Category Archives: Studiadennoù

Biel Elies : Un chanoine au purgatoire, Mikael Madeg (2013)

biel-elies-2Buhez hag oberenn ar skrivagner leonad Biel Elies a vez kinniget el levr-mañ e galleg gant Mikael Madeg.

Dedennus-tre eo, pa n’eus ket bet skrivet kalz traoù all diwar e benn : chom a ra pep tra da zizoloiñ. Divizet em eus lakaat al levr-mañ da bennad-digeriñ d’al lennadennoù a rin e brezhoneg eus oberennoù ar skrivagner (ar pezh a gavan anezho, d’an nebeutañ). Efedus-tre eo bet evit reiñ youl din d’en ober ha mall zo warnon kregiñ ganti.

Plijadurus eo al lodenn gentañ, a gont buhez Biel Elies. Soñjal a rae din ez afe decrescendo an interest gant roll an oberennoù met faziet e oan : pep testenn meneget a vez kinniget gant un deskrivadur ha soñj Mikael Madeg, ar pezh a lak al levr da chom pinvidik betek ar fin. Dielfennadurioù a bep seurt a zo ivez.

Un dra em eus kavet iskis er penn kentañ eo bezañs Mikael Madeg er pezh a skriv en e studiadenn : n’eo ket un doare klasel da resteurel seurt enklaskoù, ha lakaet e oan diaes gantañ er penn kentañ. Goude bezañ tizhet fin al levriad eo cheñchet va soñj : en ur lemel pilpouserezh an “ni” skolveuriel e kav din en deus gellet mont donoc’h en dielfennañ, tostaat muioc’h ouzh kalon an den hag an oberenn. Ouzhpenn deskiñ ur bern traoù e reomp anaoudegezh gant Biel Elies, evel gant ur mignon kinniget gant unan all. Mat eo bet din.

Ar youl da chom hep disoñjal tra-pe-dra a lak an traoù da vezañ adlavarus a-walc’h tro ar fin : kasaüs un tamm, met efedus evit eñvoriñ.

Advertisements

En ur lenn Tangi Malmanche, Morgan ar Menn (2015)

en-ur-lenn-tangi-malmancheStrollet eo bet gant Morgan ar Menn ar pennadoù niverus he doa skrivet a-zivout Tangi Malmanche hag e oberenn, evit kelaouennoù pe kolokoù : ar rebech nemetañ em bije d’ober d’al levr-mañ eo e vez adlavaret kalz an traoù, pa vez ret adlec’hiañ an den hag e oberenn bep tro, met war un tu all ez eus perzhioù didaktek gant ar fed lenn meur a wezh ar memestra, ha n’eo ket un draen a-benn ar fin.

Daoust ma anavezfen skridoù brezhonek Tangi Malmanche pell ‘zo em eus desket ur bern traoù. Dedennet bras on bet gant ar c’heñveriañ etre embannadennoù brezhonek ha gallek Marvailh an ene naonek, da skouer. Talvoudus dreist pep tra eo al levr-mañ d’ar re n’o deus ket bet ar guriusted da vont da gantreal e-barzh skridoù gallek ar skrivagner : diazezet he deus Morgan ar Menn he studiadennoù war e oberenn a-bezh, un dibab a ro ur sell ledanoc’h ha klokoc’h war an arzour hag istrogell ma oa ar skrivagner. Mat eo dizoloiñ mammennoù e awen, ha gouzout petra a zo e-barzh An Antekrist, pezh-c’hoari a-zivout Fontanella, pe e-barzh ar romant galleg An tour plom.

A-bouez eo ivez ar stagadennoù a zo bet lakaet e fin al levr, enno an testennoù berr a vez graet meneg anezho e-kerzh ar studiadennoù.

Ur blijadur eo bet din lenn an dastumad-mañ, ha n’eo ket diaes tamm ebet da heuliañ pe da gompren, daoust ma ne vefe ket hoalus bras e ditl. Ul levr n’heller ket dioueriñ d’ober donoc’h anaoudegezh gant unan eus hor brasañ skrivagnerien.


