Category Archives: Yezh

100 rimadell evit ar vugale, Mark Kerrain (2019)

Mont a ra Mark Kerrain dre hentoù ha ne vezont ket heuliet kalz : peurliesañ, pa gaver rimadelloù e brezhoneg, ez int traoù dastumet. Dont a ra ar re nevez-krouet-mañ da greskiñ ar bern ha kalz interest a welan dezho. Da gentañ e reont ar pezh a ra atav ar rimadelloù, reiñ c’hoant da vont pelloc’h ganti. D’an eil, ez int bet savet a-ratozh gant ar pal deskiñ un dra bennak, un droienn, un doare frazenn, eeün-tre peogwir ez int evit bugale yaouank-mat. D’an trede eo aes ha modern ar yezh anezho.

Mark Kerrain a anavez mat ar stignoù a gouezh ar vugale enno en ur zeskiñ kaozeal brezhoneg : desavet en deus un toullad anezho, hag un hir a resped kelenner a zo a-dreñv dezhañ ivez. Gellout a reer fiziout ennañ evit deskiñ traoù talvoudus.

Pep rimadell a zo kinniget un enrolladenn anezhi en-linenn, ar pezh a c’hell sikour kalz tud ar vugale war ar pouez-mouezh, an ton hag an distagadur.

Evit un den gour hep bugale n’eo ket ket ken dedennus, marteze, nemet e vije plijet, eveldon, o splujañ en-dro e bed liesliv ar vugaligoù.

Memes ma seblant dister ar jener, e kavan mat pinvidikaat an dastumadeg rimadelloù hag em eus bet plijadur o lenn ar re-mañ.


Pa vehemp bet du-hont, pennadoù-kaoz dastumet get Daniel Carré (1990)

An dastumad pennadoù-kaoz-mañ o deus lakaet ac’hanon da soñjal e pezh-c’hoari Ar Vro Bagan : Divroet. Bet eo Daniel Carré o lakaat tud eus kanton Pleuvigner da gontañ o buhez a-vaez bro, en o yaouankiz, pa z’aent d’ober ar saezonioù e Frañs pe e Jersey. Ul labour a-lazh-korf, pell diouzh ar ger, en un endro divoutin dezho, memes ma z’aent dre goublad a-wezhioù. Neuze e oa ret dezho leuskel o bugale er vro.

En desped da se ez eo chomet un eñvorenn vat evit ar bras anezho, danvez lorc’h. Kemmet eo bet o buhez penn-da-benn gant an toullad bloavezhioù o deus tremenet pell : gounezet e veze ganto daouzek gwezh muioc’h eget ar pezh o dije bet en ur chom e Breizh, lec’h ma ne oa ket labour evit an holl. Ur wezh distro, e-lec’h treuzvevañ, bevañ a-benn ar fin. Gras d’ar berniad arc’hant o doa dastumet eo o doa gellet lod prenañ o zi, sevel gant skeul ar gevredigezh.

Er munudoù pleustrek emañ teñzorioù al levr-mañ. Penaos kannañ e zilhad, labourat dindan urzhioù unan na gomprener ket e yezh, petra veze debret, gant piv, penaos ober pa vezer klañv pe vac’hagnet… Ur vuhez start-kenañ e oa ha lod tud a zalc’h soñj o deus gouzañvet. Echuiñ a ra gant testeni ur c’houblad en doa bet kalz chañs, e Jersey, o vont da labourat meur a vloavezh diouzh renk e ti ur c’houblad frañsizien a-oad ganto, deuet da vezañ mignoned.

Al levr-mañ zo an hini nemetañ, din da c’houzout, o kleuziañ an tu-se eus istor ar vretoned goude an eil brezel-bed. Gwallzedennus, ha prizius.


