Dre lennegezhioù ar bed, Pierrette Kermoal, Joelle Kermoal-Furic, Gwenael Maze, Yann-Ber Quirion, Marie-France Coïc, Morgan ar Menn, Tangi Legavre, Jakez Tomaz (2008)

N’eus ket kalz tiez-embann o kinnig dielfennadurioù lennegel e brezhoneg, atav e vez ur blijadur din lenn anezho. Ar 27 testenn kinniget amañ gant 8 skrivagner a oa bet embannet kent e-barzh ar gelaouenn Aber, etre 2004 ha 2008.

E penn kentañ e soñjen e vije dedennusoc’h lenn pennadoù diwar-benn oberennoù a anavezen dija, da skouer ar re vrezhonek (Gwerz an Aotrou Nann…), hag e gwirionez e kav din e vez bountet pelloc’h an dielfennañ war ar re-se. Desket em eus traoù, dedennus eo ar soñjoù kinniget.

Goude-se ez eus ur bern pennadoù diwar-benn oberennoù n’int ket ken tost ouzhomp, dre ar vro m’int bet skrivet pe dre ar fed n’int ket holl oberennoù milanavezet. Ha gant ar re-se em eus bet kalz ebat ivez, dre ma taol pled aozerien ar pennadoù ouzh kinnig mat tudennoù hag istor pep levr. Estreget se a reont, pa ginnigont hentoù da gompren an traoù, liammoù gant traoù all. Mont a reont donoc’h eget ne ra Yann lenner en e lennadenn diwar dremen. Ur veaj lennegel eo, gwallzedennus. Echuet e vez gant ar c’hoant lenn an oberennoù dizoloet, evel-just.

Ur rebech bihan em bije d’ober gant lec’h ar pennad diwezhañ : An oberenn arzel, ur bed o tiwanañ, un hent o tigeriñ, gant Joelle Kermoal-Furic. Kompren a ran e vije bet lakaet er fin, dre ma klask digeriñ hentoù dre vras. Met harpañ a ra kalz war oberenn Harriet Scott Chessman a oa bet skrivet pennadoù all diwar he fenn. Gwelloc’h e vije bet, d’am soñj, strollañ an holl bennadoù a bled gant al levr-mañ. Ha ma oa dav lakaat hemañ er fin, plantañ ar re all araozañ, hep lakaat traoù all etre daou.

Met n’eo nemet ur munudig ; ul levr mat-kenañ eo a vez lennet gant entan, tamm ebet arabadus evel ma c’hellfer gortoz digant seurt levrioù.

Advertisements

La maison dans la dune, Maxence Van der Meersch, Frañs (1932)

Romant kentañ Maxence Van der Meersch eo ar romant-polis-mañ.

Tremen a ra an itrik etre kêr Dunkerk ha Belgia. Heuliañ a reer ur c’houblad tud munut o vevañ-bevaik diwar trafikañ butun etre Belgia ha Frañs. Un istor karantez ha digarantez, kenstur gant un itrik polis eeün.

Lennet e vez buan, hep souezhadennoù, gant plijadur avat dre m’eo skrivet brav. Ar santimant glan a zesach Sylvain war-zu Pascaline a ro da zamwelout ar pezh a c’hoarvezo un nebeut bloavezhioù war-lerc’h e buhez ar skrivagner, en em droio war-zu ar feiz katolik. N’eus ket anv a relijion er romant koulskoude.

Dibabet em boa lenn La maison dans la dune gant ar spi da splujañ e ardamaezioù ar vro, da dañva an aergelc’h. War ar poent-mañ, n’eus dipit ebet da gaout.


Hunvre un den lu, Fiodor Dostoievski, bro-Rusi (1877)

Gant un doare mezh eo ret din anzav n’on ket kendrec’het gant an danevell-mañ, daoust ma n’em bije ket alergiezh ouzh Dostoievski diouzh boaz.

N’eo ket gwall hir an destenn. Divizout a ra an daneveller en em lazhañ, met ur gejadenn dic’hortoz a cheñch e nozvezh. Chom a ra kousket don, paket en un hunvre faltaziek dezhañ livioù ar wirionez. Treiñ a ra an destenn da utopia, ma ro Dostoievski ur skeudenn eus ur bed peurvat, hep sach-blev na soñjoù droch. Ur bed a ya da fall abalamour da zonedigezh an dezreveller ennañ. Amzer en deus bet memestra da welet war-zu petra mont, ha setu ma tiviz mont da skignañ ar c’helou vat ur wezh dihunet.