Paul Sérusier, ul livour e Breizh, Hervé Gouedard (2013)

serusier ul livour e breizhUr souezh eo pegen aes eo levrioù Herve Gouedard da lenn, dezho da implijout ur yezh pinvidik ha peurlipet, ken a-fed ereadurezh, ken a-fed geriaoueg. Lakaat a ran se war gont ar stil eta : ur stil dispar en deus. En em santout a ra al lenner en e vleud gant e istor, kerkent hag ar pajennadoù kentañ. Ha seul souezhusoc’h e kavan, m’eo ur stil un tammig diamzeriet. En em ziskouez a ra ar skrivagner en e oberenn, reiñ a ra e soñj, gervel a ra al lenner. Ha c’hoari a ra eus an efedusañ.

Kontañ a ra ar vuhezskrid-mañ buhez Paul Sérusier eta, gant forzh munudoù hag un tamm muioc’h diouzh ret, evit c’hwezhañ buhez en dudenn. Estreget un daolenn ziavaez a vez roet : barrek eo Herve Gouedard d’en em lakaat e plas e dudenn, da ijinañ ar pezh en doa santet, da reiñ da gensantout hiraezh pe entan…. Met graet e vez en un doare onest : pa ijin traoù Herve Gouedard en lavar. A-hend-all, e c’heller fiziout en e enklask pizh : bet eo o weladenniñ kazi an holl lec’hioù a gomz diwar o fenn, da skouer. Ken brav e oan higennet, m’on bet oc’h en em staliañ dirak va urzhiataer d’ur mare bennak evit gwelet an taolennoù hag al lec’hioù niverus a veze graet anv anezho e kerzh ar skrid.

Strobinellet on bet gant va lennadenn, ha gwalc’het va c’hoant-gouzout diwar-benn un arzour n’anavezen diwar e benn nemet e anv. Un taol-kaer a levr !


Enseigner la musique au collège : cultures juvéniles et culture scolaire, Florence Eloy, Frañs (2015)

enseigner musique au collègeUn danvez-tezenn roet da lenn d’an neb a gar dre an embann.
Studial a ra ar skolveuregez kelenn an danvez “dister” m’eo ar sonerezh er skolajoù, dreist-holl. “Dister”, dre ma ne vez kelennet nemet un eurvezh ar sizhun e pep klas ha ne gendalc’h ket dre ret el lise ; dister ivez gant an nebeut a bouez a vez roet dezhi gant tud ar vugale, gant ar gelennerien all hag ar melestradurezh a-wezhioù, o vezañ ma ne cheñch netra bezañ barrek war ar sonerezh pe get evit mont gant n’eus forzh peseurt heñchañ.
Alies e keñveria Florence Eloy ar sonerezh ouzh kelenn ar galleg : gant ar gelennerien c’halleg e vez bountet ar vugale da lenn levrioù a denn ouzh al lennegezh, d’ur mare ma paouez ar re yaouank da lenn, alies, ma heuliont o zech naturel. Evit ar sonerezh eo un tamm mat disheñvel, ar grennardiezh eo an oad ma vez selaouet ar muiañ posubl a sonerezh gant mabden. An dalc’h n’eo ket lakaat ar vugale da selaou, met didortañ ha sturiañ an doare o deus da selaou evit ober anezho selaouerien desket, gouest da zibab etre pour ha trichin, d’en em reteriñ un tammig, da gaout ur sell (pe ur skouarn !) un disterig digoroc’h ha dielfennekoc’h…
Daou zoare zo, dre vras, da dommañ ar skolajidi ouzh sonerezhioù nevez evito : en em harpañ war oberennoù a denn ouzh o bed evit deskiñ traoù ‘zo, peotramant klask c’hwezhañ buhez e-barzh sonerezhioù klaseloc’h (a c’hell bezañ rock pe jazz !) en un doare m’en em santfent tost diouzh ar sonaozerien : dre ledañ deskamant, implijout ar fent…
Aterset eo bet ur bern skolajidi ha liseidi, bet eo Florence Eloy o sellet ouzh kentelioù e meur a zoare ti-skol, gant bugale o tont eus metoù disheñvel ha kelennerien eus rummadoù oad disheñvel. An divizoù bihan implijet da bouezañ war ar soñjoù a ro kalz buhez d’al levr.
N’eo ket displijus da lenn ha reiñ a ra danvez preder, daoust ma vije un tamm c’hwezhet ar skritur a-wezhioù, hervez kanonoù seurt studiadennoù e galleg.