Amzer eurus meche paset, me bourap…, Mari (1976)

Mari oa eus ar c’hroazti, e-kichen ar Faoued, ha ganet e oa bet e fin an XIXvet kantved. Ne gomze nemet brezhoneg. Er bloavezhioù 70 he doa kontet he buhez da Liliane ar Bras, a oa oc’h ober he mestroniezh er Skolveur. Danvez an divizoù a zo bet lakaet dre skrid gant Liliane ar Bras, gant ur skritur fonetek diazezet war al lizherennaoueg klasel.

Va fal, en ur brenañ al levr-mañ, a oa pleustriñ war ar gwenedeg ha kaout plijadur gant ar yezh. Met start-tre eo ar c’hod da lenn. Ret eo bet din kemer amzer, distagañ ar frazennoù en va fenn pe a vouezh uhel evit kompren eus petra e oa kaoz, ha n’on ket deuet a-benn atav. Diaesaet eo bet an traoù din gant ar pezh a lennen evel ur ger hag a oa ur pakad meur a hini e gwirionez, evel “gotayt”, “pwoèm”, “gouywac’het”, “dramnhèk”… mont a ra gwelloc’h-gwellañ e-kerzh al lennadenn peogwir e voazer ouzh an traoù diaes da zigejañ e penn kentañ. Met ur sapre jimnastik-spered eo ! Islinennet e vez bep tro ar silabennoù pouezmouezhiet.

An traoù kontet zo klasel a-walc’h evit seurt levrioù, resisoc’h war poentoù ‘zo -penaos gounit arc’hant gant kezeg, da skouer. Buhezek eo ar mod da gontañ. Ne skuishaan ket o lenn seurt testenioù eus an amzer dremenet ha kompren a ran talvoudegezh yezhel al labour dastum.

Koulskoude ez eo start eo evit Yann lenner dindan ar stumm-mañ. Ma vije adembannet, e vije brav kinnig un treuzskrivañ e peurunvan e-tal an destenn er stumm-mañ.


Gwenn, ar vorlaerez, Goulc’han Kervella (2019)

Ur romantig diwar-benn ur plac’h a Vrest a ya da ambarkiñ war bourk ur vag morlaeron.

Un destenn skrivet a-ratozh-kaer gant ur pal studi eo. Dibabet eo he c’herioù a-zaore, berr he frazennoù, kempouez-mat he 10 pennad. Ha daoust da se, ne vez ket santet re. N’eo ket un istor dreistordinal, met kaset e vezer a-zoare da heul an harozez, gras d’un nebeut munudoù santet mat.

Evel-just e chomer gant e c’houlennoù a-wezhioù, n’eo ket ar seurt romant a c’heller donaat an traoù ennañ : hag aes e veze d’ar merc’hed mont war vourzh ? ha kement ‘zo. Met digeriñ a ra un nor, war Brest kozh, war bed ar voraerien hag ar besketaerien. Reiñ a ra c’hoant da vont pelloc’h, gant an Istor kement ha gant ar brezhoneg.

Ret eo diwall mat, e seurt levrioù, da skañvaat betek lakaat re nebeut : chomet on un tamm bout rak istor ar Renan “dianket” a vez graet un nozvezh-veilh evitañ, ret eo bet din lenn meur a wezh, ha dont war va c’hiz un tamm pelloc’h, peogwir em boa komprenet an traoù a-dreuz. Ur frazenn ouzhpenn, doare “e oan o klask gouzout petra a oa c’hoarvezet dezhañ, pelec’h e oa… ?”a vije bet a-walc’h d’am difaziañ. Met marteze eo me em eus daoulagad forc’hellek ?

Kavout a ran mat e teufe skrivagnerien ar rummad “Aes da lenn” da liesaat, evit ma vo peadra gant pep hini da gavout ar pezh a glot gant e demz-spered.


Olivier, Yann-Fañch Jacq (2019)

Ul levrig eus ar rummad Aes da lenn eo, savet a-ratozh evit an dud gour a zo o teskiñ ar brezhoneg ha gant ostilhoù d’o sikour : al lizherennoù kemmet zo islinennet hag un nebeut gerioù zo displeget e brezhoneg e traoñ ar bajenn, pe roet e galleg.