Ur seurt geneliezh adwelet eo an destenn, a ya berr-ha-berr da gelennadurezh pennañ ar c’hrist, karout e nesañ. Un destenn teologel muioc’h eget faltaziek, a bell.

An embannadur brezhonek, eus 2006, zo ennañ un dastumad gerioù hag ereadurezhioù egzotek. N’eo ket divalav, met mont a ra a-enep d’ar pezh a gomprenan bezañ bouedenn ar gelennadurezh roet gant an destenn-mañ : ret eo paouez da derriñ e benn gant meizadoù uhel ha bevañ gant ar re all en doare eeünan posubl, gant karantez outo.

Kavout a ran diamzeret a-walc’h an tem, a-fed relijion d’an nebeutañ : ar re a zo dedennet gant ar relijion bremañ ne bledont ket ganti en doare ma veze graet en XIXvet kantved dre studial testennoù relijiel kozh ha tabutal diwarno. Hag ar re n’int ket dedennet gant ar relijion n’o do ket kalz ebat o lenn an destenn-mañ moarvat. N’eo ket fonnus a-walc’h an endro faltaziek evit lakaat dougen ar soñjoù gant ijin al lenner. N’eo ket un destenn da hunvreal, met unan da studiañ.

Posubl eo e rofe alc’hwezioù da gompren gwelloc’h oberennoù Dostoievski, koulskoude. Aze emañ an interest anezhi, moarvat.

 


Pourmenadenn Yaya 3 : Ar sirk, Jean-Marie Omont, Patrick Marty, Charlotte Girard, Golo Zhao, Frañs (2011)

Embannadur brezhonek eus 2018.

Gant an trede levrenn-mañ e kuita kêr ar vugale e bourzh karr-samm ur sirk. Digeriñ a ra war ardamaezioù ha livioù nevez, ar pezh a zegas un tamm aer fresk en heuliad.

N’emañ ket mui holl giriegezh ar veaj war divskoaz an daou vugel, gant se e c’hell Yaya soñjal en-dro en he familh hag en em leuskel da vont gant ar velkoni, evel ma tere ouzh ur plac’hig vihan pell eus e gerent.

Emañ atav enebourien drouk pe droukoc’h war seulioù Yaya ha Tuduo : abalamour dezho ne c’hellint ket chom dindan warez o mignon gour nevez, en em sant kiriek anezho un tammig. Ha setu un imram nevez o kregiñ evito, pell diouzh pep tra anavezet ur wezh ouzhpenn. Ne chom dezho nemet o youl da dizhout ar pal : adkavout tud Yaya e Hong-Kong.

Brav eo an istor, hirisus un tammig, gortoz a ran e vo echu evit adlenn an holl levrennoù en un tenn.


L’homme-dé, Luke Rhinehart, Stadoù-Unanet (1971)

Romant brudetañ ar skrivagner George Powers Cockcroft, e anv-pluenn Luke Rhinehart, eo L’homme-dé.

Tennet eo eus buhez ar skrivagner, tamm-pe-damm. Da vare ur bodad-stummañ diwar-benn ar frankiz eo en doa divizet leuskel un diñs da gemer divizoù pouezus evit e vuhez.

En ur lenn ar romant-mañ em eus digoret va daoulagad war ar fed eo madober an tudennoù unan eus skoulmoù diazez ar sevel romantoù. An dudenn-mañ n’eo ket eñ a zibab e vuhez, met un diñs. Kollet e vez sont gant al lenner tamm-pe-damm abalamour da se, pa vez ar fed ober dibaboù, mat pe fall, pebr an holl istorioù skrivet, ha kalon an hevelebidigezh.

N’em eus ket bet kalz ebat o lenn ar romant, skrivet eo gant an diñs (hag ez eo !), da lavaret eo digempouez a-walc’h, gant cheñchamantoù lusk ha savboent niverus. Ha diaes eo lenn ur romant ne z’a da neblec’h pa ne zeuer ket a-benn da gompren personelezh ar penndudenn. Met an tem anezhañ a ya pell, seul vui m’eo tamm-pe-damm un istor wir. Ar fed en dije lakaet ar skrivagner ur bredelfennour da haroz e istor a bermet mont pelloc’h eget an darvoudoù ha dielfennañ don an traoù. Ha pa soñjer mat, n’eo ket sot tamm ebet an doare.

