Category Archives: Relijion

Ar person touer, Yeun ar Gow (1961)

Ur pezh-choari berr, loc’het diwar ur fed istorel ha skrivet e gwerzennoù.

N’on ket bet entanet gant an istor, met ar pezh zo mat ennañ eo n’eo ket pimpatromel. Diskouez a ra pegen arvarus eo ober dibaboù, n’eus forzh peseurt re e vijent, pa vezer en un endro distabil.

Plijus-tre eo da lenn abalamour d’ar yezh a ziskenn en divskouarn evel mel er gouzoug. Ur c’heriaouegig a zo er fin. Displeget eo e brezhoneg enni ar c’herioù lakaet da ziaes. Hag en ur lenn anezhi, ne c’heller ket herzel ouzh soñjal : Ha ken resis-se e oa ar brezhoneg ? Ur bam !

Emaer pell ouzh ar gont en deiz a hiziv met mat eo al levrig-mañ da dostaat ouzh ar spered kozh. Ken gwir a-fed danvez hag a-fed yezh.


La ŝtona urbo, Anna Löwenstein, Rouantelezh Unanet (1998)

La ŝtona urbo a dalv Ar gêr-mein e brezhoneg : ul lesanv a ro ar gelted da Roma en o istorioù.

E-keñver geneliezh ha yezh en deus ar romant-mañ ur seurt kerentiezh gant hini Jarl Priel An Teirgwern Pembroke : an daou a zo bet skrivet da gentañ e yezh-vamm o skrivagnerien,  a-raok bezañ troet ganto o-unan e yezh o c’halon. Evit Anna Löwenstein, skrivet he doa e saozneg ha lakaet he romant en esperanteg diwezhatoc’h. Jarl Priel en doa savet e hini e galleg a-raok e lakaat e brezhoneg. Dedennus e kavan an hevelebiezh-mañ, kar an div oberenn a zo lakaet da oberennoù skrivet war-eeün pe en esperanteg pe e brezhoneg, ar pezh a zo touelliñ an dud, hervezon. Dreist-holl pa ouezer ez eus anezho o-div oberennoù brudet-kaer e pep eus an div yezh vihan-se. Ha gwelloc’h eo ar romantoù troet eget ar re skrivet war-eeün er yezh ? Diaes eo gouzout, met gwelloc’h eo talañ ouzh ar wirionez.

Dibabet he deus Anna Löwenstein skrivañ ur romant istorel lec’hiet pell en amzer, er c’hentañ kantved goude J.K. . He harozez, Bivana, zo ur geltez vihan eus Breizh Veur a weler da gentañ e kreiz he meuriad. Displeget eo eus ar c’hentañ ar vuhez er meuriad, pemdez ar vugale hag ar merc’hed, kredennoù an dud ha kement ‘zo. Distabil eo an traoù gant ar meuriadoù tro-dro ha gant ar romaned. Ar re-se a dag ar gêriadenn ma vev Bivana hag a gas anezhi, asambles gant merc’hed yaouank all, da Roma da vezañ sklavez.

En un eil lodenn e tizoloer buhez nevez Bivana, a vez graet Barbara anezhi diwar neuze. Prenet eo bet gant un ozhac’h tier pinvidik a vev war ar maez. Meur a sklav en deus hag en em glev mat. Boaz eo Bivana da labourat, met kollet eo er bed nevez-se ma ne c’hell eskemm gant den, o vezañ m’eo-hi an hini nemeti o komz he yezh. En em voazañ a ra tamm-ha-tamm ouzh ar gizioù nevez koulskoude. Goude ur prantad e roer Bivana d’ur sklav a renk uhel, Filono. Ober a ra anezhi he mestrez. N’eo ket plijet Barbara gant ar paotr, met genel a ra ur bugel gantañ. Pa varv mestr an ti e adpren Filono e frankiz hag e ro ouzhpenn priz Bivana hag o mab da c’hellout kas anezho gantañ da Roma.

Prenañ a ra Filono ur stal bihan da labourat ennañ evel skrivener. Bevañ a ra Bivana hag he mab gantañ ha ren a reont ur vuhez familh evel pa vijent holl zieub. Filono a zo yuzev a-viskoazh, met dont a ra o mab da vezañ kristen. Graet e vez anaoudegezh gant lod eus ar gristenien gentañ, en o zouez Pol ha Pêr, a-dost pe a-bell.