Ar Seiz Breur, 1923-1947, ar c’hrouiñ breizhek etre chom giz kozh ha mont war-raok, oberenn a-stroll (2000)

ar seiz breurUl levr kaer eo sañset bezan, eus ar seurt ez eus lorc’h ouzh o diskouez en ul levraoueg. A vent brav eo da gentañ, ha skeudennet a-zoare da eil, ennañ ur bern skouerioù, luc’hskeudennoù, livadurioù, planioù ha kement ‘zo o tiskouez diouzh ar c’hentañ sell pinvidigezh ha liesseurted lusk arzel ar Seiz Breur, anavezet muioc’h dre e anv eget dre ar pezh en deus laosket a gredan. Ar pennadoù kinniget a ya don er sujed, ken ma c’hell bezañ diaes ar gerioù teknik da gompren e brezhoneg, a-wezhioù, ha kollet an neofit un tamm bihan a vare dre vare met ur referañs e c’hell bezañ an oberenn da glask titouroù all diouzh ezhomm, en ur zistreiñ daveti diwezhatoc’h.

Ur studiadenn resis ha munud eo eta, a-fed diabarzh.

Kollet e veze an neofitez a zo ac’hanon a-wezhioù, dreist-holl abalamour d’an aozadur dre demoù ha neket hervez urzh an amzer : pa lennen re vuan, em boa souezh oc’h adkavout bev tud douaret er pajennoù kent, da skouer. Estonet bras on bet o tizoloiñ personelezhioù Jeanne Malivel ha René-Yves Creston, hennezh diwezhañ em eus kavet displijus hag emgar a-walc’h met gwir eo e vez ezhomm a dud a-seurt-se evit c’hwezhañ startijenn e raktresoù bras, a-wezhioù ; ar c’hoant sevel hiniennel o kas war e roud lañs ar strollad a-bezh.

Daoust ha boued-ar-groug a vo graet ac’hanon ma kredan kavout abeg er brezhoneg implijet ?

Ur bern fazioù zo el levr-mañ, em eus lennet gant ar santimant e oa muioc’h-mui anezho dre ma z’aen war-raok (n’eo ket objektivel tamm ebet, marteze, met seul vui e lennen, seul nebeutoc’h e c’houzañven anezho). N’eo ket eus disteradoù rannyezhel e komzan aman met eus fazioù « gwir », stag ouzh an doare da implij ar renadenn-anv, ouzh ar fed ne lakaer liester ebet goude un niver, ha fazioù kemmadurioù, da skouer. N’eo ket unan bep an amzer kennebeut : fazioù sistematek, a lak al lenner da soñjal n’eus bet graet adlenn ebet d’an destenn a-raok e gas d’an ti-embann, kazi.

Troet eo bet al levr gant studierien war ar brezhoneg, ar pezh a oa ur soñj mat ha pedagogel. N’heller ket rebech outo live an destenn a zo bet embannet. Met c’hwitet eo bet war ur bazenn bennak, hini ar peurreizhañ, da lavaret eo hini ur reizhañ ha n’eo ket mui pedagogel met e servij an arvalien ; ar reizhañ micherel, a zle bezan suj ouzh santimant al lennerien pa lennont ar produ echu.

