Si le grain ne meurt, André Gide, Frañs (1918)

A-viskoazh em eus kavet brav-kenañ titl al levr-mañ, setu perak on bet desachet d’e lenn. Ennañ e kont Gide e vuhez eus e c’hanedigezh betek e zimeziñ.

En va spered e oa ar skrivagner-mañ eus an XXvet kantved penn-da-benn, met faziet e oan kar ganet e oa e 1869. Eus ur familh pinvidik a-walc’h e oa. Evit keñveriañ gant ur brezhoneger, em eus kavet e vugaleaj heñvel a-walc’h ouzh hini Meven Mordiern, war meur a boent.

Meur a dra em eus kavet dedennus e-kerzh va lennadenn (ne lavaran ket int ar re bouezusañ en oberenn, just ar re o deus desachet va evezh din-me) : plas bras an deskiñ sonerezh, sistem skoliata a-raok Jules Ferry, darempredoù sokial etre bourc’hizien, e metoù ar skrivagnerien… Met ar pep heverkañ eo en deus dibabet Gide chom hep kuzhat e heñvelreviadelezh, d’ur mare ma ne veze ket komzet nemeur eus se. Deskrivañ a ra e zeskoni revel dre ar munud, kement gant merc’hed ha gant paotred. Souezhus a-walc’h eo evit ul levr embannet 100 vloaz ‘zo.

Plijet bras on bet gant va lennadenn. Skrivet brav eo, gant ur geriaoueg un tammig uhel a-wezhioù (n’anavezen ket an holl c’herioù, ur ral !). En ur deurel ur sell ouzh roll oberennoù Gide em eus dizoloet eo bet ur skrivagner fonnus a-hed e vuhez. Ar c’hofesaat-mañ zo e-touez e oberennoù muiañ lennet.

Advertisements

La dernière fugitive, Tracy Chevalier, Stadoù Unanet (2013)

Tro 1850, div c’hoar kwaker a guita bro-Saoz evit mont davet ur genvreuriezh kwaker amerikan, lec’h ma tle unan anezho dimeziñ. Siwazh, an danvez-pried a varv a-raok en em gavout hag he c’hoar, Honor, a erru hec’h-unan er gumuniezh lec’h ma n’anavez den ebet. Ret e vo dezhi ober he zoull gant an nebeut he deus : he donezon evit gwriat “Quilt”-où, ha klask chom divrall en he c’hredennoù daoust ma ne vije ket akord atav gant an dud he deus da vevañ ganto.

Ur romant-deskoni eo, lec’h ma vez roet ur plas kaer d’ar gwriat, ar pezh em eus kavet plijus-tre. Tem pennañ ar romant eo an “hent-houarn kuzh” koulskoude, an aozadur tud a youl-vat a sikoure ar sklaved da achap, nebeut a-raok brezel an digevrediñ.

Ur wezh ouzhpenn e kinnig Tracy Chevalier ur romant dreist hep bezañ gwall hir. Soutil ha resis, reiñ a ra tro da welet ar stourm kuzh-se dre an diabarzh. Kavet em eus un tammig re aes ar fin, re “romantaet” marteze. Met ne ziskar ket ar sell pozitivel em eus war an oberenn, ha war ar skrivagnerez-mañ, a gavan barrek-mat.


Les Derniers Jours de nos pères, Joël Dicker, bro-Suis (2012)

Evit profitañ eus ar romant-mañ eo bet ret din disoñjal an ton c’hwezhet a implij ar skrivagner adalek ar pajennoù kentañ. Lakaat a rae ac’hanon da soñjal e hini Citadelle Saint-Exupéry : diwallit, emaon o skrivañ ur bennoberenn, lipat a ran va gerioù peogwir ez int ken pouezus ma c’hellint bezañ engravet er marmor !