Lañset mat e oa an istor, en un endro n’eo ket ken boutin-se : un atant bio a-vremañ ma teu unan bennak da blantañ reuz diouzh noz. Plijus a-walc’h eo an istor da lenn, daoust d’un nebeut sioù droch pe zrochoc’h, just defod bezañ adlennet a-wezhioù… Unan eus an tudennoù, ar breur-kaer, a vez anvet gwezh François, gwezh Patrick. Pa ouezer eo ul levr evit tud a c’hell bezañ jeinet gant ul live yezh diaes evito, arabat ouzhpennañ seurt stign…

Un dra droch a-fed etik ivez. Evit kaout titouroù diwar-benn an hini a bourmen en e zomani da noz, e eskemm ar peizant e verc’h-kaer ouzh an titourer ken aes ha tra ! p’emañ just o paouez lavaret n’ez eus anv ebet en em welint, n’eo ket mat a-walc’h ar paotr eviti. Danvez marc’had eo ar grennardez eta, na mui na maez. C’hem c’hem.

Hag ur wezh ouzhpenn e choman un tammig en entremar dirak ar bajennad ziwezhañ. A-benn skañvaat an destenn e vez graet elipsoù, met ne gav ket din e vijent deuet mat en un destenn a venn bezañ aes. Ne ouezan ket pet gwezh em eus dleet lenn evit bezañ sur he doa ar vaouez… evit divinout piv en doa plantet… evit kompren abeg ar chagrin… Berr ! Va spered pout n’eo ket aes dezhañ kompren traoù hag a c’hortozan e vijent skrivet du war gwenn.

Poellek hag ijinek eo an istor, koulskoude, ur wezh tapet, ha dedennus a-walc’h.

 

 


An Itron De Saint Prix, Yvon Le Rol (2019)

Emili-Barba Guitton, an Itron de Saint Prix (1789-1869), he doa komprenet abred ar binvidigezh a oa el lennegezh dre gomz. A-hed he buhez eo bet o selaou hag oc’h adskrivañ ar pezh a veze kanet pe gontet dezhi, e korn-bro Kallag dreist-holl.

He dastumadenn eo a ginnig Yvon Le Rol deomp, en ur pezh-mell levr 734 pajennad ennañ. Kregiñ a ra gant ur pennad-digeriñ o lec’hiañ an dastumerez en he bro hag en hec’h amzer, o tiskouez ar pouez he deus bet evit tud brudetoc’h egeti met o doa tennet o mad eus he danvez : Pengwern ha Kervarker, da skouer.

Kinniget e vez ur mor a werzioù ha sonennoù e brezhoneg; ur mister e gwerzennoù daouzek silabenn : Ezop, ur gontadenn bennak. Miret eo bet doare reizhskrivañ an Itr. de Saint Prix, kemm-digemm, doare an amzer-hont. Ne laka ket an traoù da vezañ aes da lenn. A-du on gant Yvon Le Rol, koulskoude : domaj e vije embann hep ar skritur orin-se, met perak ne vije ket kinniget un destenn kempennet e peurunvan e-kichen, pa ouezer emañ pep tra e brezhoneg a-hend-all, hag ez eo bet savet al levr evit brezhonegerien ? N’eo ket talvoudus-tre an droidigezh c’hallek, a zo fazioù enni ouzhpenn. Ur wezh ouzhpenn on dipitet gant an nebeut a van a vez graet eus Yann Vrezhoneger pa vez embannet levrioù evel hennezh, pe hini Herve Burel, pe hini Jan Conan… evit ar skiantourien nemetken, pa vijent lennet gant kalz muioc’h a dud ma vijent kempennet e peurunvan. N’eus nemet soñjal e fablennoù Yann ar Feunteun e galleg, ma ne vije nemet embannadurioù er skritur orin gant a-leizh a notennoù bihan e pep lec’h, ne vije den evit o lenn. Ur vank a bedagogiezh-pobl a zo amañ en ur mod bennak.