Embann seurt testenn er stad-man a ziskuilh ur bern traoù, a gav din, diwar-benn stad ar brezhoneg :

. N’eo ket bet embannet stumm brezhonek al levr-mañ evit bezan lennet gant brezhonegerien

. N’eo ket bet soñjet e vije lennet ganto

. Daoust ma vije sañset al labour bezan bet peurechuet gant tud a fiziañs e metoù ar yezh (Skolveur war ar brezhoneg, Ofis ar brezhoneg), n’eus ket d’an droidigezh kinniget al live a c’hellfer gortoz digant un destenn embannet, e n’eus forzh peseurt yezh, ha pa vije war var da vervel.

Se zo kement ha lavaret d’ar c’hallegerien : « Sellit pegen yac’h eo hor yezh ! » tra ma soñjer etre e chik hag e chouk : « Gwell a se ma lonkont ar silioù a bastomp dezho, evidomp-ni eo sklaer : marv eo ar brezhoneg ».

Poan ha doan em eus bet o stadañ kement-se. Goude ur prantad lenn, e karan chom da ribotat an titouroù pe an istor em eus lennet, ha n’eo ket en em soñjal war dazont ar yezh eo embannet al levr enni pe war fazioù yezh.

Keit ha m’eo bev ar brezhoneg ha keit ma z’eus tud gouest c’hoazh, kavomp arc’hant da baeañ a-zoare troourien ha reizherien a-vicher kentoc’h eget embann seurt traoù, lorc’hus, met goullo.


L’homme qui a défié Babel, René Centassi hag Henri Masson, Frañs (2009)

Homme-qui-a-defie-BabelEr vuhezskrid-mañ e tizoloer Ludwik Lejzer Zamenhof, tad an esperanteg. E vuhez, e zezoioù, an dro-spered en doa kaset anezhañ da ijinañ e yezh etrevroadel hag an doare ma tremenas ar yezh-se eus e soñj d’ar skrid, eus ar skrid d’ar gomz, eus bro-Bologn d’ar bed a-bezh. Ar Frañs a oa unan eus oaledoù birvidikañ an esperanteg e penn kentañ an XXvet kantved, betek ar brezel-bed kentañ… (cheñchet bras eo bremañ e gwirionez, o treuzvevañ n’emañ ken e Frañs met e meur a vro all emañ atav war-gresk, un taol-skoaz zo bet roet d’ar yezh gant ar rouedad, evel d’an holl yezhoù “bihan”). Kontet eo al levr diouzh savboent frañsizien ha resis eo e-keñver an esperantegourien c’hall paneveken.

Kalz traoù a zo el levr-mañ eta, betek ma teuje da vezañ stamboc’hus a-wezhioù gant e arridennadoù anvioù, ha notennoù hir niverus e traoñ ar pajennoù a droc’h red al lenn. N’on ket bet plijet gant ar stil kennebeut : hep bezañ sius, n’eo ket gwall skañv.

Ne gredan ket e vije kalz levrioù e galleg war ar sujed-mañ koulskoude, setu perak n’heller ket tremen hebiou pa vezer dedennet gant an danvez-mañ. “Fundamento” an esperanteg, ar reolennoù diazez n’hellint ket cheñch biken, a zo e kreiz al levr. Er fin eo bet ouzhpennet ur bern dielloù, chomlec’hioù, taolennoù… da gompren gwelloc’h an emsav esperanteg ha, piv oar, da lakaat e fri e-barzh.