Seul souezhusoc’h e oa din, ma kave din e oa eil romant Joël Dicker, ha ne oan ket evit displegañ an dibab-se en va fenn evit un eil romant. War se e oan faziet avat : e romant kentañ eo e gwirionez, skrivet eo bet a-raok La vérité sur l’affaire Harry Quebert. Lakaomp eo ur fazi yaouankiz ! O vezañ ma oa ganet Joël Dicker e 1985, ar pezh a ra anezhañ ur skrivagner yaouank, d’ar mare m’en deus skrivet Les derniers jours de nos pères ha betek bremañ zoken…

Boazañ a raer ouzh an doare, ha setu ma vezer kaset e kreiz an eil brezel-bed, gant ur “promo” ajantoù-kuzh yaouank. Kuitaat Pariz aloubet, mont da vro-Saoz, bezañ stummet ha mont da vrezeliñ a-benn ar fin. Start e chom al liammoù etrezo.

Ijinet mat-tre eo an istor, gant un donezon sur evit al lusk. Kempouez eo an ober hag an trivliadoù. Lennet e vez gant kement a ebat hag ur romant-spierezh. Koulskoude, n’eo ket an itrik a gont ar muiañ er romant-mañ, a gredan. Klask a ra kentoc’h diskouez penaos e c’hell ar garantez bezañ ur gwiridik e-pad ar brezel. Hag eus un tu all, an dudenn a eil renk Gros ez eus ur gentel da dennañ eus e hentad ivez : ar re n’int ket barrek war an daremprediñ denel, n’eus ket spi evito da vezañ tud, nemet er mareoù a drubuilh. Ma kav e blas a-benn ar fin, n’eo nemet peogwir e oa bet eus ar brezel a-raok.

Ur romant mat e kav din ez eo, ne enouer ket ha reiñ a ra greun da valañ. Hag evit ur c’hentañ romant eo ur sapre hini, n’eus ket da dortal.

 


Zombi, Joyce Carol Oates, Stadoù Unanet (1995)

Soubidigezh kentañ e bed Joyce Carol Oates evidon, gant ar romant berr-mañ ha n’emañ ket e-touez e re vrudetañ.

Eeün eo ar soñj, eeün ar skritur. Kontañ a ra ur serial-killer e bemdez, hep rikamantoù, hep klask lakaat da c’henel e kreizon al lenner santadoù a suspense pe a druez. Kontañ a ra diouzh e vod dezhañ e-unan, ur skrid ha n’eo sañset bezañ lennet gant den hag a ziskouez anezhañ evel m’emañ, didro -merzet e vo ijinadennoù-skrivañ deuet brav a ziskouez ne heul ket an dezreveller lojik an dud all.

E penn kentañ on chomet pellik oc’h en em c’houlenn : met da belec’h e kas seurt lennegezh ? Seurt istorioù hon eus lennet dija, ha n’eus netra da glask doñvaat ene al lenner, tudenn ebet a c’hellfe tridal evitañ ! Ur souezh e oa din. Ha paket brav on bet gant ar fin, dic’hortoz.

Gant ar romant-mañ e kuita jener ar thriller-où hentoù ar gentel voral, a heul peurliesañ e oberennoù kement a skrivagner all. Ar fin-se he deus laosket ac’hanon gant va naon, ha lakaet ac’hanon d’en em soñjal kalz. Ha gant se he deus kavet va c’houlenn ur respont sklaer : ya, degas a ra ar romant-mañ un dra bennak nevez, talvezout a ra ar boan e lenn.


La maison de terre, Woody Guthry, Stadoù-Unanet (2014)

Ganet e oa Woody Guthrie e 1912 ha marvet e 1967. Skrivet e oa bet e romant nemetañ La maison de terre tro 1930. Evit abeg pe abeg, ne oa ket bet moullet pa oa bev ha chomet e oa o kousket betek ma vije adkavet hag embannet evit ar wezh kentañ er bloavezhioù 2010.

Pa ne vije ket bet sinet, em bije kredet bezañ o lenn ur Steinbeck. Un hevelebiezh a zo, ken en temoù ken er skritur, ha betek er gizidigezh.

