Category Archives: Kontadennoù ha Mojennoù

Nerto, Frédéric Mistral, Frañs (1891)

Unan eus oberennoù brudetañ Mistral eo Nerto. Un hir a varzhoneg eo (4000 gwerzenn), o kontañ un istor epik tennet eus ur vojenn-pobl. O c’hoari, tad Nerto en deus kollet ene e verc’h, a yelo gant an diaoul pa vo 16 vloaz.

N’eo bet miret nag al lusk nag ar rimoù en droidigezh vrezhonek, evit doujañ ster an destenn. N’heller profitañ nemet eus an istor, a vez lennet evel ur romant eus ar mare-se (Alexandre Dumas…). Romantel-kenañ eo ha leun a lammoù-dilammoù.

N’on ket bet evit mirout a gaout souezh : a-benn ar fin, sevenadur okitania zo kalz dianavoc’h din eget hini ur bern broioù all.

Brudet eo bet ar varzhoneg Nerto ha tapet he doa ur priz digant Akademiezh Frañs, ar pezh a zo drol pa ouezer e oa skrivet en okitaneg. Gwiriet em eus, ar priz Vitet n’eo ket ur priz ispisial evit an oberennoù e yezhoù all eget ar galleg met ur priz evit ar skrivagnerien baour dellezus. Marteze e c’hell bezañ displeget gant bezañs an droidigezh gallek e-tal d’an destenn okitanek, en embannadur orin.

Diwezhatoc’h eo aet Nerto da c’hoarigan savet ar sonerezh anezhañ gant Charles-Marie Widor ha krouet e 1924. Levrenn an oberenn, savet gant Maurice Lénat, n’eus ger okitanek ebet ken ennañ.

Ul lennadenn zedennus eo. Dioueret em eus ur pennad-digeriñ bennak, da zisplegañ kenarroud krouidigezh an oberenn ha kenarroud istorel an itrik, lec’hiet tro Avignon er Grennamzer.


Laeoù Marie de France, aozet gant Pierrette Kermoal, Roparz Hemon, Yeun ar Gow, bro-Saoz (XIIvet kantved)

An embannadur-mañ zo eus 2011.

Strollañ a ra holl laeoù Marie de France lakaet e brezhoneg, mui daou hag a ouezer bremañ n’eo ket ganti e oant bet savet. Pa oa bet graet al labour treiñ gant tud all c’hoazh, he deus adkemeret Pierrette Kermoal anezhañ. Ar peurrest a zo bet lakaet e brezhoneg ganti.

Roet e vez titouroù diwar-benn an aozerez, met ne vezer ket beuzet ganto, o vezañ ma ouezer nebeut a dra diwar e benn.

Sot evel ma z’on, e oan engortoz da gavout barzhonegoù rimet, a-fed laeoù ! Met ma oa ar stumm orin, den n’en deus adimplijet anezhañ e brezhoneg. Pouezusoc’h eo chom feal ouzh an destenn eget ouzh he zres, ma z’eus un dibab d’ober etre an daoù, moarvat.

Petra a chom eta ? Kontadennoù savet a-feson, frammet brav ha lusket o darvoudoù. Daoust ma ne vijen ket tomm ouzh seurt lennegezh em eus bet ur gwir blijadur o lenn ar re-se. Peogwir int skrivet brav eus un tu, ha peogwir e santer mat-tre enno an endro istorel, ar pezh a ra anezho, daoust ma vijent oberennoù a faltazi, testenioù prizius eus buhez ar Grennamzer er meteier pinvidik. Ha marteze ivez peogwir eo ar garantez an tem pennañ anezho-holl : memes ma n’eus nemet klichedoù oc’h ober ar briñsezed koant hag ar varc’heien hael e lodenner mat-tre trivliadoù ha poanioù an eil re kement hag ar re all.

Ul levr a dalv e zamm lennadenn eta !


