Category Archives: Politikerezh

Ma emgann evit Iwerzhon, Dan Breen, bro-Iwerzhon (1944)

Lakaet e brezhoneg gant Ernest ar Barzhig diwar an droidigezh c’hallek, ar skrid-buhez-mañ zo aet d’ober niverenn 70-71 ar gelaouenn Skol e 1978.

Kavet em eus dedennus e vije bet dibabet lakaat ar skrid-mañ e brezhoneg. Diskouez a ra e wele tud ‘zo un hevelebiezh etre stad Breizh er mare-se hag hini bro-Iwerzhon e-pad ar brezel evit ar frankiz.

Ar brezel a vez kontet deomp amañ zo eus ur seurt n’hon eus ket anavezet, koulskoude. Dan Breen zo ur soudard, leun e zaouarn gant armoù, dispont, mennet ha taer. Alies e laka e yec’hed hag e vuhez en arvar ; ur souezh eo en dije tennet e spilhenn, gant an niver a vignoned varv a ra meneg anezho.

Displegañ a ra mat en e zezrevell ne vezent ket heuliet atav gant ar boblañs. Dalc’het en deus d’e stur koulskoude, betek ma vije prizoniet. Ar pep diaesañ evitañ : bezañ karc’haret gant tud eus e bobl, goude bezañ stourmet evito e-pad bloavezhioù.

Dedennus eo an dezrevell ; un diell istorel eo, bev-buhezek alies. Met lakaet on bet diaes gant an doare o doa dibabet Dan Breen hag e vignoned da ren o stourm, daoust ma rafe o c’halon hag o soñjoù divrall gwir harozed anezho.


Allende, an emgann diwezhañ, Olivier Bras, Jorge Gonzàlez, Frañs (2013)

Embannet e brezhoneg e 2019.

An tamm bannenn-dreset-mañ a laka al lenner e kreizig-kreiz eurvezhioù diwezhañ Salvador Allende. Chomet eo an tostañ posubl eus ar wirionez, diwar enrolladennoù hag a bep seurt testenioù all. Un diell istorel eo, kazi. Ar pep heverkañ enni eo e ro an ambiañs stenn, don, koumoulek, eus ar c’hentañ. Deuet eo brav gant an aozerien.

Da heul e kaver un teuliad diwar-benn an den, e vignoned, e enebourien ; ur seurt sac’h-a-bep-tra, a ro an titouroù pouezusañ mesk-ha-mesk gant pennadoù disteroc’h pe pelloc’h eus an danvez. N’eo ket fall, met n’eo ket a live gant ar vannenn-dreset na dost, hag e gwirionez e santer ar c’hoant da leuniañ ar pajennadoù.

Desket em eus traoù, d’an nebeutañ. Mat eo en em intrañ eus un tamm buhez a-raok tapout krog e boued istorel stambouc’husoc’h : plantañ a ra c’hoant gouzout en unan.

Filmig-kinnig

Filmig-kinnig all

 


Nicolas Le Floch 14 : Le prince de Cochinchine, Jean-François Parot, Frañs (2017)

Dous ha c’hwerv eo al levrenn ziwezhañ-mañ eus troioù-kaer Nicolas Le Floch evit al lenner. E 1787 e c’hoarvez an istor ha lakaet eo bet kement tra e plas, gant ar skrivagner, evit degemer an Dispac’h bras, a oa gourlakaet abaoe un nebeut levrennoù dija. Met ne erruo biken ar bloavezh milvrudet 1789 peogwir eo marvet Jean-François Parot e 2018.

N’em eus ket kavet dedennus-tre an itrik ar wezh-mañ, daoust ma vije ur c’hwezh ekzotek warni. C’hwezhet a-walc’h eo, evit nebeut a dra marteze. Met an endro zo eus ar c’hentañ. Mont a ra war-raok buhez familh Nicolas, e zarempredoù gant ar roue, ar rouanez hag al lez. Koñfortet eo e zarempred daou zremm gant Sartine, e vignoniezh gant Bourdeau hag a zoug mouezh an Dispac’h o tont, o vezañ m’en deus lennet ha prederiet kalz. Kenderc’hel a reer da zebriñ fonnus -estreget Noblecourt, oc’h heuliañ ur reol-voued- met ne vez ket roet kalz munudoù war ar rekipeoù el levrenn-mañ.