Plediñ a ra gant ur c’houblad tud paour ha n’o deus tachenn-douar ebet dezho da sevel un ti. Dont a ra an ti-se da vezañ un hunvre, ur seurt kerzenn a vez a-dreñv pep tra, evel sonerezh perlezenn Steinbeck. Teir zaolenn a zo : karantez, pemdez, gwilioudiñ, bev-buhezek, o reiñ eus ar gwirionañ an ambiañs hag al liammoù a stag an tudennoù etrezo.

Ken dedennus hag ar romant eo ar goudeskrid. Kinnig a ra buhez hag oberenn Woody Guthrie, ha n’anavezen ket tamm ebet (dibabet em boa ar romant evit e c’holo !). Ur c’haner e oa a-raok pep tra. Lod eus e ganaouennoù zo brudet-kenañ, evel This land is your land. Ur 1400 bennak en deus skrivet en holl, ha lod eo eus folklor hengounel ar Stadoù Unanet. Un den start en e soñjoù a-gleiz e oa ivez, gant ar frazenn This Machine Kills Fascists skrivet war e holl c’hitarioù. Unan eus e sorc’hennoù a oa ar sevel tier pri. Savet eo e romant tro-dro dezhi, daoust ma n’en dije morse kaset anezhi da benn.

Un dizoloadenn gaer.


Prenez soin du chien, J. M. Erre, Frañs (2006)

Hemañ eo romant kentañ J. M. Erre. Lakaet en deus ac’hanon da soñjal en romant Muriel Barbery L’élégance du hérisson, dre ma c’hoarvez pep tra en ur savadur hag e ranndioù an dud a zo o chom ennañ. Kement-se gant donezon J. M. Erre da lakaat an dud da c’hoarzhin.

Ar pezh a gavan mat er romant-mañ eo ne grog ket diouzhtu an dichadennaoueg. Amzer ‘zo da anavezout an tudennoù, pep hini gant e follentez dous (arabat lenn re vuan evit pakañ pep frazenn farsus…) Ur wezh lañset avat, e teuer da grediñ eo ar skrivagner a zo troet da sot, ken brav e teu a-benn da strobañ al lenner.

Evel e romantoù all ar skrivagner emañ an alc’hwez er fin. Pep tra a gav e blas a-feson. Hag ebat ‘zo bet, etre ar bajenn gentañ hag an hini ziwezhañ !

Mat eo, hep bezañ ken fentus ha Le mystère Sherlock, pell a-us d’e romantoù all, a gav din.


Ce qu’ils n’ont pas pu nous prendre, Ruta Sepetys, Stadoù Unanet (2011)

Ce qu’ils n’ont pas pu nous prendre (titl orin : Between shades of grey) zo ur romant evit ar yaouankiz skrivet diwar fedoù gwir. Tad Ruta Sepetys a oa ur repuad eus Lituani. Goude d’ar skrivagnerez bezañ bet o weladenniñ tud eus he familh chomet er vro eo savet he c’hoant skrivañ.

Kontañ a ra istor ur plac’h yaouank 16 vloaz, Lina, hag he familh : he breur yaouank 11 vloaz, Jonas, o mamm hag o zad. Kregiñ a ra al levr dres d’an noz m’eo arestet ar familh. Renad Stalin ne oa ket tener ouzh ar re a itrike a-enep dezhañ, memes en un doare skañv. Goude un hir a veaj e bagonioù-loened ez int kaset, gant kantadoù a familhoù all, da labourat e kolkozhoù Siberia. Gouzañv a reont gant ar yenijenn hag an diouer a voued, pa ne varvont ket gant ar skuizhder hag ar c’hleñvedoù. Padout a ra bloavezhioù.

Evit un den gour, ar fedoù kontet (deportadur, kamp-labour) zo anavezet dija, daoust ma vije lakaet kreizenn an itrik pell e reter ar pezh a lennomp peurliesañ. Met dibab ar skrivañ evit ar yaouankiz a ro d’an dezrevell ur splannder n’eus ket en istorioù-buhez bevet gant an dud o skriv. Dibab al linennoù puraet ez eo, e-keñver munudoù al luc’hskeudenn. Reiñ a ra d’ar skrid un ton kazi barzhoniel, en desped d’an euzh ha d’ar marv o kantreal.

