… ‘ gisti, tout ! Istor blev ar Bretonezed, Erwan Hupel (2020)

gistiDrol a-walc’h e kavan levrioù Erwan Hupel a-wezhioù, kemer a reont hentoù treuz, tec’hout diouzh ar pezh a c’hortozer.

N’eo ket al levrig-mañ ur studiadenn sokiologel pe istorel, kontrol d’ar pezh a c’heller soñjal diwar e istitl. Ur romantig, pe un hirig a zanevell, ne lavaran ket. Hag un abeg resis a zo, ar wezh-mañ, un digarez lennegel, da stil un tamm saouzanet ar skrivagner -daoust ma ne vije ket gwall zisheñvel ar stil-se eus an hini a anavezed dezhañ betek-henn.

Met estreget se a gaver el levr-mañ : diellet mat eo, ivez, alese an afer istitl-se, Istor blev ar Bretonezed. Hag eoriet e sevenadur Breizh hag ar brezhoneg dre ar c’hanaouennoù, rimadelloù, c’hoarioù gant ar yezh a vez e pep linenn. Dont a reont en un doare kazi sistematek, naturel. Betek re, marteze ? a glasken gouzout a-wezhioù. Met ne gredan ket : un dra bennak barzhoniel-tre a zo er yezh-se, kanañ a ra ha degas ur bern skeudennoù hag eñvorennoù da soñj. Brav eo.

N’eo ket gwall realist ar benndudenn, ‘m eus aon, met n’eo ket se a gont ar muiañ. Ur skrid feminist eo, war meur a boent, pe ur preder war ar wregelouriezh d’an nebeutañ.

Ne ouezan ket c’hoazh hag-eñ e kendalc’hin da vezañ plijet gant ar skrivagner-mañ. Ar pezh a zo sur, eo e plant ennon an OLNI*-mañ, ur wezh ouzhpenn, ar c’hoant da heuliañ pizh ar pezh a gendalc’ho da strinkañ dindan e bluenn.

* OLNI : Objed-lenn nann identifiet

La grande poursuite, Tom Sharpe, Rouantelezh Unanet (1977)

Tom Sharpe L G PUn dornad eus romantoù Tom Sharpe a anavezen dija, met eus ar rummad Wilt peurliesañ, a oa bet aliet din gant unan bennak. N’emañ ket lod hennezh eus an dastumad-se.

C’hoarvezout a ra an traoù e metoù an embann hag ar skrivañ levrioù. Farsus-tre em eus kavet anezhañ, daoust ma vije didruez-krenn ouzh ar skrivagnerien vihan dizonezon.

Diaesoc’h da echuiñ eget da gregiñ avat -un dra ral evit ul levr. Ur wezh lañset, ne gav fent Tom Sharpe kloued ebet war e hent : mont a ra ken pell ganti, a-wezhioù, ma ne zeuan ket a-benn d’e heuliañ.

Ur flemmgan dirollet o tennañ e spilhenn diwar ur metoù n’en deus ket dleet cheñch kalz, memes dindan 50 vloaz : unan eus ar romantoù farsusañ em bije lennet gant Tom Sharpe, sur a-walc’h, daoust d’e ditl galleg dister n’eo ket evit desachañ an evezh…

 


Définir la “langue bretonne” : discours concurrentiels d’origination et d’identification dans les paratextes des dictionnaires bretons, Malo Morvan (2017)

E-pad meur a viz on chomet gant al lennadenn nemeti-mañ, em eus kavet arabadus a-wezhioù pa ne vezen ket entanet gant ar sujedoù a veze pledet ganto (Istor, lakaomp, el lodenn gentañ dreist-holl), met se ne sell nemet ouzhin ha sur on e vo kavet dedennus gant an holl a-hend-all.

Ha m’em eus dalc’het krog betek penn, eo peogwir e kaven gwallzedennus sujed an dezenn-mañ, hag ez eo e gwirionez.