Boueta a ra Jean-François Parot e levr gant tudennoù istorel gwir : Pigneau de Behaine da gentañ, met ivez Olympe de Gouges, hag atav ar skrivagner Restif de la Bretonne a oar en em lakaat e servij ar polis, pa zegas un dra bennak dezhañ. Tud al lez a zo anezho holl tudennoù istorel.

Daoust ma vije koshaet Nicolas e oar c’hoazh sevel outañ e-unan goulennoù o tennañ diouzh al lealded, ar feiz, ar vuhezegezh, ar pezh a binvidika atav e dudenn. Anat eo ez eo nec’het evit dazont ar stad hag hini e vugale hag e vab-bihan. Skeud an Dispac’h zo o plavañ a-us d’ar pennoù, emañ ar bobl o krozal.

Setu ur bajenn ziwezhañ em eus kavet diaes da dreiñ peogwir n’eo ket alies e vez kavet romantoù istorel gant ur seurt kalite. Un taol-kaer en deus graet Jean-François Parot gant e heuliad, speredek-kenañ ha fromus war un dro. Desket em eus ur bern traoù o lenn ar romantoù-mañ, a guzulian da n’eus forzh piv a vije troet war an istor, ar c’heginañ, an itrikoù-polis hag ar galleg flour : implij ar yezh adaozet doare an XVIIIvet kantved n’eo ket perzh disterañ ar rummad levrioù-mañ. Un teuzar !


An diskoulm diwezhel, Youenn Olier (1976)

Gant gwir abeg marteze, n’emañ ket pezhioù-c’hoari Youenn Olier e-touez e oberennoù lennegel brudet. En e bennad-digeriñ d’An diskoulm diwezhel e lak war-wel ar skrivagner kerentiezh ar pezh-c’hoari gant an temoù a bled ganto en Enez ar Vertuz, nemet eo lec’hiet an ober en un amzer tostoc’h diouzhomp. E gwirionez ez eo kreñv a-walc’h endro politikel ar brezel yen hag eñvor lazhadegoù an eil brezel-bed er pezh, daoust ma chomfe en un amzer n’eus ket anezhañ e gwirionez.

Petra eo an temoù-se ? Meur a hini a welan, met bodet e c’hellont bezañ dindan unan bras : ha gellout a ra un den en em lakaat e plas Doue ?

Dedennus a-walc’h eo da lenn, daoust d’un nebeut techoù fall. Hep bezañ ur mailh war ar c’hoariva e kav din eo re helavar ar pezh-mañ evit bezañ gwallzedennus war ul leurenn. Ret e vije bezañ ijinus-meurbet war al leurenniñ evit tennañ dioutañ jestroù, dilec’hiadennoù pinvidik. Chom a ra war dachenn ar preder, hep bezañ skañvaet gant emzalc’hoù denel omp boazet outo hag a zougfe ar ster. C’hoariva da lenn, eta.

An eil tra eo an dibaboù yezh, a-fed geriaoueg dreist-holl. Ne blij ket re din desachañ an evezh war se diouzh boaz peogwir e kav din e tiskouez an dibaboù-se ur bern traoù diwar-benn personelezh ar skrivagner, ar pezh a zoujan evel-just. Met aze e vez implijet kement a c’herioù iskis ma plant ur seurt estreniezh en destenn. Un afer tregantad eo marteze. Ne soñj ket din e kredfe den pe zen embann an destenn-mañ hiziv hep reiñ dezhañ ur stumm un disterig lennabloc’h.

Evit ober ho soñj e c’hellit pellgargañ an destenn amañ.


L’amie prodigieuse (1 da 4), Elena Ferrante, bro-Itali (2011-2014)

Rannet eo an oberenn-mañ e peder levrenn, em eus kavet gwell o lenn an eil re da heul ar re all :

1. Poupée volée 2011
2. Le nouveau nom 2012
3. Celle qui fuit et celle qui reste 2013
4. L’enfant perdue 2014

Ne ouezer ket resis piv eo Elena Ferrante, un anv-pluenn eo. Ar gourlakadennoù sirius ne laoskont plas nemet da zaou dra posubl : pe ur paotr, pe ur plac’h, ganet e Naplez e 1943.