An tornaod, Paotr Juluen (1930)

Kentañ embannadur al levr-mañ zo eus 1935, met echuet e oa bet ar skrid e 1930 gant ar skrivagner.

“Pinvidik ? Ya. Ha leun gant furnez an amzer gozh ouzh rimadelladeg ar c’hrennlavarioù. Diwar re a-wechoù zoken : fastet e vezer un tamm gant ar re binvidigezh evel gant ar re a amann war ur galetezenn”. Gant ar frazenn-mañ, kavet er pennad-kinnig gant Per Denez en embannadur em eus lennet (Hor Yezh 184-185), e oan o c’hortoz ar gwashañ eus an destenn.

Gras da se, marteze, em eus bet ur souezhadenn blijus o tizoloiñ anezhañ.

Renket eo e rummad ar romantoù, met n’eo ket splann-tre peseurt doare skrid eo. Un danevell-beaj, da gentañ. Beleg e oa Juluen Sklison / Paotr Juluen / Gour-na-gil. Troet-kenañ gant ar brizh keltiegezh, evel kalz brezhonegerien desket eus penn kentañ an XXvet kantved. Dre se, bet entanet gant Sketla Segobrani, en deus tennet awen dioutañ da sevel An Tornaod.

Mont a ra Juluen Sklison da vro-Gembre war roudoù e vreudeur kelt, ha war roudoù tornaod Pempoull peurgetket : m’eo bet kanet gant Théodore Botrel ez eus un tornaod e Pempoull, daoust ma ne weljer hini ebet, ez eus un abeg istorel da gement-se !

Un dastumadeg mojennoù, da eil, tro-dro d’an tem-mañ, ha deuet bravig gantañ : goude mouezh an dezreveller, setu hini ar c’honter ha n’eo ket disteroc’h.

Ar pep dedennusañ, marteze, eo an testeni dibar eus spered ar mare, eus e spered dezhañ. Deomp tud an XXIvet kantved eo an den-mañ ur furlukin eus ur ouenn aet da get. Trelatet gant e feiz hag e zeskadurezh kristen, ne c’hell ket herzel ouzh plantañ pennadoù kentelius en e zezrevell. Ar merc’hed, an dud lezirek a dap o fegement, ha kement-se gant un naturel hag un doare lorc’h a laosk batet al lenner.

Un ad-feiz, kazi, a vag Juluan Sklison ouzh Breizh hag ar gelted, ha setu kement-all a rannbennadoù souezhus, eeünik, o tont dindan e bluenn.

Kontant eo Paotr Juluen eus ar pezh ez eo, eus a blas er gevredigezh, eus e zeskadurezh, eus e wrizioù. Ha dindan e bluenn a zen digompleks ha didrubuilh e fuilh degadoù ha degadoù a rimoù, a grennlavarioù, poblek pe ijinet gantañ. Den e greion e oa Juluen Sklison, brudet evit sevel rimoù ken aes ha tra. Ne c’heller ket tremen hebiou ! Ur mor anezho a gaver er skrid, lod anezho 3 gwezh d’an nebeutañ (Gant kolo hag amzer / e vouka ar mesper)… Peadra da gounaat e veze komzet dre grennlavarioù gant hon tud-kozh, n’eus ket pell ‘zo c’hoazh, hag e galleg kement hag e brezhoneg.

Daoust d’ar soñjoù diamzeret a ziskouez ar skrivagner, d’e vojennoù louet, d’e veaj pemp gwenneg ha d’e rimodelloù stambouc’hus, ez eus ul lañs hag ur startijenn er skrid a laka anezhañ da vezañ lennet gant ur mousc’hoarzh e korn ar muzelloù. Plijus eo, en desped da bep tra.

Ha desket e vez ur bochad traoù a-fed brezhoneg.


An Itron De Saint Prix, Yvon Le Rol (2019)

Emili-Barba Guitton, an Itron de Saint Prix (1789-1869), he doa komprenet abred ar binvidigezh a oa el lennegezh dre gomz. A-hed he buhez eo bet o selaou hag oc’h adskrivañ ar pezh a veze kanet pe gontet dezhi, e korn-bro Kallag dreist-holl.