A-hend-all eo ur romant a lak e benndudenn da vountañ war ar bevennoù a bep seurt lakaet dezhañ gant ar gevredigezh, kement ha lavaret eo dichadennet a-fed sekselezh, feulster hag a bep seurt. Diaes eo da lenn ivez peogwir e lak ar bed a anavezomp, hor reteroù kevredigezhel, da vrallañ.

Da lenn evit digeriñ dremmwelioù nevez, dic’hortoz.


La brava soldato Ŝvejk, Jaroslav Hašek, bro-Dchekia (1921-1923)

Peder levrenn a ya d’ober istor Chveik, an den mat. Embannet e oa bet ar pennadoù anezho tamm-ha-tamm e kelaouennoù da gentañ.

Ar soudard Chveik a vev e Praha pa darzh ar brezel-bed kentañ. Emañ kêr dindan beli impalaeriezh Aostria-Hungaria. Tomm eo Chveik ouzh e vro, met re entanet eo evit ma trofe plaen an traoù.

Un dudenn brudet-kenañ eo Chveik e Tchekia. War zigarez kontañ istor ur soudard pout a spered, e teu a-benn Jaroslav Hašek d’ober goap ouzh ar stad, ar brezel, an arme, an iliz, ar galoñsoù, ar merc’hed… ha kement ‘zo. Hir a-walc’h eo lenn ar peder levrenn, a implij holl an hevelep gwinterelloù da lakaat da c’hoarzhin. Koulskoude e vez kavet ouzhpenn danvez-c’hoarzhin enno. Ur mailh eo ar skrivagner da zepegn ambiañs ar mare, metoù ar soudarded hag o zechoù fall. Pa ra Chveik e geñveriadennoù sot e kont war un dro penaos e oa Praha a-raok hag e-pad ar brezel. Studiet e vez pizh techoù fall an dud e-barzh ar metoù kemplezh hag urzhiet-kaer m’eo an arme, en ur prantad istorel pouezus.

N’eo ket ken dedennus evidomp eget evit tud Tchekia, marteze : ur bern elfennoù sevenadurel a zeuer da zizoloiñ ha da anavezout dre ziskourioù helavar Chveik. Pouez a vez roet d’ar boued, d’ar c’heginañ, d’ar c’hoarioù kartoù. Daveoù niverus a vez graet da istor ar vro hag ar brezel (fazius a-wezhioù, ne veze ket boaz ar skrivagner da adlenn e skridoù, a zeue buan hag aes dindan e bluenn), ha taolennoù dedennus eus an endro-brezel.

1 En la ariero / En a-dreñv

Chveik eo e vicher desevel ha gwerzhañ chas. Pa darzh ar brezel e ra e seizh gwellañ evit servijout e vro. Met gwelet a reer e c’hell ar re a volontez vat degas ur bern trubuilhoù. Chom a ra Chveik imoret mat, prest atav da rentañ servij ha da glukañ banneoù gant mignoned, ken niverus tro-dro dezhan hag e enebourien, a ya e belbi dre forzh anduriñ e sotonioù.

2 En la fronto / War an talbenn

Ma vez lennet al levrenn gentañ gant ur mousc’hoarzh e korn ar muzelloù, e vez c’hoarzhet frank en eil-mañ. Adalek ar pennad kentañ, “Darvoudigoù Chveik e-barzh an tren” dija. Hag ar pep gwellañ zo er fin, pa dap Chveik mont war-raok gant e resped soudard ha pa vez lakaet e karg da respont ouzh ar pellgomz, ha eñ e kreizig-kreiz ar brezel. Hirderioù ‘zo e kreiz al levr avat.

3 Glora batregalo / Kastizoù glorius

An trede levrenn a dremen kazi penn-da-benn en un tren an darvoudoù anezhi. Ne vez ket mat atav, kregiñ a ra an istor da vezañ hir. Ar pezh ‘zo mat eo e chom an itrik tro-dro d’un nebeut tudennoù, a zeu da vezan pimpatromoù. Ar bommoù gwellañ eo ar re m’en em gav Chveik gant e enebour muiañ-karet, al letanant Dub. Meur a wezh eo bet treuzet va spered gant ar soñj e teue ar fent eus ar fed en em ren Chveik evel ur bugel, gant ul lojik dezhañ e-unan. Ken eeün hag hegredik e tiskouez bezañ, ma vez dizarmet e hegaserien gant e zoare didro. Kerentiezh a welan etre Chveik ha Mr Bean, un tamm bihan.