N’em eus ket lennet al levr penn-da-benn eta : ar galleg n’em eus graet nemet gwiriañ tra-pe-dra ennañ ur wezh an amzer (aes eo bezañ touellet gant ar gerioù troc’het e lec’hioù dic’hortoz, dreist-holl er penn kentañ). N’em eus ket taolet kalz pled ouzh an displegadurioù diwar-benn ar gerioù diaes da lenn hag ouzh ar munudoù o tennañ d’ar skritur pe d’an doareoù kinniget gant tud all. Lennet em eus al levr evel un douristez kurius : ar c’hanaouennoù evel istorioù brav, ar pezh-c’hoari hag ar gontadenn da ziduiñ va amzer. Bamet on bet rak pinvidigezh ar gwerzioù ha n’anavezen ket kalz diouto, ha lennet em eus gant kalz aked ha plijadur an notennoù istorel a yae da heul pep testenn. Respont a raent brav d’ar goulennoù a save ennon va-unan pa lennen an testennoù.

Ret eo din anzav n’on ket arbennigourez tamm ebet war an danvez. Kaout ur seurt dastumadeg ha studiadenn glok etre va daouarn a ro ar santimant din da vezañ gant ur gwir teñzor. Va lennadenn eus an testennoù o-unan he deus tennet d’ur seurt dornata evit poent, met gouzout a ran e c’hellan soubañ donoc’h en danvez diouzh ret : peadra ‘zo.

Al levr-mañ a ro ivez ur seurt skeudenn ledan eus al labour a rae an dastumerien, eus o doare d’en em gemer, eus ar rouedadig a c’hellent sevel etrezo : un doare da gompren gwelloc’h penaos eo aet war-raok al labour war danvez Breizh, d’ur mare ma veze pinvidik ar sevenadur e penn an dud met diaes mirout roudennoù bev anezhi.

Ul levr pouezus e kav din ez eo eta.


Yezhadur : Alioù fur evit ar vrezhonegerien diasur, Yann Gerven (2014)

87 kraf yezh a vez pledet outo el levr-mañ. Lod anezho a oa bet embannet e-barzh ar gelaouenn YA, lod all a oa bet skrivet kent.

Kontrol d’ar pezh a c’hellfer krediñ, n’eo ket ul levr evit an deskarded. N’eus nemet nebeut eus ar c’hrafoù-yezh-se a vije talvoudus d’unan bennak a zo o teskiñ abaoe bloaz pe zaou. Un afer mont pelloc’h, soutiloc’h war ar brezhoneg ez eo, pa ne vez ket adkavout blaz ar yezh, evel er pennad 15 : “Emañ e penn ur frazenn, evit un dra a zo o paouez tremen”. Kalz doareoù reizh, a-fed yezhadur, a vije da gontañ ar pezh a zo o paouez tremen, met un afer a dregantad eo : petra en dije lavaret ur brezhoneger a-vihanik ?

A-viskoazh em eus tennet kalz a zeskadurezh diouzh pennadoù Yann Gerven -n’eo ket lavaret on gouest da implijout pep tra difazi c’hoazh ! Kavout a ran aes-tre doare ha stumm al levr-mañ, a ziskouez bezañ pinvidik-kenañ, daoust ma ne heulfe urzh ebet ha ma vije renket ar pennadoù evel ma teuont e teuont. Ret eo e lenn penn-da-benn da gentañ, evit gouzout petra a c’hell bezañ talvoudus deoc’h-c’hwi, a-raok deskiñ da vat ar re a vo ezhomm da zeskiñ.

Ha ma vez start, diouzh boaz, lenn levrioù yezhadur, lenn hennezh n’eo ket, peogwir e red fent didrec’hus Yann Gerven a-hed ar pajennadoù, er skouerioù roet pe en doare da ginnig an traoù. Peadra da bakañ deskadurezh en ur c’hoarzhin : war e du mat e vez lakaet an unan gant al levr prizius-mañ.