He dastumadenn eo a ginnig Yvon Le Rol deomp, en ur pezh-mell levr 734 pajennad ennañ. Kregiñ a ra gant ur pennad-digeriñ o lec’hiañ an dastumerez en he bro hag en hec’h amzer, o tiskouez ar pouez he deus bet evit tud brudetoc’h egeti met o doa tennet o mad eus he danvez : Pengwern ha Kervarker, da skouer.

Kinniget e vez ur mor a werzioù ha sonennoù e brezhoneg; ur mister e gwerzennoù daouzek silabenn : Ezop, ur gontadenn bennak. Miret eo bet doare reizhskrivañ an Itr. de Saint Prix, kemm-digemm, doare an amzer-hont. Ne laka ket an traoù da vezañ aes da lenn. A-du on gant Yvon Le Rol, koulskoude : domaj e vije embann hep ar skritur orin-se, met perak ne vije ket kinniget un destenn kempennet e peurunvan e-kichen, pa ouezer emañ pep tra e brezhoneg a-hend-all, hag ez eo bet savet al levr evit brezhonegerien ? N’eo ket talvoudus-tre an droidigezh c’hallek, a zo fazioù enni ouzhpenn. Ur wezh ouzhpenn on dipitet gant an nebeut a van a vez graet eus Yann Vrezhoneger pa vez embannet levrioù evel hennezh, pe hini Herve Burel, pe hini Jan Conan… evit ar skiantourien nemetken, pa vijent lennet gant kalz muioc’h a dud ma vijent kempennet e peurunvan. N’eus nemet soñjal e fablennoù Yann ar Feunteun e galleg, ma ne vije nemet embannadurioù er skritur orin gant a-leizh a notennoù bihan e pep lec’h, ne vije den evit o lenn. Ur vank a bedagogiezh-pobl a zo amañ en ur mod bennak.

N’em eus ket lennet al levr penn-da-benn eta : ar galleg n’em eus graet nemet gwiriañ tra-pe-dra ennañ ur wezh an amzer (aes eo bezañ touellet gant ar gerioù troc’het e lec’hioù dic’hortoz, dreist-holl er penn kentañ). N’em eus ket taolet kalz pled ouzh an displegadurioù diwar-benn ar gerioù diaes da lenn hag ouzh ar munudoù o tennañ d’ar skritur pe d’an doareoù kinniget gant tud all. Lennet em eus al levr evel un douristez kurius : ar c’hanaouennoù evel istorioù brav, ar pezh-c’hoari hag ar gontadenn da ziduiñ va amzer. Bamet on bet rak pinvidigezh ar gwerzioù ha n’anavezen ket kalz diouto, ha lennet em eus gant kalz aked ha plijadur an notennoù istorel a yae da heul pep testenn. Respont a raent brav d’ar goulennoù a save ennon va-unan pa lennen an testennoù.

Ret eo din anzav n’on ket arbennigourez tamm ebet war an danvez. Kaout ur seurt dastumadeg ha studiadenn glok etre va daouarn a ro ar santimant din da vezañ gant ur gwir teñzor. Va lennadenn eus an testennoù o-unan he deus tennet d’ur seurt dornata evit poent, met gouzout a ran e c’hellan soubañ donoc’h en danvez diouzh ret : peadra ‘zo.

Al levr-mañ a ro ivez ur seurt skeudenn ledan eus al labour a rae an dastumerien, eus o doare d’en em gemer, eus ar rouedadig a c’hellent sevel etrezo : un doare da gompren gwelloc’h penaos eo aet war-raok al labour war danvez Breizh, d’ur mare ma veze pinvidik ar sevenadur e penn an dud met diaes mirout roudennoù bev anezhi.

Ul levr pouezus e kav din ez eo eta.