Kemeret en deus harp ar skrivagner(ez) war e vugaleaj e kêr Naplez, en ur c’harter paour. Div blac’hig, desavet e-barzh ar memes porzh, a sav ul liamm kreñv etrezo : tostoc’h eus ul liamm gwad eget eus ul liamm mignoniezh, e gwirionez. Diskouezet e vez mat an helebini a zo etrezo, hag a ambroug anezho a-vuzul ma kreskont.

Disheñvel-mat e vo o flanedennoù kar unan anezho, speredet-dreist, n’eo ket aotreet gant he familh, re baour, da genderc’hel gant he studioù. Padal an dezrevellerez a ya pelloc’h war hent ar skoliata ha dont a ra a-benn d’en em sevel tamm-ha-tamm.

Gant al levrenn gentañ em boa aon e vije re wregel an istor -ne gav ket din e c’hellfe bezañ bet skrivet gant ur paotr- met n’eo ket ken splann ar perzhioù gwregel-se el levrennoù all. Un heuliad feuls eo, n’eo ket abalamour ma vez skoet, lazhet, mac’hagnet, gwallaet forzh pegement nemetken, met ivez abalamour ma vez feuls an darempredoù etre an dud, ha pa vije e diabarzh ar familhoù. Un daolenn ziabarzh resis eus Italia ar bloavezhioù-se eo, seul vui ma ne dremen ket buan amzer an dezrevelliñ : n’eo ket ur saga, ezhomm a zo bet eus peder levrenn dev evit kontañ istor ur plac’h, eus he bugaleaj betek he leve pe dost.
An darempredoù mignoniezh, karantez, koubladiñ ha digoubladiñ, familh, galloud a vez skannet pizh : ar romant-mañ zo kazi un diell istorel. Itriket e vez aferioù politikerezh ha mafia ouzh planedenn ar penntudennoù. Ar pep heverkañ, marteze (met daoust hag ar memes tra e vije evit pep lenner ?) eo stourm ar merc’hed, pep hini en he mod, evit gounit un tammig frankiz da hunvreal, labourat ha ren he buhez en ur bed perc’hennet gant macho-ed echu. Pinvidik-kenañ eo an danvez, ur bern traoù a c’heller tennañ diouzh ar romant ha ne gouezh morse e stign ar skridoù re aes. Al liamm etre an div vignonez a chom bount-divount, betek ar fin.

Soñjal a ra din eo un heuliad a chom pell er spered, ha dre ma tesker ur bern traoù o lenn anezhañ e teu en-dro ingal en empenn. Lakaat a ra da zizoloiñ perzhioù ispisial Italia etre an eil brezel-bed ha bremañ, met kontañ a ra ivez hon istor europat deomp-holl.

Perzhioù prizius dezho o-unan o deus ar romantoù-mañ, ne gredan ket, evel m’em eus lennet en ul lec’h bennak, eo abalamour d’ar sekred zo tro-dro da anv ar skrivagner e vijent deuet da vezañ ken brudet. Higennet brav on bet ganto kerkent hag ar bajenn gentañ ha lonket em eus ar pevar en un tenn. Ken plijus hag ur romant amerikan -met muioc’h egzotek !

 

 


Breizh hiziv, Anthologie de la chanson en Bretagne T.1, Philippe Durand (1976)

Kinnig a ra Philippe Durand e levr evel “un taol pleustr evit talañ ouzh an ankoun e Breizh”. Reiñ a ra ton al levr. An 112 kanaouenn kinniget a zo anezho kanaouennoù-stourm. Lod zo kozh, met ar pep brasañ anezho a zo eus ar bloavezhioù 60-70. Kinniget int en ur mod sirius-tre, gant o zroidigezh e galleg diouzh ret, hag ar gevrollenn zoken, pa ne oa ket tu da reiñ daveoù un enrolladenn bennak.

Ken dedennus hag ar c’hanaouennoù, ma n’eo ket muioc’h, eo ar pezh a gont Philippe Durand diwar o fenn. Dindan 112 pennadig hag ur pennad-digeriñ ennañ un 50 pajennad bennak, e kinnig d’al lenner ur sell ledan war Istor Breizh an XXvet kantved (dreist-holl), ha kronikoù resis o kontañ an darvoudoù, istor pep kanaouenn, titouroù diwar-benn an dud o deus savet ha kanet anezhi, ha kement ‘zo.

