Bara brith, David ar Gall (2015)

bara-brithBez em eus bet kalz plijadur o lenn al levr-mañ hag a zo, evit poent, hini gwellañ ar skrivagner da va soñj.

Ur romant eo. Heuliañ a ra ur plac’h yaouank en he beaj da vro-Gembre. Kuitaat a ra ar paotr a gar dre voazamant evit amzer ar vakañsoù, ha ne ouezer ket re hag-eñ e pado an istor karantez-mañ pe get : ar veaj, hag ar pezh a dremen e-pad m’emañ ezvezant Anna, a cheñch he buhez penn-da-benn.

Ar pezh a zo plijus eo e kemer David ar Gall e amzer evit lakaat an traoù e plas, deskrivañ soñjoù e dudennoù, ha reiñ a ra ar santimant d’al lenner da veajiñ ganto.

An eil tra plijus-tre hag a zo ivez ur meni beajig evit al lenner, eo ar gwenedeg brav implijet da gontañ an istor.

Direnket on bet gant un dra memestra, met dindan dec’h emañ, diaes eo da zisplegañ… kavout a ra din, a-wezhioù, n’eus ket kalz ster gant an darvoudoù ; int bet berniet aze just evit reiñ un tamm lusk d’ar romant. Ar pezh a glaskan en ur romant n’eo ket diverrañ va amzer nemetken, fellout a ra din ivez deskiñ traoù diwar-benn anien mabden, ster buhez an haroz ha kement ‘zo. An traoù-se a vez roet gant David ar Gall el levr-mañ, met an darvoudoù ne gavan ket abeget a-walc’h a-wezhioù. N’eus ket a ster a-vras, a luskad, a arguzenn. Gouzout a ran eo un doare da skrivañ, evel un all, met n’on ket gwalc’het gantañ, daoust m’em bije bet kalz ebat o lenn, amzer ar romant.


1, rue des petits-pas, Nathalie Hug, Frañs (2015)

1-rue-des-petipasUr romant evit merc’hed ha gant merc’hed, gant e lod a romantelezh ha n’eo ket ar pep dedennusañ e-barzh. Perzhioù mat tre en deus a-hend-all hag a zesach an evezh.

Dedennus eo e-keñver Istor dija : c’hoarvezout a ra an traoù en ur gêriadenn nepell eus Verdun, just goude ar brezel-bed kentañ. Ma z’eus ur mor a skridoù diwar-benn ar brezel bras, n’eus ket kement-se o plediñ gant e fin ha nemet gant se. Ar gêriadenn zo e kreiz ar jeu a oa bet skarzhet hec’h annezidi diouti  ha deuet int d’hec’h anneziñ en-dro en ur gemer harp an eil re war ar re all en un endro diaes ma vez start kavout peadra da zebriñ ha m’eo trelatet ar bras eus an dud, paotred kement ha merc’hed, gant reuz ar brezel o paouez echuiñ.

Dedennus eo ivez abalamour da vicher ar benndudenn, Louise. Ur plac’hig eo koulz lavaret, met desavet eo bet gant ur vaouez he deus kelennet anezhi war ar genel bugale. Soursial a ra ouzh maouezed ar bourk, en desped dezho a-wezhioù, daoust ma n’he dije ket an diplomoù rekis. Roet e vez titouroù a-leizh war ar vicher amiegezh ha war an doare ma veze kaset da benn d’ar mare-se : ne oa ket an hevelep reolennoù ha bremañ, hag an dud a gemere frankiz d’ober traoù e-maez lezenn, en dizurzh a rene. Pep hini a z’ae da heul e goustiañs.

Reiñ a ra al levr un daolenn resis ha bev eus ar gêriadenn gant hec’h annezidi foll, e istorioù karantez, he dramaoù. Livet flamm eo tudennoù ‘zo, en o zouez ar person. Kavout a ra din e chom re bell Nathalie Hug eus he zudennoù a-wezhioù, marteze ne zeskriv ket anezho a-walc’h gant gerioù a denn eus ar selloud, ha gant an niver anezho, e vezer strobet a-wezhioù.