Tech fall seurt levr eo kaout c’hoant da fourrañ ennañ ar muiañ posubl a zarvoudoù istorel ; aes eo da verzout pa vez war ur prantad istorel pell diouzhomp ha ne ouezer ket kantadoù a vunudoù diwar e benn. Tangwall Roma, merzherinti ar gristenien gentañ… Pep tra a vo kavet e-barzh. Hegaset on bet gant an doare, daoust m’em bije bet plijadur o lenn al levr.

Ur romant skrivet brav eo, kemer a ra e amzer da zeskrivañ an endro, soñjoù an tudennoù, o santadurioù. N’eo ket dibar an tem, met gwir eo ez eo skrivet diouzh savboent ur plac’h “barbar”, unan ha n’he doa pouez ebet e kevredigezh Roma, hag ar savboent-se eo a cheñch pep tra d’am soñj. N’eo ket dre zegouezh eo bet skrivet gant ur plac’h emouestlet e stourm gwirioù ar merc’hed.

Krediñ a ran eo bet sirius an enklaskoù istorel da sevel al levr, a son gwirheñvel-mat ha ne gouezh morse e pej ar re a santimantoù : n’eo ket ul levr “evit ar merc’hed” nemetken, met evit an holl re a blij dezho bezañ soubet e aergelc’h istorel ar mare-se.

 


Marc’heger ar marv, Peter Tremayne, Rouantelezh Unanet (2011)

Kentañ embannadur brezhonek e 2019.

Kavout a ra e blas ar romant-mañ just war-lerc’h Marv an arc’heskob. Fidelma zo oc’h ober hent war-zu Iwerzhon tra m’eo chomet Eadulf e Roma ; n’eus netra sirius etrezo c’hoazh, daoust ma krogje da soñjal ennañ.

Ton ar romant-mañ en deus ul liv dezhañ e-unan ; tostoc’h eus ar romant-avañtur eget eus ar romant-polis. Diaes a-walc’h eo en em lakaat e-barzh peogwir ez a gorrek an traoù e-pad pell, hag un niver bras a berzhidi eo ret derc’hel soñj anezho evit na vezañ ket kollet en itrik (sikouret e vezer gant ul listennad anezho, lec’hiet e penn kentañ al levr).

Ouzhpenn-se em eus kavet start a-walc’h en em reteriñ en displegadurioù istorel. Distabil-kenañ e oa ar maread, gant strolladoù ha chefed vihan o ren kichen-ha-kichen hag o klask kemer o zu kreñv war o amezeien ur wezh an amzer. An dizemglevioù relijiel, gant kredennoù enep o klask gounid tachenn e diabarzh an abatiez evel en diavaez, a lak ar brasañ strafuilh e spered al lennerien, ma ne vezont ket dihun-kaer.

N’eus forzh, goude ur pennad e vezer paket gant an istor ha strobinellet gant endro natur dreistordinal traonienn an Trebbia e Italia. Dedennus-tre eo ivez spiañ ouzh pemdez annezidi ha gweladennerien abati Bobbio.

Diellet-kaer eo ar romant, ar pezh a laka anezhañ da vezañ ken kelennus ha gwallzedennus. Echuiñ a ra gant argad an abati war an ton bras. Ober forzh pegement, a lavaran !


Eun nozveziad reo gwenn, R. G. Berry, bro-Gembre (1928)

Lakaet e brezhoneg gant Yann-Vari Perrot, ur pezhig-c’hoari ennañ ur 15 pajennad bennak. Brodañ a ra tro-dro da dem ar mab foran ha reiñ ur gentel : arabat gortoz e vo re ziwezhat evit diskouez e garantez. An embannadur brezhonek eo a zo eus 1928, moarvat e oa bet embannet abretoc’h e kembraeg.

Se ‘oa d’an amzer meurdezus-se ma varve an dud diwar boan-spered pe boan-galon, ken aes ha tra ! Plijet on bet gant an aergelc’h, an ti klet kollet e yenijenn ar goañv, an darempredoù stenn etre an tudennoù. Domaj eo e echufe ken buan.

Ar pep gwellañ er skrid berr-mañ eo ar brezhoneg saourüs implijet gant Yann-Vari Perrot en e droidigezh. Blaz ar c’hozh warnañ. Un teuzar.