Lod eus ar ganerien-stourmerien-se n’int ket dianav deomp : Stivell, Servat, Yann-Ber Piriou, Youenn Gwernig, Gweltaz ar Fur, Anjela Duval… Lod all n’o deus ket padet pelloc’h eget o amzer, pa ne chomfe an antologiezh-mañ da gounaat o zestennoù.

Souezhet bras on bet gant tud ‘zo. Jef Fulub, lakaomp, a anavezen evel skrivagner war ar brezhoneg, a zo kinniget evel ur soner a-bouez ivez. Gilles Servat e vez roet alc’hwezhioù da gompren gwelloc’h e bersonelezh el levr-mañ. Taer e c”hell seblantout e destennoù, a-wezhioù. Un drugar eo heuliañ e emdroadur ha lenn ar pezh a lavar diwar-benn “La blanche hermine”, da skouer.

Skoet ha plijet kalz on bet gant al levr-mañ, a bermet d’ar re o deus c’hwitet tren an holl stourmoù-se (dre ma oant re yaouank, peurgetket !) en em lakaat e-barzh ar jeu ha tañva ambiañs ar bloavezhioù 70 e Breizh. Ret eo anzav e sav ur startijenn dreistordinal diouzh ar pajennadoù-se, hag e ro c’hoant d’ober e lod. Morgousket e tle seblantout ar re yaouank a-vremañ d’o zadoù-kozh a oa kement a virvilh enno.


Emile Masson, professeur de liberté, J.Didier Giraud ha Marielle Giraud, Frañs (1991)

Ur vuhezskrid klok-mat eo a vez kinniget gant an aozerien. Kemer a ra harp war lizhiri ha skridoù niverus Emile Masson, e familh hag e vignoned. Dreist eo evit ober anaoudegezh gant an den ha kompren don e droioù ha distroioù-ene. Dre ma oa un den publik, oc’h eskemm kalz gant an intelektualed a veve war un dro gantañ, e kinnig al levr uemile masson professeur de libertér seurt panorama eus ar vuhez politikel e-pad e vuhez. Kroaziañ a raer ur bern tud brudet pe nebeutoc’h : Jean-Julien Lemordant, Romain Rolland…

E-touez an temoù a bled al levr ganto e kaver ar frankiz da soñjal, an deskadurezh-pobl, ar brezhoneg, an esperanteg, ar stourm nann-feuls, ha kement ‘zo. Un den a feiz e oa Emile Masson a-raok pep tra all, da lavaret eo e penn kentañ e vuhez : ur feiz a zeu tamm-ha-tamm da guitaat barlenn an iliz evit dont da vezañ ur feiz e-barzh mabden. Tremenet en deus e vuhez o redek war-lerc’h ar spi da cheñch ar gevredigezh. Ha ma n’eo ket deuet da benn vat a-raok e varv, eo splann en deus bet ul levezon padus war ar re a oa tro-dro dezhañ, ha betek an deiz hiziv.

Gwir eo e oa Emile Masson ur rakweler, evel m’en lavare eñ e-unan. Re araokour e oa e soñjoù evit bezañ degemeret hep reuz a-wezhioù. Met ken leun eo al levr-mañ gant munudoù, ma kav din e vez kollet an neudenn a-wezhioù, o tiskouez kenkoulz e lureioù hag e weledigezhioù. Evit neofited ha n’o deus ket ur sevenadur politikel don ez eus re a zanvez, marteze.

A-hend-all eo ret d’al lenner ober ar striv da vont en tu all da blegoù-skrivañ hegasus Emile Masson evit tennañ ar vouedenn diouto, soñjoù an den. Evitañ da vezañ kaset e vuhez gant ur bluenn e penn e vizied, n’eo ket Emile Masson ur skrivagner meur. Skrivañ a ra evel ma veve, gant re a jourdoul, re a estlamm. Pep arvar bihan a dreuz e spered a vez merket en e skridoù gant tri fik ; n’eus nemet se enno !