Deuet eo brav gant ar skrivagnerez, a zeu a-benn da fromañ ha da gelenn war ar memes tro. Ar romant, troet e ouzhpenn 30 yezh, zo mat da vezañ lennet da n’eus forzh peseurt oad, adalek ar grennardiezh.

 


Barzaz, Mikael Madeg (1988)

nvo madegUl labour genel en devez al lenner d’ober peurliesañ pa lenn un oberenn bennak gant Mikael Madeg. Dleout a ra sachañ ar grouadell vev eus ar c’hof gerioù tev emañ kuzhet enni, bev-buhezek.

N’eo ket gwir evit an dastumad barzhonegoù-mañ ma kav pep ger e blas, met splann eo en e hir a bennad-digeriñ : Barzoniez ? ma atersa Mikael Madeg anezhañ e-unan diwar-benn e zarempred gant ar varzhoniezh, e labour-krouiñ ha kement ‘zo. M’eo dedennus-kenañ ar soñjoù eztaolet eo hegasus an doare m’int roet. Danvez preder ha studi a gaver e-barzh koulskoude, sot e vije tremen hep e lenn.

Plijus a-walc’h em eus kavet ar barzhonegoù, hep ne z’afent da zihuniñ traoù don ennon kouskoude. Evel m’en lavar e-unan int stag ouzh ur mare bennak eus e vuhez, barzhonegoù ur paotr yaouank dreist-holl. Ha dre-se int techet da dreiñ war-dro un tem nemetañ : ar garantez, en he ster strizh, hini un den yaouank ouzh ur plac’h. Gant se, n’int ket gwall vagus d’an dud gwenn o blev marteze. Met bez ez eus un aesder skrivañ, ur skañvder o laka da vezañ diskuizhus ha bourrus da lenn.

War sujed ar garantez, ar re on bet fromet ar muiañ ganto eo : Advarzoneg da Ann, Soñj az peus, Karolina ? a echu gant ur bimpoellenn tipik a-walc’h eus ar skrivagner, Buanijin e stumm ur rimodell da lakaat ar vugale da lammat war ho parlenn, Mervel a gomz eus ster ar vuhez gant un ton a ziwar-c’horre, Kan ma trevez ar skrivagner ur ganaouenn hengounel ha ma ra goapig ouzh e benn dezhañ e-unan, un dra eo Mikael Madeg ur mailh warnañ, Disadorn da noz da disul vintin un diviz fentus ha lusket mat etre daou gariad.

E-barzh an Advarzonegoù hag el lodenn ziwezhañ Hag abaoe… (nevesoc’h, p’emañ kinniget an holl varzhonegoù-se hervez red an amzer) eo aet war-raok preder ar skrivagner diwar-benn ar garantez evel en Goude hir gortoz, A gwir oa ganez… (e koun Sergei Esenin). Marteze e klot muioc’h gant ar pezh em eus c’hoant da lenn er mare-mañ.

Karantez ouzh ar vamm a santer ivez, ur wezhig an amzer, evel en War va lent.

Un eil tres a vez brodet warnañ gant Mikael Madeg en e varzhonegoù eo hini Breizh, o koll he statud hag he fersonelezh. Kavet e vez da skouer en Va mamm ger, Fichenn etasivil, Goulennig, Euz peleh… N’eo ket alies e kav dezhañ e c’hell ar varzhoniezh bezañ awenet gant degouezhioù all eget ar re-se, met c’hoarvezout a ra ivez, evel en D’eur vaouez koz, deuet brav gantañ.

Daoust ma vije kinniget embannadur ar barzhonegoù-mañ evel ur jestr emsaver, da vrasaat ar berniad levrioù brezhonek, e kav din e talvezont ar boan da vezañ lennet. Merzet e vo n’o deus ket koshaet, dezho da vezañ 30 vloaz ar bloaz-mañ, hag ez eus bet embannet barzhoniezh disteroc’h etretant.