Temoù, maread hag endro plijus eta, evit ur romant skañv, un disterig re romantel evidon.


Gwiadenn ar vuhez, Benead (1979)

gwiadennRe relijiel eo awen an torkadig barzhonegoù-man evit ma vijen bet fromet ganto, dre vras. Perzhioù mat a anavezan dezho koulskoude : eeunded, gwirionded er santimantoù. Hag ur wezh pe ziv, ur momed gras, gant ar Rimadelloù da Soazig pe, dreist-holl, gant Kozhni, em eus lennet meur a wezh gant estlamm.

N’em eus ket komprenet diouzhtu e oa Benead anv-pluenn ur skrivagnerez. Madalen Saint Gal de Pons eo he anv, ha kenlabouret he doa gant Maodez Glanndour. Ur pennad a oa bet embannet diwar he fenn gant Annaig Renault e Al Liamm e 1994 (Liamm war-zu Wikipedia e brezhoneg).


Muntr er gourmarc’had, Jakez Konan

36511_1Embannet eo bet ar skrid-mañ e 1994 er gelaouenn Al Liamm da gentañ, hag e stumm ul levr e 2015 nemetken.

Ur romantig-polis eo ha renkañ a rafen anezhañ a-walc’h e-touez al lennegezh evit ar yaouankiz : na feulster na itrik luziet, tudennoù fentus. Al live-yezh impljet, koulskoude, a gavfent diaes sur a-walc’h, daoust d’ar roll-gerioù kinniget e fin al levr. Troiennoù ‘zo a zo dic’hortoz evit ur bugel desket gantañ brezhoneg er skol.

N’eo ket displijus an istor, skañv eo evit tud gour. Direnket on bet un tamm gant ar sekselezh diskouezet e-keñver ar plac’h yaouank koant, daoust ma vije gwall-zisparti pozitivel : diskouez a ra n’eo ket dec’h eo bet skrivet an istor (n’eo ket kalz tra eta).

N’eo ket tev ar romant, met war devaat ez a gwiskad brezhoneg an hini a lenn anezhañ, sur.


Divemor, Pierre-Emmanuel Marais (2015)

divemorPlijet on bet gant arguzenn ar romant-mañ : koll ar memor, memes ma n’eo ket un tem nevez el lennegezh, a zigor hentoù dic’hortoz e-keñver implij ar brezhoneg. Haroz al levr-mañ ne chom netra dezhañ eus e amzer-dremenet, nemet ur yezh, ar brezhoneg. Emañ o chom e korn-bro Naoned, hag evel-just, ne vez ket komprenet gant an dud. Setu eñ estren en e vro !

Aes-tre eo ar romant da lenn : lusket eo, ha mesket ampart ennañ ober ha santadoù. Pourmen a reer en ur bed a-vremañ, ar pezh a zo brav, ha dizoloiñ istor ar benndudenn war un dro gantañ. Ur goulenn a sav hag a zasson e spered al lenner : ha ma vije diverket va amzer-dremenet, daoust ha ne vije ket gwelloc’h kemer va chañs hag adsevel ur vuhez nevez penn-da-benn ? Pep hini en deus abegoù da gaout mezh eus tra-pe-dra… Fur a-walc’h eo Pierre-Emmanuel Marais evit chom hep respont. Ur berzh mat eus e levrioù eo n’int ket manikean : evel ar vuhez.

N’eo ket ul levr don, lennet e vez ken aes ha tra ha ne chomer ket eurvezhioù o chaokat ar soñjoù kinniget ennañ, met skrivet eo a-feson ha dreist eo evit diskuizhañ goude ur prantad labour tenn.


Spont er c’hoad, Mary Robinson (2015)

Ur romantig-polis eo al levr-mañ, skrivet gant bugale kelc’hiad tri (da lavaret eo CM emichañs) Skol Diwan Sant-Brieg, ha skeudennaouet ganto ivez : hevelep koñsept ha Troad skubellenn, paotr e valizenn, lakaomp. Un taol-arnod dedennus ha youlekaüs eo evit ar c’hlasoù.