Un hegas eo bet din, ivez, ar fazioù-reizhskrivañ laosket el levr gant an embanner. Ur souezh e-barzh ul levr ken diellet e zanvez.


Disentiñ, Xavier Renou, Frañs (2012)

Ul levr a ro spi, a c’hwezh war glaoù-bev ar c’hoant stourm.

Ar skeudenn farsus hon eus eus obererien Ai’ta, ar furlukined orañjez, da skouer, a skoach un aozadur frammet brav.

An abadennoù-stourm difeuls ne c’hellont dont da vat nemet ma vezont prientet dre ar munud en a-raok ma vijent dalc’het. Dielfennet e vez an endro ha boazioù an enebourien. Pouez ar spered-strollad kreñv, ar fent, a vez diskouezet a-zoare. Pep perzhiad en deus ur rol sklaer da c’hoari, pe e vije e kreiz an ober, pe war al lez anezhañ : brudañ, luc’hskeudenniñ, evezhiañ stourmerien all, jubenniñ etre an daou du…

A-leizh a ditouroù hag a alioù pleustrek a gaver el levr, met mont a ra en tu all d’an dra-se. Kinnig a ra un doare prederouriezh ivez. Ar stourm difeuls zo unan a zoujañs hag a breder. Ur pouez bras en deus ennañ ar c’hengompren gant an “enebourien” hag ar galloud da varc’hata. Kompren a reer mat ne c’hell bezañ kaset da benn nemet gant tud amprouet, gouest da zibab o gerioù a-zoare ha da virout un emzalc’h dereat e n’eus forzh peseurt degouezh. N’ez eus ket plas, er stourmoù-se, ouzh an ijinañ war ar prim.

Lennet e vez al levr gant plijadur, daoust m’em bije kavet hir an displegadennoù a-wezhioù : kenkoulz e vije bet din, evit ur wezh, kaout ur roll “sec’h” eus an traoù, marteze en abeg ma n’em eus ket ezhomm da vezañ kendrec’het eus vertuzioù dibar seurt stourm… digollet on bet p’em eus kavet er bajenn ziwezhañ un diverrañ eus an holl grafoù a zo anv anezho el levr.

Skrivet eo bet al levr gant ur paotr a zo ezel eus ar strollad “les désobéissants” (an disenterien), ha reiñ a ra alc’hwezhioù evit kompren gwelloc’h pal obererezhioù Ai’ta (ha n’eus forzh peseurt obererezhioù disentiñ all evel-just !), ha c’hoant da vezañ niverusoc’h d’o souten.

 


An Utopia, Thomas More, Rouantelezh Unanet (1516)

Graet eo bet troidigezh pennoberenn Thomas More e brezhoneg gant Fañch Morvannoù. Pouezus eo e venegiñ, peogwir eo gantañ eo bet savet ar pennad-digeriñ hir a ginnig buhez Thomas More, ha notennoù puilh e-kerzh an destenn o tisplegañ liammoù istorel, o resisaat an ton, ar fent, hag o reiñ resisadurioù diwar-benn an droidigezh. Labouret en deus diwar al latin, met en ur sellet ivez ouzh troidigezhoioù e yezhoù all (saozneg, galleg…).

Teir lodenn a zo el levr-mañ a-benn ar fin : Buhez Tomas More gant Fañch Morvannoù da gentañ, a zo war un dro gwallzedennus ha marzhus. Al lodenn-man em eus kavet plijus-kenañ ha diellet a-zoare.

Goude-se e krog an droidigezh da vat. Rannet eo e div lodenn. El levrenn gentañ e vez kinniget ur seurt diviz etre Rafael Hytlodaios, un dudenn ijinet, ha Tomas More e-unan. Diaes-kenañ e vije da gompren hep notennoù puilh Fañch Morvannoù : bep eil frazenn e kaver un dave d’an endro istorel, da fedoù c’hoarvezet nevez ‘zo, kritikoù diwar-benn ar politikerezh ha kement ‘zo. Fonnus eo an danvez, met un tammig arabadus, p’eo da lenn evel ma studier ha neket evel ma studier. Ret eo mont goustadik, kemer amzer da ziazezañ an titouroù, da geñveriañ, d’o adlakaat en o flas e-keñver an Istor…