Diwar dorgenn karreg-an-tan, Yeun ar Gow (1937 -1966)

Embannet e brezhoneg e 1999, al levr-mañ a stroll an testennoù ha ne oant ket bet embannet e stumm levrioù gant ar skrivagner. Etre an dornskridoù bet digejet gant poan hag an testennoù embannet a-gleiz hag a-zehou ez eus kalz a zibab.

Pinvidigezhioù zo da rastellat war 2 dachenn d’an nebeutañ : hini ar yezh, hag hini ijin ar bobl. Seblantoù, kontadennoù, kredennoù : fellout a rae da Yeun ar Gow testeniañ eus un amzer zo bet. Pep hini a gavo traoù ‘zo da blijout dezhañ e testennoù berr al levr-mañ. Dre ma n’on ket desachet gant Breizh ar mojennoù, em eus kavet muioc’h a interest e-barzh an testennoù stag ouzh buhez ar skrivagner : Ar sourded ; Ar person div wezh gall, peotramant e danevelloù faltaziek da vat, daoust pegen eeün e vije o broadelouriezh : Ar Breizhad amerikan ; Hurlink an Itron Tifena.

Met ne vije ket bet ken dedennus an holl destennoù-mañ hep displegadennoù Per Denez, er pennad-digeriñ hag a-zivout Ar person div wezh gall.


En bro Dreger a-dreuz parkoù : gizioù, boazioù, skouerioù, Erwan Berthou (tro 1900)

Gant un hevelep titl, e kreden e oa eus al levr-mañ eñvorennoù bugaleaj ar skrivagner. N’eo ket tre-ha-tre, avat. Souezhus eo ar stumm un tamm, o vezañ m’en deus adkemeret Erwan Berthou pennadoù-kazetenn en doa skrivet e galleg er bloavezhioù 1900, ha lakaet embann e Le clocher Breton e 1910 ha 1911. E 1927 eo en deus lakaet anezho e brezhoneg, 6 vloaz a-raok e varv eta.

Brav eo ar brezhoneg ha buhezek ar skrid, koulskoude on bet dipitet gantañ e meur a geñver.

Da gentañ, n’eo ket gwall urzhiet ar soñjoù ennañ. Kregiñ a ra ar skrivagner da zeskrivañ e vro c’henidik, ha tamm-ha-tamm en em laka da gontañ istorioù diwar-benn tud e barrez, gizioù, kredennoù, evel pa vije e kavandenn mignoned n’en deus ket gwelet pell ‘zo hag o vont eus ar c’hazh d’ar razh dirak ur banne, ur soñj o tegas egile. An doare deskrivañ-se zo digempouez a-walc’h, gwezhioù a-ziwar-c’horre gant pennadoù berr-droch, gwezhioù all awenet gant pennadoù kalz hiroc’h. N’eo ket gwall sklaer hag-eñ emañ ar skrivagner o kontañ e eñvorennoù pe o kinnig ur weladenn sevenadurel da zanvez touristed, pe me ‘oar… Gant se, ha gant ar bluenn a oa ennañ, e vije bet kenkoulz dezhañ skrivañ e eñvorennoù da vat : desket e vije bet kement-all a draoù, met gant un neudenn spis. Seul wiroc’h eo ma ne gemer ket ar boan da guzhat pa gont e istorioù. Kenkoulz e vije deomp kaout peadra da gompren anezhañ.

An eil tra eo savboent klemmichus ar skrivagner. N’eus forzh petra a oa a-raok, gwelloc’h e oa eget ar pezh a zo d’an amzer ma skriv. Kollet eo an oadvezh aour. Pa soñjer en deus skrivet se a-raok ar brezel bras, a-raok na vije aet da get ar gevredigezh kozh eta, ez eus peadra da brederiañ. Troet eo e selloù, hag e soñjoù, war-zu an amzer dremenet, ha ne ginnig seurt ebet da adijinañ Breizh an dazont. Hegasus a-walc’h em eus kavet an doare.