Souezhet on bet gant live an destenn : n’eo ket enoeüs ha lusk a-walc’h a zo. En em zibabet mat eo ar vugale ha moarvat int bet heñchet ha reizhet a-feson ivez. Deuet int a-benn da gomz eus an traoù a zo e kreiz o bed dezho (marc’hegañ, rugbi) en ur harpañ warno en itrik.

Ur si bras en deus ar romant-mañ koulskoude, d’am soñj : mankout a ra ennañ al lodenn bouezusañ, an hini m’en em gav an enklasker fas d’an torfedour, ha ma vez ar muiañ a strilh eta. Evel just ez eus ur pennadig a denn tamm-pe-damm ouzh an dra-se, met n’ez a ket pell a-walc’h, gwan eo, ha goude-se e vez klozet re vuan an traoù.

Un taol-kaer eo a-berzh an danvez-skrivagnerien, memes ma ne gav ket al lenner e gont betek ar fin.


An dengasaour, Molière, Frañs (1666)

dengasourLakaet eo bet ar pezh-c’hoari-mañ e brezhoneg gant Serj Richard hag embannet eo bet e 2013.

N’on ket sur e vijen bet o prenañ al levr-mañ m’em bije anavezet ar pezh-c’hoari a-raok, met hemañ, just a-walc’h, n’em boa ket lennet c’hoazh : laouen e vezan atav o tizoloiñ oberennoù klasel, e n’eus forzh peseurt yezh e vijent bet skrivet.

Goude-se eo chomet al levr un nebeut bloavezhioù da zastum poultrenn war va estajerenn, a-raok na lakafen en va fenn kregiñ e-barzh, hep re a gred…

Nag ur souezhadenn eta ! nag a blijadur ! ur gwir ebat eo, a gav din, lenn oberennoù e gwerzennoù 12 silabenn. Hag un dro-gaer bezañ gouest da lakaat seurt oberenn e brezhoneg. Plijadur lennek, da gentañ, a-raok teurel pled ouzh ster hollek an oberenn.

Ar pezh em eus kavet un tammig start eo anvioù an dud : diaes eo nompaz en em goll abalamour n’eo ket aes anavezout an anvioù paotred diouzh an anvioù merc’hed. Evel-just ez eus ul roll anezho e penn kentañ al levr, met ret eo mont da sellet outañ diehan.

A-hend-all ne gomprenan ket re perak eo bet dibabet an oberenn-mañ e-touez listennad pezhioù-c’hoari Molière, n’em eus ket kavet milzedennus an tem anezhañ a-benn ar fin. Gant un dudenn a daol o wirionezioù d’an dud e kreiz o fas, e kav din e vije bet tu d’ober un dra farsusoc’h pe zonoc’h, diboan. N’on ket sur em eus komprenet mat ar ster en doa c’hoant Molière da reiñ d’e labour… N’eus forzh, ul lennadenn vourrus e oa.


Mignoned ar Sul, Yann-Fañch Jacq (2016)

mignoned-ar-sulUr romant evit ar yaouankiz eo, savet a-ratozh evit bugale tro 15 vloaz emichañs. Plediñ a ra gant buhez ur vaouez, chomet hec’h-unan gant daou grennard, ha debret gant ar pemdez betek ma n’eus ster ebet ken d’he buhez na da hini he bugale. Pa ginnig he embregerezh digollañ ar vicherourien evit o lakaat er-maez, e profit eus an degouezh evit kregin gant ur vuhez all ha digeriñ un ispisiri- stal perrukennerez er gêriadenn. Diskouez a ra ar skrivagner penaos e vez krouet pe adkrouet al liamm sokial etre an dud a bep remziad.

Ne oa ket fall ar soñj, met skeiñ a ra hebiou a gredan, dreist-holl peogwir n’eo ket kreizennet an istor war ar benndudenn vat. Gwelloc’h e vije bet heuliañ a-dost ar grennardez pe ar paotr yaouank, ha reiñ an darvoudoù da vezañ komprenet dre o daoulagad, memes ma vije bet nebeutoc’h orin. Diaes-tre e c’hell bezañ d’ur c’hrennard en em lakaat e plas ur vaouez war an diskar ha n’eo ket gwall lufrus he buhez. A-hend-all e vez kaozeet kalz diwar-benn ar re gozh -hevelep rebech. Ma ne vez ket anv eus ul liamm start etre unan kozh hag ur c’hrennard, emañ an dud kozh o vevañ war ur blanedenn all e spered ar re yaouank.

