan an dorn, flour d’an daoulagad. Un taol kaer !