Ene al linennoù, Langleiz (1939)

Ene al linennouAl levrig-mañ n’eo ket lennegezh da vat, daoust ma vije skrivet en ur yezh vrav ha ma pledfe gant traoù ijinet tamm-pe-damm gant ar skrivagner. Displeget eo ennañ peseurt temz-spered a ro linennoù ‘zo d’un dresadenn, hervez ma vijent war-zu krec’h pe war-zu traoñ ha kement ‘zo. Er fin e kaver ivez un nebeut displegadennoù diwar-benn implij an niverenn aour en tresañ : penaos rannañ ar skeudenn…

N’eo ket didalvoud-krenn ar c’huzulioù, met displeget eo kement-se gant kement a zamant hag a droidelloù ma n’eus nemet ur c’hoant : diverrañ ha lakaat pep tra war ur follenn nemeti. Ar pezh a zesk ar vugale en atalieroù tresañ : reiñ tresoù drouk, laouen, trist, souezhet… d’ur penn. N’eo nemet se, a-benn ar fin.

N’eo ket dedennus bras al levr evit ar pezh a gont eta. Koulskoude, plijus eo gellout lenn anezhañ, gwelet peseurt doare soñjoù en doa c’hoant Langleiz da rannañ gant an dud, gant petra e oa prederiet. Un eñvorenn eo, kentoc’h eget ul levr pleustrek.

N’eo ket displijus, n’eo ket entanus kennebeut met n’eo ket ur gwall afer peogwir eo berr berr an destenn.


Reun Menez Keldreg, melezour ur vuhez ?, Malo Bouëssel du Bourg (2007)

Reun Menez Keldreg goloMorse ne vezan dipitet pa lennan ul levr bennak eus an dastumad Barn, ha pa n’em bije ket lennet al levr a vez anv anezhañ zoken, evel hennezh : Merc’hed, gant Reun Menez Keldreg.

Un diverrañ eus pep danevell a gaver e fin al levr.

Plijet on bet gant stil Malo Bouëssel du Bourg, daoust ma ne vije ket e levr un oberenn lennegel. Poellek ha soutil e kavan e zoare da empentiñ an traoù. Danvez preder a  vez pourchaset d’al lenner el levriad-mañ, ha danvez-preder hollek dreist-holl : petra zo lennegel, petra n’eo ket, hag ul lod eus e vuhez a vez lakaet gant ar skrivagner en e skridoù ? Soñjoù diwar-benn reizhañ brezhoneg ar skrivagnerien, ha kement ‘zo… Diaes eo da gompren a-wezhioù pa vez implijet un nebeut gerioù arbennik, war ar bredelfennerezh da skouer. Hogen displeget e vezont e brezhoneg er marzh.

Dizolet em eus en Reun Menez Keldreg ur skrivagner dezhañ un ijin ledan ha liesseurt, ha kalz a gizidigezh. N’eus nemet ur c’hoant, ur wezh serret al levr-mañ : lonkañ an danevelloù. Met n’eus ket anezho siwazh… Emichañs e vo heuliet kuzulioù Malo Bouëssel du Bourg hag embannet oberennoù klok Reun Menez Keldreg un deiz bennak ?

 


Sonerezh klasel Breizh, Mikael Bodlore-Penlaez hag Aldo Ripoche (2012)

mus classLaouen bras on e vije bet embannet seurt levr, hag emskiantek eo ur chañs bras e c’hellfemp lenn al levr divyezhek-mañ e brezhoneg : war sujedoù ken arbennik, hervez lezenn ar marc’had, pe e asanter da levrioù divyezhek, pe ne reer netra ! Met ne gomzin amañ nemet eus ar pajennoù e brezhoneg ; n’em eus ket lennet ar re all, nemet evit klask un nebeut gerioù bennak ne oan ket sur anezho.

Kinnig a ra al levr-mañ, eta, un dornad sonaozourien glasel eus Breizh, pe tud o deus tennet o mad eus ar sonerezh hengounel breizhek evit boueta o awen. Ur pennad hollek a gaver da gentañ, o tisplegañ penaos e oa diouzh ar c’hiz en Europa, d’ur mare bennak adalek 1850 dre vras, mont da zastum sonioù pobl evit sevel oberennoù klasel diwarno, ha penaos o deus surfet ar vretoned war ar wagenn-se. Talvoudus eo al lodenn hollek evit lec’hiañ ar vretoned en ardremez istorel. Un daolenn, dreist-holl, em eus kavet dreist : diskouez a ra levezonoù pep sonaozer, gant piv eo bet kelennet, peseurt skol-sonaozañ en deus krouet pe kemeret perzh enni…

Goude se e vez kinniget ar sonaozourien vreizhek pennañ : o buhez, o stil sonerezh, o oberennoù, ur wezh an amzer e vez displeget un oberenn resis dre ar munut ouzhpenn.