Kavet e vez ar skrid enlinenn, da skouer amañ.


Hunvre un den lu, Fiodor Dostoievski, bro-Rusi (1877)

Gant un doare mezh eo ret din anzav n’on ket kendrec’het gant an danevell-mañ, daoust ma n’em bije ket alergiezh ouzh Dostoievski diouzh boaz.

N’eo ket gwall hir an destenn. Divizout a ra an daneveller en em lazhañ, met ur gejadenn dic’hortoz a cheñch e nozvezh. Chom a ra kousket don, paket en un hunvre faltaziek dezhañ livioù ar wirionez. Treiñ a ra an destenn da utopia, ma ro Dostoievski ur skeudenn eus ur bed peurvat, hep sach-blev na soñjoù droch. Ur bed a ya da fall abalamour da zonedigezh an dezreveller ennañ. Amzer en deus bet memestra da welet war-zu petra mont, ha setu ma tiviz mont da skignañ ar c’helou vat ur wezh dihunet.

Ur seurt geneliezh adwelet eo an destenn, a ya berr-ha-berr da gelennadurezh pennañ ar c’hrist, karout e nesañ. Un destenn teologel muioc’h eget faltaziek, a bell.

An embannadur brezhonek, eus 2006, zo ennañ un dastumad gerioù hag ereadurezhioù egzotek. N’eo ket divalav, met mont a ra a-enep d’ar pezh a gomprenan bezañ bouedenn ar gelennadurezh roet gant an destenn-mañ : ret eo paouez da derriñ e benn gant meizadoù uhel ha bevañ gant ar re all en doare eeünan posubl, gant karantez outo.

Kavout a ran diamzeret a-walc’h an tem, a-fed relijion d’an nebeutañ : ar re a zo dedennet gant ar relijion bremañ ne bledont ket ganti en doare ma veze graet en XIXvet kantved dre studial testennoù relijiel kozh ha tabutal diwarno. Hag ar re n’int ket dedennet gant ar relijion n’o do ket kalz ebat o lenn an destenn-mañ moarvat. N’eo ket fonnus a-walc’h an endro faltaziek evit lakaat dougen ar soñjoù gant ijin al lenner. N’eo ket un destenn da hunvreal, met unan da studiañ.

Posubl eo e rofe alc’hwezioù da gompren gwelloc’h oberennoù Dostoievski, koulskoude. Aze emañ an interest anezhi, moarvat.

 


Milc’hwid ar serr-noz, Maodez Glanndour (1946)

Va c’hentañ kejadenn e oa gant Maodez Glanndour. Evel-just e ouezen e oa lakaet da varzh meur gant kalz tud, met ne oan ket emskiantek, a-raok lenn va-unan al levr-mañ, eus al levezon en doa bet war ar varzhed a zo deuet war e lerc’h.

N’eo nemet ul levrig dister da welet, ennañ nebeut a bajennoù.

Evel m’en deus en displeget e lec’h all, e kemer harp Maodez Glanndour war e ouiziegezh eus ar sonerezh klasel evit sevel e oberennoù. Splann eo e-barzh honnezh. Milc’hwid ar serr-noz zo ennañ pevar luskad, evel en ur sinfonienn. Pep hini anezho en deus un titl –ar verb a vuhez, ar verb a leunder, ar verb a gevrin, ar verb a drec’h–, met ivez, ur meneg oc’h heñchañ al lenner war-zu an temz-spered a zle santout, evel ma kaver e penn kentañ pezhioù sonerezh ‘zo, dreist-holl re. hanterenn gentañ an XXvet kantved, brokus ar gerioù “tro-dro”, evel didaskaliezhioù, enno.

Start eo ar framm ha frank ar gwerzennoù. Evit Maodez Glanndour, e tle al lenner bezañ kaset gant lusk an taolioù-mouezh hag ar sonioù. Betek-henn em beze diegi o kompren ar mennozh-se a-wezhioù. Met an destenn-mañ en deus lakaet ac’hanon d’en em soñjal donoc’h war an dezv-se, kinnig barzhoniezh ha n’eo ket muzuliet. Heuliet em eus neudenn Maodez Glanndour diwar-benn ar sonerezh : ouzh ar gouloù-se, e teu da vezañ poellek. Ar son, ar sonerezh, eo a gas war-raok ar sonaozour klasel. Ne foeltr ket e amzer dre ret o kontañ e bredoù.