A-hend-all eo dedennus al levr evit rastellat titouroù diwar-benn ar vuhez e Breizh gwezhall, evel e Marc’h al Lorc’h met diwar-benn traoù koshoc’h dre ma oa bet ganet Erwan Berthou e 1861.

Danvez studi kentoc’h ha danvez dudi, evidon.


An tri c’hañfard, Goulc’han Kervella (2018)

Ur wezh e oa bet aterset Jimi Hendricks gant ur c’hazetenner diwar-benn ur bladenn nevez. “Ha n’ho peus ket aon e vije re heñvel ouzh Jimi Hendricks ?” emezañ, kement ha lavaret ne oa ket nevez-nevez ar geusteurenn marteze… hag ar gitarour da respont : “ME eo Jimi Hendricks”.

Ne vo ket rebechet ouzh Goulc’han Kervella skrivañ diouzh e vod eta, p’en gra mat.

El levr-mañ, skrivet evit skolajidi 11-12 vloaz, e implij ar skrivagner ur rekipe kozh en deus lakaet ac’hanon da soñjal en Three men in a boat. Lakaet e vez tri boulom farsus war an hent evit dizoloiñ ar vro hep kavout hir e amzer o selaou an heñcher, ha dav dezhi. Perzhioù ur gontadenn zo d’ar romant, marellet gant hanezennoù, mojennoù, deskrivadurioù savadurioù kozh ha lec’hioù touristel a-bouez, etre Leon ha Kerne.

N’on ket desachet tamm ebet gant ar c’hontadennoù, met kavet em eus farsus a-walc’h va zroiad-gweladenniñ, evel va mab 11 vloaz, daoust m’hor bije santet mat, hon-daou, tu kentelius an afer.

Plijus eo da lenn da n’eus forzh peseurt oad, hep terriñ e benn, gras da stek ar skrivagner.


Un aod… ur galon, Frañseza Kervendal (1987)

Tennet eo holl destennoù an torkad danevelloù-mañ diouzh buhez ar skrivagnerez Morwenna Steven, Frañseza Kervendal diouzh he anv-pluenn, a oa gwreg Per Denez. Met n’eo ket diouzh red an amzer e kont he eñvorennoù. Gwelloc’h eo bet dezhi skrivañ war un tem bennak bep tro. Lod a zo stag ouzh ar gêr a oa o vevañ enni en he yaouankiz, Douarnenez, tra ma pled reoù all gant temoù personeloc’h, en o zouez loened he doa bevet ganto pe tammoù eus buhez tud he familh.

Netra tridus, diouzh ar c’hentañ gwel marteze, dindan an titl un tamm chuchu-mañ ha tres teñval ar golo, aet diouzh ar c’hiz bremañ. Met ar brezhoneg a implij zo ken flour, ken naturel, ma vez lonket al levr en un tenn, gant ar santimant emaer o selaou ur vignonez war an oad o flapat en he gegin tra m’emañ o tibluskañ legumaj ha c’hwi o kafeta. Eeün ha fromus eo war un dro. Unan eus an testennoù, lec’hiet er fin, Kêrbenn, a ziskouez ur vretonez harluet e Roazhon hag a c’houzañv gant koll he gwrizioù. N’eo ket an hini gwellañ moarvat met ranngalonus eo, dreist-holl goude bezañ lennet ar peurrest, pa c’hell al lenner e-unan muzuliañ ar pezh a zo aet kuit.

Ur souezhadenn vrav eta.


Barzhaz, Gwilherm Berthou Kerverziou (1933-1950)

Morse n’ez eus bet graet ul levr eus oberenn glok Kerverzioù, din da c’houzout. Posubl eo pellgargañ ar gelaouenn he doa roet bod d’e varzhonegoù : Al Liamm 48 (1955)

Ezel e oa Kerverziou eus luskad ar Seiz Breur. Lod e oa bet e taol-sponterezh Roazhon e 1932 hervez Wikipedia e brezhoneg.