Hag evit respont d’ar goulenn savet gant ar skrivagner er pennad-digeriñ, daoust hag ur barzh a zo anezhañ… ya, evel-just. Ouzhpenn da draoù all. Met n’eus ket ezhomm dre ret da lenn ar barzhonegoù-mañ evit en santout, emichañs.

 


Personne, Gwenaëlle Aubry, Frañs (2009)

Renket eo al levr-mañ e-touez ar romantoù, met n’ez eus ket kalz traoù ijinet en destenn.

E stumm ul levr ABK, gant ur ger evit pep lizherenn eus al lizherennaoueg, digarez ur pennad, e tres Gwenaëlle Aubry ur poltred eus he zad foll. Ur skeudenn leun a ster dija, eus A betek Z, eus ganedigezh da varv, 26 tu eus e bersonelezh sked-disked hag en doa poan, e-unan, o kompren hag o tigejañ.

Klask a ra al levr adskoulmañ an darempred etre merc’h ha tad, mont en tu all d’ar vezh, ober ur c’hrenn d’an oberoù direnkus dre o renkañ brav en ul levr a denn e ster eus e framm poellek.

Skrivet eo brav, gant gerioù difouge met reizh. En ur gomz diwar-benn he zad, e komz ar skrivagnerez diwar he fenn ivez, hag eo ret dezhi reiñ ur ster da vareoù ‘zo eus he buhez, teurel ur sell a-gil, klask en em reiñ da gompren gant an estrañjourien m’eo al lennerien.

Leun a varzhoniezh hag a goulennoù eo, daoust ma kalskfe respont. Fromusoc’h em eus kavet pennadoù ‘zo eget re all, evel Revenant. Ul levr leun a gentelioù-buhez eo, dous-c’hwerv, ha soutil.

Tapet en doa ar “romant”-mañ ar Priz Femina 2009.


Les 50 ménagères de Gray, James Lee, Stadoù Unanet (2013)

Kavet em eus farsus ar soñj luadenniñ best-seller E. L. James Fifty Shades, ha ne oa ket plijet din : kement hag ober, kenkoulz tennañ ur vad bennak eus an oberenn… Setu perak em eus lakaet va fri el levr-mañ, ha dre ma ne oa ket hir em eus lennet anezhañ penn-da-benn.

Digoret ez eus ur c’hleub-lenn e kêriadenn Gray. Hentet e vez gant merc’hed nemetken. Kinnig a reer Fifty Shades da lenn d’ar maouezed, 50 anezho. Ul lod vras, spered puritan ganto, a guita ar sal. Ar re a chom a grog da geñveriañ sekselezh Anastasia gant o hini, plañ-plañ ha reuzeudik. Ha setu ma tiviz lod anezho pebrañ buhez o c’houblad, en un doare tagus a-walc’h…

Soñjoù mat a zo, hag o dije gellet bezañ farsus ma ne vije ket bet skrivet ken fall al levr. Ne gomzan ket eus ar fazioù reizhskrivañ droch, met eus an dic’houest m’emañ ar bluenn da ren ur pennad, da zegas suspens, da gaout an disterañ soutilded (ur fentigell, na pegen farsus e c’hellfe bezañ, a goll pep blaz ma vez divinet div bajenn a-raok en em gavout ha ma chomer da arguzenniñ diwar e benn e-pad div bajenn all). Hag ar pep gwashañ, marteze, eo n’eo ket barrek ar skrivagner(ez ?) war an erotelezh : deskrivañ a ra senennoù a c’hellfe bezañ dedennus, met gant ken nebeut a zonezon ma kollont pep interest.

Ponner eo, eta : ne dalv ket ar boan, dre ret, lenn en tu all da bedervet pajenn ar golo. Nemet da gaout greun nevez da valañ m’ho peus ur bern mignonezed a vije sot, c’hoazh, gant Fifty Shades