Skeudennet eo al levr gant tresadennoù o tiskouez ar sonaozourien, graet holl gant Mikael Bodlore-Penlaez. Reiñ a reont unvaniezh d’an destenn. Ar pep heverkañ, koulskoude, eo ar bladenn-arc’hant a ya gant al levr : 11 sonaozer a vez kinniget pezhioù skouer ganto, sonet gant un triad klasel a-feson. Kavout a ran dreist ar bladenn, selaouet em eus anezhi ouzhpenn ur wezh : sonet eo brav, dibabet mat an tonioù anezhi.

Estreget mel em eus da reiñ d’al levr-pladenn-mañ koulskoude. E gwirionez on bet dipitet a-walc’h gant al lodenn vrezhonek. Vioù-koukoug niverus zo, gerioù a vank pe gerioù adlavaret, mankout a ra virgulennoù alies evit aesaat lenn frazennoù hir a c’heller reiñ meur a ster dezho ; n’eo ket gwall resis traoù zo (Schola cantoNum e-lec’h CantoRum ; lakaet gaolvioloñs e-lec’h violoñs, ha kement zo…). Ur wezh ouzhpenn eo bet espernet war ar bazenn reizhañ, evel bepred, ha dipitus bras eo evit an hini ne fell dezhañ lenn nemet ar brezhoneg ! Ar c’hartennoù divyezhek n’int ket gwall lennabl kennebeut, pe d’an nebeutañ ne c’heller ket chom hep lenn an div yezh warno.

Evit en em frealziñ e c’heller meizañ interest an droidigezh-se evit prenerien ha ne gomzont ket brezhoneg : tud tomm ouzh Breizh, hag o deus aze un abeg ouzhpenn da welet brezhoneg, d’e follenata, ha da c’houzout en deus ur plas bras e Breizh, en oberennoù arbennik zoken. Deskarded da zont, piv ‘oar ?


Oulipo, La littérature potentielle, oberenn a-stroll (adalek 1960), bro-C’hall

Sed aze ul lennadenn dic’hortoz ha plijus-kenañ em eus bet tro da zizoloiñ drezi istrogelled an OULIPO gant ar pezh o deus savet ha hadet. A-raok se ne oa nemet un anv an Oulipo evidon. Komprenet em eus ar pezh o doa bet c’hoant da sevel : frammoù nevez da skrivañ lennegezh dre redioù ha sistemoù liesseurt.

Ar pennadoù kinniget zo tennet war-eeun eus ar pezh o doa skrivet tud an Oulipo : manifesto 1 ha 2, sistemoù kinniget gant an eil pe egile ha skouerioù (ar pep lipousañ).

Kalz a ijin hag a fent zo en doareoù kinniget ; un donezon anat evit ar c’hoari ivez. Erru on sot gant teknikoù ‘zo, pa ‘m eus kavet sot reoù all. Ha gouzout a rit e teu soñj ar “romantoù oc’h an haroz anezho” eus ar strollad-se ?

Ober diouzh ar reolennoù kinniget ha klask o dekodiñ zo ur gwir zudi, koulskoude e soñjan diwar o fenn tre ha tre ar pezh a soñjan diwar-benn ar sonerezh klasel a-vremañ : kalz dudiusoc’h da seniñ eget da selaou…

Digoret eo bet kalz a hentoù nevez gant al luskad-se koulskoude, ha sikour a ra da deurel ur sell disheñvel war al lennegezh, d’he adperc’hennañ. Ul lennadenn eus ar re binvidikañ eta.