4 Dauxrigo de la glora batregalo / Kastizoù glorius o kenderc’hel

A-benn e teu Chveik da guitaat an toull-bac’h ha da zistreiñ d’e rejumant, ma adkav e vignoned kement hag e enebourien touet. N’eo ket ken hir al levrenn-mañ hag an tri all : marvet eo ar skrivagner a-raok ar fin. Lakaet eo bet ar pik echu dezhañ gant e vignon Karel Vaněk, en doa diktet anezhañ dezhañ.

N’on ket fachet e vije bet berraet an traoù, peogwir e oan krog da gavout hir va amzer. Ne ziskenn ket ar c’halite e-kerzh ar peder levrenn koulskoude ha fent ‘zo forzh pegement, degaset alies gant implij ur yezh gros ha skeudennaouet kaer.

Renket eo romantoù Chveik e-touez gwellañ dezrevelloù flemmganus lennegezh ar bed. Lakaet e vez a-renk gant Don Kic’hote alies.

Un astenn da avañturioù Chveik en deus skrivet Bertolt Brecht, e 1943, er pezh-c’hoari Chveik en eil brezel-bed.

 


Que deviennent les enfants quand la nuit tombe ?, Jean-Paul Nozière, Frañs (2013)

Desachet on bet gant titl kevrinus ar romant-mañ evit ar yaouankiz.

Etre ar bloavezhioù 60 ha 80 e oa degouezhet war douar bras Frañs ur 1600 bugel bennak o tont eus ar Reunion : bugale dezho 7 da 14 vloaz, tennet digant o familhoù gant an DDASS, laeret a-wezhioù zoken, war zigarez n’o dije ket un dazont brav a-walc’h lec’h ma oant ganet. Ar pal a oa lakaat da ziskenn niver a vugale an enezenn dre adpoblañ departamantoù ‘zo eus Frañs a oa bet dilezet gant o annezidi abalamour d’an divaeziañ : Corrèze, Gers, Lozère…

Maget eo romant Jean-Paul Nozière gant tonkad ijinet daou eus ar vugale-se. Lakaet en deus kalzig a lusk en e oberenn dre implijout un istor kroaziet, etre ar pezh a c’hoarvez en amzer-vremañ (ur grennardez a zizolo klopenn ur bugel e kraoù an ti emañ o paouez anneziñ ennañ) hag istor perc’henn ar c’hlopenn, tro 1966, er Reunion. Kaset e vez al lenner war hentoù-dall a-raok na c’hellfe peurgompren an traoù, pell eus ar pezh en deus ijinet.

Deuet eo brav gantañ, ha plijus e vez atav dizoloiñ tammoù kuzh eus an Istor, ha pa vije dre levrioù bihan difouge evel hennezh.


Aada ha Narki 2 : Etrezek an inizi, Goulc’han Kervella (2014)

Evit bezañ sur da gompren mat, ha peogwir e kave din em boa c’hwitet war un dra bennak ar wezh kentañ , em eus adlennet kentañ levrenn Aada ha Narki a-raok tapout krog en honnezh.

A-benn ar fin n’ez eus ket diforc’hioù bras etrezo, ha chom a ran gant va soñj kentañ : n’on ket entanet. Kompren a ran ar c’hoant a zo gant an aozer da vont (pe da lakaat mont) donoc’h e-barzh anaoudegezh ar vro, dre ergerzhout ar grez ragistorel. Al levrioù-mañ o deus perzhioù mat e skridoù all a-hend-all : yezh splann ha pinvidik war un dro, gwriziennet met klasel.

Met mont a ra re vuan an traoù, moarvat. An doare “Aada, mab an amzerioù skoemp” a gavan un tamm hegasus. Test eo ar paotr, gant e zaoulagad digor bras war ar bed, eus dizoloadennoù a raio berzh e-pad kantvedoù. Kammedoù kentañ ar pesketaerezh aozet, ar gounid plant… kelennus eo, mat. Met marteze ez eus re a draoù en un taol. Hag eus un tu all, e vank an tudennoù a zonder, ha ne vez staliet eskemm nes ebet etre al lenner hag int.