Dielfennet eo bet e gorpus eus ar pishañ gant Malo Morvan ; netra ne vez laosket a-gostez ha mont a ra don e-barzh ar preder. Drol eo, peogwir n’eus netra nevez er pezh a lenner, pa soñjer, an holl vrezhonegerien o deus lennet savboentoù an eil re hag ar re all, ha degemeret anezho, a-wezhioù, hep klask pelloc’h : … ijin ar yezh… souploc’h ar brezhoneg evit krouiñ gerioù diwar gwriziennoù… e mod-se vez graet e brezhoneg… hag all, hag all…

Netra nevez, marteze, met ur gouloù oc’h elumiñ trumm evidon : n’on ket eus an troc’h-se. En em ziskouezet eo an div skol ken gaonac’h an eil hag eben, dreist-holl en abeg ma n’eus ket fellet dezho en em unaniñ evit krouiñ ha magañ ul lignez.

Ha ni e kreiz ar jeu, kaset ha digaset evel boueoù gant red ar morioù hep kompren re vat, paket en ur brezel n’eo ket hon hini, benvekaet en desped deomp alies.

Vad a ra din gwelet an traoù skrivet, deskrivet, dielfennet evit adkavout va hent ha gouzout en em lec’hiañ e-keñver ar yezh a garan.

Un dezenn madoberus.

Re stank, marteze, evit reiñ c’hoant d’an holl d’e lenn, met dindan ur stumm berraet e vije ur sapre levr talvoudus d’an holl.


Un devezh labour e ti Pêr Moc’h, Charlie Grall (2021)

Per moc'hAnzav a ran e oan bet souezhet gant dibab tem ar romant-mañ, hag e oa bet darbet din chom hep e brenañ zoken, me ha ne zebr ket kig.

Koulskoude em eus kavet anezhañ dedennus ha bev ; o kinnig d’al lenner un troc’h-buhez eus aozadur hag ambiañs ul lazhti breizhek eus ar bloavezhioù 1970. Lusket brav eo, gant an niverennoù oc’h uhelaat hag a ro mat an tizh hag ar strilh. Plijet on gant yezh Charlie Grall ha gant e zoare da lakaat an amzer-dremenet tost da vevañ en-dro.

Ar gred en deus an haroz yaouank er stourm hag en dazont a sikour an testeni resis-mañ da gosteziañ eus tu ar romant. Stagañ a reer outañ, hag heuliañ e strivoù gant plijadur.

Talvezout a ra ar romant-mañ danvez e lennadenn.


Le jeune acteur 1 : Aventures de Vincent Lacoste au cinéma, Riad Sattouf, Frañs (2021)

Riad sattoufNetra da welet etre ar vannenn-dreset-mañ ha L’arabe du futur, a c’hellfe bezañ soñjet.

Ha gwir eo ne vo ket puñset amañ titouroù diwar-benn muzulmaniz pe diwar-benn ar Reter-kreiz.

Koulskoude, ha daoust d’an titl, kreizennet war an aktour Vincent Lacoste (pennaktour ar film Les beaux gosses deuet er-maez e 2008), ez eo e vuhez e kendalc’h Riad Sattouf da gontañ. E vuhez o tielfennañ jestroù, emzalc’hioù ha gerioù ar grennarded -ar pezh a zispleg mat-tre el lodenn gentañ- hag e vuhez sevenour filmoù, kroget gant ar film-se, dres.

A bep eil e vez gwelet savboent Riad Sattouf, ar sevenour, hag hini Vincent Lacoste, ar c’hrennard 14 vloaz ha ne oa ket aktour c’hoazh. Kontet e vez pep tra gant fent ha gant emc’hoaperezh ivez. N’en deus ket e bar Riad Sattouf evit tennañ elfennoù farsus eus pep senenn.

Ur vannenn-dreset deuet brav eta, war un tem kalz skañvoc’h eget L’arabe du futur met evit krennarded brasoc’h eget ar re a zo bizet gant Les cahiers d’Esther. Hag evit an dud gour, ivez !


Théâtre social, Per-Jakez Helias (1947-1966)

Helias théâtre socialDezhañ da strollañ skridoù koshoc’h eo bet embannet al levr-mañ e 2015.

Evel ar bras eus an dud e kavan mat-tre Marc’h al lorc’h… en e stumm gallek. Ne c’hellfen ket lavaret on bet strobinellet gant an dastumad barzhonegoù Ar Men Du, na gant Pezhioù-c’hoari farsus Per-Jakez Helias. Ne glaskan ket lenn kousto pe gousto kement levr diwanet dindan pluenn ar skrivagner, pell a se.

Koulskoude on bet plijet-mat gant al levr-mañ.