A-hend-all e kav din ivez eo re eeun an traoù, e tremenont re blaen a-wezhioù. Gwirion a-walc’h eo penn kentañ al levr hag emskiant ‘zo da vezañ kavet unan a anavez mat tud e amzer. Ar romantoù sokial ne zereeont ket mat ouzh e bluenn koulskoude, hervezon. Hiraezh em eus ouzh an amzer ma farde romantoù-polis skañv, en ur implijout enno, gant muioc’h a ampartiz, e anaoudegezh eus mabden.


Pa gavan hir ma amzer, Stefan Carpentier (2014)

pa-gavan-hir-ma-amzerUn torkad barzhonegoù tanav eo Pa gavan hir ma amzer. An titl a lak da soñjal ez eus anezho skridoùigoù n’eo ket bet labouret kalz warno, savet en ur leuskel ar bluenn da vont war ar paper hep soñjal re… Marteze, met digant unan eo boaz e empenn da frekantiñ ar brezhoneg : santet e vez pegen aes e teu ar gerioù, pegen resis ez int, ha pinvidik : n’eus nemet gwelet an dastumadig Hep penn na lost pe ar varzhonegig Mzev – a gredan anavezout enni hêrezh Gwendal Denez. Plijet on kalz gant ar yezh implijet ha gant an holl gavadennoù heson ha farsus a zeu gant ar skrivagner.

Lod eus an haiku-ed a sko e-barzh gant gwirionded ; barzhonegoù ‘zo en em santan a-unvan ganto, peogwir int kizidik hag e spinont kevrin ar vuhez, dislavaroù kreiz mabden : D’ur mare bennak, Etre merc’h ha tad. Rak lod all avat e choman diseblant : n’eo ket ur souezh, peogwir e vez kinniget ur skeuliad ledan a stiloù disheñve, daoust ma ne vije ket bras o niver.

Dedennus e kavan ar barzh-mañ, spi ‘m eus e roio muioc’h a bouez d’e zonezon evit gellout kinnig un dastumadeg fonnusoc’h, un deiz bennak.


La parabole du semeur, Octavia E. Butler, Stadoù-Unanet (1995)

La-Parabole-du-semeurKentañ levrenn un heuliad div eo honnezh : komzet em boa diwar-benn an eil c’hoazh, amañ.

Ha setu me kilhet ur wezh c’hoazh gant ar romant !

Emaon just o paouez kompren eo bet skrivet al levrioù-mañ evit tud yaouank : ken magus eo evit tud gour ivez, ma n’em boa ket taolet pled. Gwir eo ez eus ur grennardez eus ar benndudenn…

Kinniget eo an istor e stumm un deizlevr.

Brav eo ar skritur, hep netra a re met efedus-kenañ. An Amerik ijinet, war he diskar, zo roet eus ar gwellañ, hep depegnadurioù hir. Diskouezet e vez mat penaos e c’hell relijionoù nevez kavout o flas en ur bed a goll tamm-ha-tamm e holl reteroù.

El levr-mañ e vez roet ar pep retañ evit kompren an eil, diskouezet e vez ganedigezh ar soñj a vlegn muioc’h-mui dibaboù an harozez. En em gavout a ra ivez gant tud o do pouez diwezhatoc’h.

Ur skrivagnerez zu a oa eus Octavia E. Butler ha du eo he harozed ; reiñ a ra tro d’al lenner da cheñch savboent evit ur wezh, pa n’eus ket kevatalder etre ar re zu hag ar re wenn en Amerik eus ar XXIvet a zeskriv deomp.

N’hellan nemet aliañ al lennadenn-mañ d’an holl re a gar an istorioù distopek, pe e vijent kozh, pe e vijent yaouank !