Al levrioù-mañ a zegemeran muioc’h evel doareoù senarioioù eget evel oberennoù echu a-benn ar fin. Efedus int, gant pimpatromoù tud aes da anavezout ha da implijout, met n’eus ket kalz buhez enno.

Dont a ra marteze eus ar fed n’on ket ar publik eo bet skrivet al levrioù-mañ evitañ.


Moi, jardinier citadin, 1 ha 2, Min-ho Choi, Korea ar Su (2014 ha 2015)

Ur rummad div vannenn-dreset, awenet gant buhez ar skrivagner.

Erru poazh gant e labour er gêr vras, e tiviz Min-ho Choi reiñ e zilez ha mont da annneziñ war lez ur gêr vihannoc’h ma c’hell feurmiñ un tamm douar en un dachennad liorzhoù boutin.

Ar wezh kentañ eo dezhañ tostaat ouzh douar pe blant. Gwelet a reer anezhañ o teskiñ, o poaniañ, o tastum pe o koll e c’hounid, gant barzhoniezh ha kalzig a fent. Liorzhañ zo ivez un doare da deurel ur sell nevez war ar bed ha war an dud : e-keit ma toñvaa an danvez-liorzhour e zachenn nevez, ez eus ur grouell o kreskiñ e kof e wreg. Mont a ra e darempred gant e amezeien, krouiñ a ra liammoù nevez.

Kammedoù kentañ un neofit war al liorzhañ eo eta. Ingal goude pennad pe bennad e kaver div bajennad displegadennoù, evit kinnig legumaj e liorzh, penaos o c’hounit, penaos o virout pell ha kement ‘zo. N’eo ket al lodenn dedennusañ evidomp, o vezañ ma z’eus ul lodenn vras eus ar plant kinniget n’anavezer ket o anv zoken. Hag evit ar re a anavezomp, eo gwall zisheñvel an hin hag an doare da labourat etre Breizh ha Korea.

Plijet on bet gant ar rummad gras da zaou dra : da gentañ, e kavan dibar an tem, n’eo ket alies e weler an dud o kontañ o buhezioù liorzhourien, ha pa vije e kêr. Da eil, kontet eo an div levrenn gant dourlivadurioù penn-da-benn. Ha pegen kaer int, ur blijadur d’an daoulagad ! N’eo ket ken barrek an aozer evit tresañ an tudennoù eget al legumaj, ar plant hag an ardremezioù, met n’eus forzh.

Kenkoulz lenn an div levrenn-mañ hag ober un droiad-bale en ho liorzh, m’ho peus c’hoant da zistanañ un deiz ma raio glav…

 


Bravigoù Tiffany ha teir danevell all, Truman Capote, Stadoù Unanet (1958)

Hennezh eo, eta, ar paotrig a c’hoarie gant Harper Lee pa oa bihan, hag a weler un tammig e-barzh To kill a mocking bird !

Strobet a-walc’h eo buhez ha faltazi e oberennoù an daou skrivagner-mañ : dre m’ez eus elfennoù bevet en o levrioù e c’hwezh ur vuhez dispar enno.

4 danevell amerikan eus ar c’hentañ troc’h zo el levr-mañ, da bep hini anezho un aergelc’h ispisial. Bravigoù Tiffany a dremen e New-York, An ti-bleunioù e Port-au-Prince, Gitar e ziamantoù en un toull-bac’h war ar maez hag Eñvorennoù Nedeleg en Alabama, lec’h m’en doa bevet Truman Capote en e yaouankiz. Kavet em eus dispar anezho dre m’en deus ar stek ar skrivagner da zepegn ambiañsoù ha, dreist-holl, da sevel poltredoù tud gwirheñveloc’h eget ar wirionez dindan un nebeut linennoù. Ar pezh a reont, a lavaront pe a davont eo o zrolinenn, ha soutil e oar bezañ.

Met estreget se a zo, ur c’hreunenn follentez bennak, ur bersonelezh. Tapet eo boazioù ha jestroù dic’hortoz an tudennoù war ar prim, gant un awen dreist da gontañ istorioù, da bakañ al lenner e roued an ijin.

Ur skrivagner d’ober anaoudegezh gantañ, hep mar.