Lennet em eus an tu brezhonek nemetken, pa veze da zibab, ha kement tra ha ne veze kavet nemet e galleg. N’eo ket gwall aes d’al lenner chom hep koll e neudenn pa vez al labour skolveuriek-mañ resis betek re, o kinnig war un dro ar stumm dibabet hag an hini kent. Ha gras em eus kavet a-wezhioù o c’hellout keñveriañ an tu kleiz hag an tu dehou : n’eo ket abalamour ma vije diaes ar brezhoneg, met abalamour ma vez stummoù nebeut implijet ganin a vanke an ton anezho din d’o fakañ diouzhtu.

Hegaset e vezan gant an testennoù simbolist, evel Marc’heg an nevez-amzer, ma vez dienkorfet betek re an tudennoù. Met pezhioù-c’hoari all an dastumad-mañ a zo gwellañ testennoù brezhoneg Per-Jakez Helias, a gav din. Ar mevel bras, en o zouez.

Sklêrijennet e vez kalz lennadenn ar pezhioù-mañ gant ar pezh a skriv tud ar Skol-veur diwar o fenn. Meur a live lenn a zo da bep pezh. Met forzh penaos ez eus gant an testennoù-mañ ur stegnadur dramaek dreistordinal ha, daoust d’ar mor a c’herioù lakaet e genoù an dud munut-se ne oa ket aze o c’heusteurenn pemdez, un doare gwirionded en dreistgwirvoud. Testennoù kreñv int, a stroñs al lenner.

Laouen on o vezañ kavet an embannadur-mañ peogwir e oa diaes kavout an testennoù a zo e-barzh en o-unan.


Gertrud, Hjalmar Söderberg, Bro-Sued (1906)

GertrudEn ur gemer ar pezh-c’hoari-mañ en ur voest-levrioù, ne oan engortoz eus netra ispisial. Plijet e vezan gwezh ha gwezh-all o vont gant red ar vuhez ha gant ar pezh a ginnig din, hep gwall zibab diouzh va ferzh. N’anavezen ket anv ar skrivagner ha ne ouezen netra diwar e benn.

Kentañ souezh : e zibab da gargañ ar senenn, betek re, gant objedoù. Deskrivet munut int en didaskaliezhioù. Boazet ma z’on da gaout senennoù dibourc’h eo bet desachet va evezh gant se.

Merk ur mare, em eus soñjet. Ne greden ket e oa ur skrid ken kozh, ur c’hantved dezhañ, er penn kentañ. Met goude bezañ malet ster ar pezh en va fenn e-pad un nebeut devezhioù, e kredan ez eus ur ster all da reiñ d’an dekorioù fonnus-se.

Ar pezh en e bezh zo ur prederi diwar-benn ar garantez, ar pezh a c’hortozer diganti ha digant an dud a garer. Da C’hertrud ha d’he gwaz bezañ en o aes, ne zegas ket dezho an evurusted. Ur c’hemm bras zo etre o endro ha ne vank netra dezhañ, hag o buhezioù goullo pe o redek war-lerc’h arouezioù diamen.

Plijet on bet gant an oberenn, lennet e vez aes, dedennus eo hag aes eo en em silañ e kroc’hen pep tudenn.


Les enfants sauvages, mythe et réalité, Lucien Malson, Frañs (1964)

enfants sauvagesEvit mont donoc’h gant istor Viktor, ar bugel gouez.

Al levr-mañ, dres ar memes hini, a oa du-mañ pa oan bihan. Klasket em boa meur a wezh e lenn, hep dont a-benn daoust ma oan dedennet gant ar sujed. Stil Lucien Malson a gaven, hag a gavan c’hoazh, c’hwezhet a-walc’h, daoust ma vije pouezus ar pezh a ro da c’houzout. Ret eo ivez adlakaat ar skrid-mañ er mare m’eo bet skrivet evit chom hep fumiñ rak frazennoù a seurt gant : “…et l’on sait, par exemple, comment la psychiatrie révèle les liens très étroits qui très souvent unissent l’attitude de racisme à l’attitude de pédérastie…”. N’eus ket kalz anezho, dre chañs.

Dre ma n’eo ket gwall yaouank eo em eus kavet anezhañ en ur voest-levrioù, kredabl.

Bezo pe vezo em eus gwalc’het va c’hoant, ar wezh-mañ.