Maodez Glanndour a blant sonerezh en e destenn gant un implij ledan eus ar c’henglotadurioù. Tregerniñ a ra ar c’hensonennoù, ar bogalennoù, an eil re o respont d’ar re all.

Kemer a ra harp ar skrivagner war an natur evit komz eus relijion. Ur meulgan eo, d’an natur ha da Zoue war un dro. Dic’hizet eo tem ar relijion evit kalz tud, bremañ, setu perak ne vez ket lennet kement Maodez Glanndour ha gwezhall, daoust ma chomfe tem an natur, diorroet ledan gantañ, a c’heller pegañ ennañ atav.

Un nebeut “sonennoù berr” a zeu da heul Milc’hwid ar serr-noz, er fin. Tostoc’h eo ar re-se ouzh hor spered a-vremañ, dreist-holl pa deurvezont komz eus traoù douarel : Lagadoù ; Skeudenn war-dec’h

Splann eo, er re-se, ar gerentiezh a zo etre Maodez Glanndour hag Anjela Duval, da skouer.

Un oberenn da lenn evit kompren ar pezh a zo deuet war-lerc’h, peurgetket !


Santez Dahud, Roparz Hemon (1935)

Embannet e oa bet Santez Dahud e-barzh Gwalarn da gentañ. Ur gontadenn danevellet eo. Kontañ a ra Roparz Hemon, diouzh e vod, mojenn Kêr-Iz ; un istor dousaet evit klotañ gwelloc’h gant tro-spered relijiel tud e vro eget ar gontadenn hengounel, moarvat. Tro din da zegas d’am soñj e karan skridoù Roparz Hemon, n’eo ket peogwir em eus sunet anezho kerkent ha ma c’hentañ bloavezhioù war ar brezhoneg, met peogwir e skriv eeun ha sklaer hag e evod diouto, memes e komz-plaen, ur wir varzhoniezh.

Rebechoù em eus d’ober memestra. N’on ket bet plijet gant an tres roet gant Roparz Hemon d’an hini a zeu pep gwalleur diwarnañ, Abred : “du e vlev ha kramennek liv e groc’hen”. Dahud, o tremen eus diaoulez da blac’h santel, a bak ur barrad dislivadur diouzh he zu. An daou zibab-se a ziskouez eo koshaet ar skrid, dezhañ ouzhpenn da 80 vloaz.

Ar pezh n’em eus ket kavet eus ar c’hentañ, ivez, eo n’eo ket gwall gempouez ar skrid-mañ war ma meno. Ar penn kentañ anezhañ zo peurlipet, deskrivet eo pizh ha kempenn Kêr-Iz hag hec’h annezidi. Met mont a ra decrescendo, ha seul vui e z’eer war-raok, seul nebeutoc’h a aked lakaet d’an istor. Seblantout a ra bezañ bet echuet diwar-dizh.

Unan eus ar stummoù eus an istor-mañ a blij din ar muiañ ez eo, memestra, gant ar vandenn-treset Bran Ruz gant Alain Deschamps ha Claude Auclair, embannet er bloavezhioù 80.


An Utopia, Thomas More, Rouantelezh Unanet (1516)

Graet eo bet troidigezh pennoberenn Thomas More e brezhoneg gant Fañch Morvannoù. Pouezus eo e venegiñ, peogwir eo gantañ eo bet savet ar pennad-digeriñ hir a ginnig buhez Thomas More, ha notennoù puilh e-kerzh an destenn o tisplegañ liammoù istorel, o resisaat an ton, ar fent, hag o reiñ resisadurioù diwar-benn an droidigezh. Labouret en deus diwar al latin, met en ur sellet ivez ouzh troidigezhoioù e yezhoù all (saozneg, galleg…).

Teir lodenn a zo el levr-mañ a-benn ar fin : Buhez Tomas More gant Fañch Morvannoù da gentañ, a zo war un dro gwallzedennus ha marzhus. Al lodenn-man em eus kavet plijus-kenañ ha diellet a-zoare.