Er c’hontrol, an eil levrenn, a ginnig aozadur peurvat ar vuhez war “Enezenn an Utopianed”, a vez lennet ken aes ha tra. Perzhioù un oberenn faltaziek modernoc’h ha skañvoc’h he deus. Distagoc’h eo diouzh he amzer, ha dre-se, aesoc’h da veizañ. Ret eo lavaret e ouezer, goude bezañ lennet al levrenn gentañ, ouzh petra e ra dave Tomas More. N’eus ket ezhomm da lakaat kement a notennoù ken, ar pezh a aesa al lennadenn a-galz, daoust ma ne vijer ket dilezet penn-da-benn gant Fañch Morvannoù a gendalc’h gant e zisplegadennoù pa vez ret.

Ul levr eo hag en deus bet pouez en istor, mat eo e vije bet lakaet e brezhoneg en un doare lennabl. Danvez-studi eo kentoc’h ha danvez-beajiñ, met talvezout a ra ar boan. Saourus eo troidigezh ha displegadennoù Fañch Morvannoù ennañ.


L’arabe du futur I, II, III, Riad Sattouf, Frañs (2014, 2015 ,2016)

arabe1Ur romant grafek brudet-kenañ eo L’arabe du futur. Ur romant n’eo ket e gwirionez, p’eo e vuhez a gont Riad Sattouf ennañ , na mui na maez ! adalek e zaou vloaz.

Mamm an oberer, bretonez anezhi, a zo en em gavet gant e dad er skol-veur e Pariz. Perak an diaoul e asant mont d’e heul da dreuziñ-didreuziñ broioù arab ne oar ket ar yezh anezho, ne gav-hi plas ebet enno, hag e vez gwallgaset he bugale enno… ? ur gevrin eo din, plac’h o lenn an oberenn-mañ. Met n’eo ket tamm ebet sujed al levrioù-mañ, ne vez gwelet ar vamm nemet o feriñ e foñs ar c’harrezennoù, koulz lavaret.

Ar santimant kreñvañ a zeu din en ur deurel ur sell war va lennadenn, eo ez eo un oberenn kalz feulster enni. Engortoz e oan d’en em gavout er memes bed ha hini Persepolis, hag  heñvelderioù a zo e gwirionez, met kalz gwashoc’h eo peogwir e santer buan ne c’heller ket harpañ war tud Riad. Ar vamm zo treuzwelus, an tad, arabe2dallet muioc’h-mui gant spi ar galloud pe gant ar relijion. Hag ur souezh eo e vije deuet a-benn ar bugel da deurel ur sell tamm-pe-damm objektivel war ar fedoù en deus bevet, gant un desavadur ken kosteziet. Burzhud ar speredegezh, moarvat, ha n’eo ket aet en-dro gant e dad siwazh. Hennezh a skeudenna a-zoare n’eo ket ar studioù hir a stumm poellegezh unan.

Aes eo an istor-mañ da lenn, ez-teknikel : ma kouezh eus an daouarn, eo peogwir ez eo direnkus. Diaes e vezer lakaet gant ar feulster enni ha gant diboellegezh tud ‘zo. Ne echuer ket er memes stad spered ha ma kroger ; cheñch a ra dre ret ar sell madelezhus a c’heller teurel war ar broioù arab hag an islam. Techet e vijen, zoken, da lavaret eo ul levr a vroud da zont da vezañ gouennelour -ha koulskoude, penaos e c’hellfe, pa n’eus nemet traoù bevet ennañ, pa n’eo nemarabe3et istor ur bugel boull e zaoulagad ha glan e ene ? ? se eo a zo dic’houzañvabl, da va soñj. Sklaer eo ne oa ket pal ar skrivagner, met unan eus an disoc’hoù eo.

Ul levr pouezus eo evit kelaouiñ europiz, evit kompren peseurt ibil zo a-dreuz etrezomp ha tro-spered ar broioù-se ha klask gwellaat an traoù en dazont. Met anzav a ran en deus graet aon din al levr-mañ, kalz muioc’h eget n’en doa graet hini Houellebecq : Soumission.

N’eo ket erru bras ar paotrig e fin an trede levrenn-mañ ha n’eo ket peurechu an istor : 5 levrenn a vo en holl, hervez.