Un tañvaig em boa graet d’e varzhonegoù en ur staj KEAV, gwall bell ‘zo. Plijet gant an oberennoù goude bezan o studiet. Chomet e oa en va fenn e oa unan eus gwellañ barzhed Breizh. Diegi o lenn anezhañ, koulskoude. Chomet eo al levr e-pad 20 vloaz en va berniad levrioù da lenn : biskoazh hiroc’h !

Dleet em eus poaniañ kalz evit nebeut a c’hounid. N’eus nemet un dornad skridoù en em santan desachet pe blijet ganto en dastumad, diwar-benn karantez dreist-holl : Hollwenn, Y mae’r eneth, Al lenverez, Merc’hed… A-hend all ez int skridoù distag-mat eus ar vuhez, pa ne vezont ket en ur bed kenstur da vat, evel ar Mojennoù keltiek.

Tro din d’en em soñjal war ar pezh a glaskan er varzhoniezh, a-benn ar fin : an trid, ar munudoù boutin etre ar skrivagner ha me hag a laka ac’hanomp da vezañ unvan, amzer un nebeut frazennoù, da santout ar memestra, da rannañ hor skiant-prenet a zen. Ne lavaran ket eo dibosubl gant ar barzhonegoù-mañ : n’on ket kizidik outo, setu tout. Evel pa vije nebeut-nebeut a c’hrafoù boutin etre Kerverzioù ha me.

A-hend-all ez int diaes-tre da lenn, ken a-fed geriaoueg ken a-fed stumm. Techet eo ar barzh d’ar genedelouriezh, d’ar gefredelouriezh. Danvez studi, kentoc’h ha danvez dudi, eta…


Contes pour petites filles libertines, Nadine Monfils, Bro-Veljik (2011)

Merc’hedigoù, likaouer : daou c’her enep. Hag ur jener dic’hortoz evit lennegezh erotel, hini ar c’hontadennoù, pas ken pell-se eus ar sujed pa soñjer mat met en un doare kuzh er c’hontadennoù-pobl, tra m’eo hollvezant en testennoù-mañ.

Plijet on bet kalz gant lod anezho, leun a ijin hag o tistilhañ un aergelc’h ispisial-kenañ, en o zouez Le thé à l’orange, Le noyau de pêche, Une petite fille bien sage, Le ruban de velours rose, La petite fille qui ne disait jamais rien, Lettre à ne pas mettre entre toutes les pattes… Ur rummad all em eus kavet dedennus, ar c’hontadennoù a luc’h war-zu ar spont : Le monsieur qui attendait, Une petite fille bien sage, La clef, Le cimetière des poupées, Les yeux verts… E istorioù ‘zo e c’hoari ar skrivagnerez gant ampartiz, hag alies gant kalzig a fent : Le fil d’Ariane, La nouvelle… Gwezhioù all e kave nre ziskouezus, pe re chuchu, an istorioù.

Peurliesañ e vezen skoet gant an ijin a zispak ar skrivagnerez, oc’h implijout traoù tennet eus bed ar vugaleaj (poull-traezh, loened, c’hwezigelloù, margodennoù, poupinelloù, mekanikoù…). Ur gontadenn nemeti, war ouzhpenn 15, a adimplij tem unan hengounel, Luduennig : Cendrillon 2011. Echuiñ a ra gant fent du. Soñjal a ra din e tenn o awen an istorioù-mañ diwar hunvreoù, muioc’h eget diwar eriunelloù.

Re souezhet on bet, emichañs, gant al lennegezh dic’hortoz-se evit bezañ entanet. N’em eus ket kavet fall an torkad en holl koulskoude. Lakaat a ra diaes a-wezhioù, gant e vibiliaj binimus. Evit ur wezh e vez kouplet lennegezh hag erotelezh. Reiñ a ra tro da addizoloiñ arz ar c’hontadennoù en ur elumiñ en-dro ar guriusted a oa hon hini pa oamp bihan. Perak pas ?

Da chom hep profañ d’ar vugale avat, anat.