Goude-se e krog an droidigezh da vat. Rannet eo e div lodenn. El levrenn gentañ e vez kinniget ur seurt diviz etre Rafael Hytlodaios, un dudenn ijinet, ha Tomas More e-unan. Diaes-kenañ e vije da gompren hep notennoù puilh Fañch Morvannoù : bep eil frazenn e kaver un dave d’an endro istorel, da fedoù c’hoarvezet nevez ‘zo, kritikoù diwar-benn ar politikerezh ha kement ‘zo. Fonnus eo an danvez, met un tammig arabadus, p’eo da lenn evel ma studier ha neket evel ma studier. Ret eo mont goustadik, kemer amzer da ziazezañ an titouroù, da geñveriañ, d’o adlakaat en o flas e-keñver an Istor…

Er c’hontrol, an eil levrenn, a ginnig aozadur peurvat ar vuhez war “Enezenn an Utopianed”, a vez lennet ken aes ha tra. Perzhioù un oberenn faltaziek modernoc’h ha skañvoc’h he deus. Distagoc’h eo diouzh he amzer, ha dre-se, aesoc’h da veizañ. Ret eo lavaret e ouezer, goude bezañ lennet al levrenn gentañ, ouzh petra e ra dave Tomas More. N’eus ket ezhomm da lakaat kement a notennoù ken, ar pezh a aesa al lennadenn a-galz, daoust ma ne vijer ket dilezet penn-da-benn gant Fañch Morvannoù a gendalc’h gant e zisplegadennoù pa vez ret.

Ul levr eo hag en deus bet pouez en istor, mat eo e vije bet lakaet e brezhoneg en un doare lennabl. Danvez-studi eo kentoc’h ha danvez-beajiñ, met talvezout a ra ar boan. Saourus eo troidigezh ha displegadennoù Fañch Morvannoù ennañ.


Gwiadenn ar vuhez, Benead (1979)

gwiadennRe relijiel eo awen an torkadig barzhonegoù-man evit ma vijen bet fromet ganto, dre vras. Perzhioù mat a anavezan dezho koulskoude : eeunded, gwirionded er santimantoù. Hag ur wezh pe ziv, ur momed gras, gant ar Rimadelloù da Soazig pe, dreist-holl, gant Kozhni, em eus lennet meur a wezh gant estlamm.

N’em eus ket komprenet diouzhtu e oa Benead anv-pluenn ur skrivagnerez. Madalen Saint Gal de Pons eo he anv, ha kenlabouret he doa gant Maodez Glanndour. Ur pennad a oa bet embannet diwar he fenn gant Annaig Renault e Al Liamm e 1994 (Liamm war-zu Wikipedia e brezhoneg).


Paul Sérusier, ul livour e Breizh, Hervé Gouedard (2013)

serusier ul livour e breizhUr souezh eo pegen aes eo levrioù Herve Gouedard da lenn, dezho da implijout ur yezh pinvidik ha peurlipet, ken a-fed ereadurezh, ken a-fed geriaoueg. Lakaat a ran se war gont ar stil eta : ur stil dispar en deus. En em santout a ra al lenner en e vleud gant e istor, kerkent hag ar pajennadoù kentañ. Ha seul souezhusoc’h e kavan, m’eo ur stil un tammig diamzeriet. En em ziskouez a ra ar skrivagner en e oberenn, reiñ a ra e soñj, gervel a ra al lenner. Ha c’hoari a ra eus an efedusañ.

Kontañ a ra ar vuhezskrid-mañ buhez Paul Sérusier eta, gant forzh munudoù hag un tamm muioc’h diouzh ret, evit c’hwezhañ buhez en dudenn. Estreget un daolenn ziavaez a vez roet : barrek eo Herve Gouedard d’en em lakaat e plas e dudenn, da ijinañ ar pezh en doa santet, da reiñ da gensantout hiraezh pe entan…. Met graet e vez en un doare onest : pa ijin traoù Herve Gouedard en lavar. A-hend-all, e c’heller fiziout en e enklask pizh : bet eo o weladenniñ kazi an holl lec’hioù a gomz diwar o fenn, da skouer. Ken brav e oan higennet, m’on bet oc’h en em staliañ dirak va urzhiataer d’ur mare bennak evit gwelet an taolennoù hag al lec’hioù niverus a veze graet anv anezho e kerzh ar skrid.

Strobinellet on bet gant va lennadenn, ha gwalc’het va c’hoant-gouzout diwar-benn un arzour n’anavezen diwar e benn nemet e anv. Un taol-kaer a levr !