Renablet ha studiet e vez ar vugale a oa bet kavet, an doare m’en em renent hag an doare m’int deuet a-benn da ziorren (pe get) el lodenn gentañ, gant Lucien Malson eta. Ar pezh a glask ar ouizieien gouzout eo, a-benn ar fin, petra eo un den, ma lakaer a-gostez kement roudenn eus ar gevredigezh, petra zo disheñvel etre un den hag ul loen pa vevont er memes mod ?

Met, d’am brasañ souezh, n’eo ket aze lodenn hirañ al levr. En un eil lodenn e c’heller lenn penn-da-benn an div studiadenn en doa skrivet an Dr Itard diwar-benn Viktor.

Ar re-se em eus kavet dispar. Da gentañ, peogwir int skrivet, int, en ur stil flour hag heson. Da eil, evit an abeg meneget gant Lucien Malson : ar pezh en deus klasket an den-se ober gant ar bugel a c’hell bezañ lakaet da zeroù ar pedagogiezh a aweno diwezhatoc’h Maria Montessori. Skridoù a dalvoudegezh int, o tiskouez kement a zenelezh hag a ouiziegezh hag a fallvarchoù.

Ur goulenn a red em fenn koulskoude. Ha ret eo ? Gwallgas an dud evit o lakaat da blegañ ouzh ar pezh a greder bezañ stad denel ur mare bennak ? Ken gwir e chom ar goulenn en deiz a hiziv.


Viktor, ar bugel gouez, Marie-Hélène Delval (2003)

viktor ar bugel gouezEvit ar vugale gouest da lenn o-unan (pe reoù bihanoc’h, ma vez lennet dezho a vouezh uhel) e kont al levr-mañ istor gwir Viktor, bugel gouez an Aveyron, an doare m’eo bet tennet eus ar c’hoad gant an dud, al lec’hioù m’en deus bevet hag ar pezh a zo bet desket diwar-benn natur mab-den en ur sellet outañ hag en ur glask e “zesevel”.

Skritur Marie-Hélène Delval a zo fraezh ha kizidik, plijus eo da lenn ha digeriñ a ra ar guriusted.

Kavout a ran dreist kaout seurt ostilhoù evit ar vugale, mesket enno deskadurezh ha dudi.

An destenn a c’heller klevet ha pellgargañ amañ (nag ur soñj vat !).


An urzh-paeañ, Ousmane Sembène, Bro-Senegal (1966)

an-urzh-paeanEmbannadur brezhonek eus 2021.

Tizhet don on bet gant ar romantig-mañ, en deus lakaet ac’hanon da soñjal e-barzh Ar berlezenn gant Steinbeck : splann eo d’al lennerien penaos e echuo an istor, da betra he c’hontañ neuze ? Tennañ a ra ivez da Ar c’horonal ne skriv den dezhañ en e vod.

Daoust da bep tra, ne c’heller ket herzel ouzh ar spi da chom bev ha chom a reer war api betek ar bajennad diwezhañ. Da liammañ eo kement-se gant statud mabden, marteze, a oar penaos e echuo met a ra e seizh gwellañ evit bevañ da c’hortoz. Pe gant diazez ar voudaegezh : n’eo ket ar pal a gont, met an hent da vont betek ennañ.

Talvoudus eo An urzh-paeañ peogwir e souber, drezañ, e-barzh kevredigezh afrikan munut ar Senegal er bloavezhioù 60. Ar pezh ha ne vije, evit hon daoulagad hag hon divskouarn europat, nemet un turmud hag ur meskaj dic’houzañvus pa vijemp war al lerc’h, a gemer ur ster splann dindan pluenn ar skrivagner. Sturiet e vezomp gantañ dre wenodennoù kammigellek ur gevredigezh a implij ar memes gerioù ha ni, hep reiñ dezho tre-ha-tre ar memes talvoudegezh.

M’en dare ha n’eo ket gwashoc’h ar fin evel m’emañ, eget pa vijemp gant un drama da vat : klozet ar c’helc’h, n’o deus nemet an traoù adkregiñ hag adkregiñ en o fenn kentañ, hep fin ebet.

Ur skritur galloudus, tost ouzh an denelezh, magus ha dudius war un dro : ur bravig ez eus eus al levr-mañ.


%d bloggers like this: