À la recherche du temps perdu 1 : Du côté de chez Swann, Marcel Proust, Frañs (1913)

Proust1N’em eus ket soñj e vije bet aliet din lenn Proust, na pa vije nemet ur wezh en va buhez. Ar bruzhunoù a ouezan diwar e benn n’int nemet kritikoù : dilennabl e oberenn gant an hir ma z’eo, ken hir e frazennoù m’en em goller enno… ne oa war listenn ebet bet roet din gant va c’helennerien ha n’on en em gavet gant den ebet en dije lennet an heuliad-mañ hag a vije gouest da gontañ din tammoù eus an istor… ma z’eus unan.

Anv a oa eus Proust hag eus an tabut en deus heuliet embann À la recherche du temps perdu en La saga des intellectuels français em eus lennet n’eus ket pell ‘zo avat, hag ingal em bez tro da zornata levrioù diwar-benn ar skrivagner. Kuriusted zo bet plantet ennon gant kement-se, ha setu me lañset en avañtur.

Goude un nebeut pajennadoù, an dra gentañ em eus graet eo mont da wiriañ eo À la recherche du temps perdu ur romant. Ken resis eo santaduroù ar paotrig er penn kentañ m’eo bet anat din e oa tennet eus buhez ar skrivagner war-eeün. Ya, ur romant eo, met maget don gant eñvorennoù.

Rannet eo al levrenn gentañ-mañ dindan teir lodenn. En hini gentañ, Combray, e ro ar paotrig-dezreveller un aridennad soñjezonoù hag eñvorennoù diwar-benn ar c’hambreier a gouske enno pa oa bihan. Combray zo al lec’h ma yae da vakañsiñ gant e familh. Du-hont e reer anaoudegezh gant Swann, un amezeg karantezus met disprizet gant tud ar paotrig.

An eil lodenn, Un amour de Swann, zo ur flash-back a ginnig istor karantez Swann hag Odette, eus an deroù betek ma vije chadennet Swann gant ar garantez. Estreget an dudenn Swann, n’eo ket splann al liamm a zo etre an istor-mañ hag an hini gentañ.

Gant an trede lodenn Noms de pays e kroger da gompren n’eo ket ur patchwork takonet n’eus forzh penaos emaer o lenn. Laosket e vez Swann a-gostez ha distreiñ a reer da Bariz gant ar paotrig. Desachet eo forzh pegement gant ur plac’hig a c’hoari ganti el liorzh-kêr : merc’h Swann hag Odette an hini eo.

Kosteziañ a ra an destenn diouzh tu ar realism doare Balzac, nemet eo stad diabarzh an tudennoù a vez ergerzhet dre ur werenn-greskiñ : gant se, e tenn ivez d’an impresionism en ur mod bennak, peogwir e vez distummet ar pezh a zo tro-dro gant ar pouez bras roet da vont en-dro psikologel an tudennoù.

N’eo ket un destenn kasaüs da lenn ; daoust ma ne c’hoarvezfe koulz lavaret netra enni ha ma vije hir-rezonabl. Soubet e vezer e endro hag e metoù ar familh. Kalzig a fent a zo, el lodenn gentañ dreist-holl. Gwerniz bourc’hiz ar familh n’eo ket evit skoachañ penn-da-benn spered sourr ha jeder an dud, n’eus forzh pegen enorabl o dije c’hoant d’en em ziskouez.

Echuiñ a reer ar romant kentañ-mañ eus an heuliad gant ar santimant eo a-boan kroget an traoù.

Advertisements

Diwar dorgenn karreg-an-tan, Yeun ar Gow (1937 -1966)

Embannet e brezhoneg e 1999, al levr-mañ a stroll an testennoù ha ne oant ket bet embannet e stumm levrioù gant ar skrivagner. Etre an dornskridoù bet digejet gant poan hag an testennoù embannet a-gleiz hag a-zehou ez eus kalz a zibab.

Pinvidigezhioù zo da rastellat war 2 dachenn d’an nebeutañ : hini ar yezh, hag hini ijin ar bobl. Seblantoù, kontadennoù, kredennoù : fellout a rae da Yeun ar Gow testeniañ eus un amzer zo bet. Pep hini a gavo traoù ‘zo da blijout dezhañ e testennoù berr al levr-mañ. Dre ma n’on ket desachet gant Breizh ar mojennoù, em eus kavet muioc’h a interest e-barzh an testennoù stag ouzh buhez ar skrivagner : Ar sourded ; Ar person div wezh gall, peotramant e danevelloù faltaziek da vat, daoust pegen eeün e vije o broadelouriezh : Ar Breizhad amerikan ; Hurlink an Itron Tifena.

Met ne vije ket bet ken dedennus an holl destennoù-mañ hep displegadennoù Per Denez, er pennad-digeriñ hag a-zivout Ar person div wezh gall.


Le chat qui… 12 : Le chat qui connaissait un cardinal, Lilian Jackson Braun, Stadoù Unanet (1991)

Soñjal a rae din e vije diaes adlañsañ avañturioù James Qwilleran en ul lec’h-bevañ dedennusoc’h eget hini ar romant kent, al leti dirapar-se em boa komzet diwar e benn amañ. Met n’eus harz ebet da ijin Lilian Jackson Braun pa vez anv da lakaat e haroz da zilojañ. Setu eñ staliet en ur c’hraoù-avaloù eizh kostez dezhañ, en deus lakaet reneveziñ ken brav ma vez aozet gweladennoù d’e vizitañ.

Un istrogell a rener-skolaj a goll e vuhez ha setu James Qwilleran o heuliañ roudoù ar muntrer, sikouret gant Koko ha Yom-Yom.

Kaset e vezomp e bed ar redadegoù-kezeg dre hanterouriezh strollad c’hoariva ar gumun, evit echuiñ gant un trafik spisoù ha bilhedoù faos…

Daoust ha ne vije ket ar soubenn o trenkañ etre Qwilleran hag e zousig Pamela, ivez ?

Un daouzekvet levrenn ha ne zistera ket e lusk. Dudius-kenañ, daoust ma vije anat eo lennegezh skañv. Soñjal a ra din em eus kavet un displegadenn bennak d’ar fed e plij din kement ar rummad-mañ -marteze eo spazhañ laou !-. M’en dare hag-eñ ne denn ket ar bed kloz-se, en ur gêriadenn faltaziet en em anavez an holl enni, leun a glichedoù ha, war un dro, a ijin hag a imor vat, ouzh bed Noddy em eus desket lenn gantañ ha tremenet kalz amzer vourrus en e ser d’ar mare ma veze moullet don va eñvorennoù bugel en va empenn. Ur seurt Noddy evit ar re vras e vije eta !

Diskuizhus eo atav.


Ils ont rêvé d’un autre monde, Laurent Vidal, France (2012)

Un istorour eo Laurent Vidal. Mont a ra el levr-mañ war roudoù ur gevredigezh doare Fourier a zo bet o klask sevel ur “phalanstère” e bro-Vrazil adalek 1841. Penaos e veze tutaet ar frañsizien, micherourien ar bras anezho ; penaos e veze tomm bro-Vrazil outo, ha hi gant ar c’hoant da zegemer Europiz evit lakaat ar vro da ziorren. Trubuilhoù an hir a veaj, degemer e Rio, sach-blev etre ar pennoù.  Hag an hunvre o teuziñ rak ar wirionez : dienez, kernez, naon, hep gellout harpañ war au gevredigezh da vat gant an diaes m’eo an darempredoù etre an dud. Petra oa deuet da vezañ ar re a oa chomet e bro-Vrazil ur wezh dispennet ar gevredigezh ? Petra a chom eus an taol-esae-mañ 150 vloaz goude ?

Ne gont ket Laurent Vidal traoù ne oar ket : kement tra a lavar a vez roudoù paper diwar e benn. Met santout a reer e entan evit ar sujed, ha pa n’en deus ket gellet adkavout peadra da gontañ an Istor, e ijin ar pezh he dije gellet bezañ. An ton lourennek a oar implijout ur wezh an amzer a lak al levr da vezañ lennet evel ur romant avañtur. Kavet em eus dreist anezhañ.


Ar c’horonal ne skriv den dezhañ, Gabriel García Márquez, bro-Golombia (1961)

Bet on o wiriañ : ar wezh kentañ e oa din lenn ur romant gant Gabriel García Márquez, daoust m’em bije gwelet atav levrioù gantañ tro-dro din en va yaouankiz.

N’eo ket gwall hir ar romant-mañ. Lakaet en deus ac’hanon da soñjal kalzig, gant e aergelc’h hag e skritur, en levr John Steinbeck : Ar berlezenn. Nemet ar wezh-mañ on bet souezhet-kenañ gant ar fin kinniget gant ar skrivagner. Unan all a oan o c’hortoz, adalek ar pajennoù kentañ. Ne vin ket resisoc’h, kuit da derriñ plijadur-dizoloiñ lennerien nevez all…

Ar pezh a zo a dalvoudegezh el levr-mañ eo ar resis m’emañ deskrivadur buhez reuzeudik ar c’horonal. N’eus ket ezhomm ouzhpenn un nebeut pajennadoù evit en em santout paket en e ved. Kemer a ra ar munudoù, er vuhez-gortoz-se, ur ment dreistordinal.

Gant ar fin trumm, digor en ur mod (met pas kement ha ma tiskouez, emichañs) em eus soñjet e oa sterioù all gant an istor eget ar re n’em boa gwelet da gentañ. Lakaat a ra da brederiañ war pouez an hunvreoù -an touelloù ?-  a laka an nen da vont war-raok, a zeiz da zeiz.

Plijet on bet gant al lusk gorrek, an tavioù, an amzer kemeret o livañ an endro denel.

Ur romantig don, souezhus ha fromus.


Trouble vérité, E. Lockhart, Stadoù Unanet (2018)

Savet eo ar romant-mañ en un doare n’em boa ket bet tro da welet c’hoazh, daoust ma lavar ar skrivagnerez en ur post sriptum eo bet implijet gant tud all araozi : kontañ a ra an istor war-gil. Roet e vez ur fed, ha goude, da bep pennad, e ra ul lammig a-dreñv, betek ma vije roet an istor penn-da-benn.

Degas a ra un efed iskis d’ur remake, deuet brav, eus The talented Mr Ripley.

Nemet ez eo Jule ur plac’h a-boan kuitaet ar grennardiezh ganti, ar pezh a adlak an istor diouzh live ar re yaouank a-vremañ, a vije ret paeañ ker anezho evit ma tigorfent ul levr gant Patricia Highsmith.

Ur suspens dispar zo er romant, pa ne ouezer ket an istor c’hoazh, evel-just. Met memes evidon eo bet ur blijadur mont betek ar fin. Lusket brav eo ha stagañ a reer ouzh an harozez, dezhi da vezañ muntrerez. Lakaet e vezer diaes gant he dibaboù peogwir e c’heller o c’hompren, tamm-pe-damm.

Gant un titl ken dilufr hag o vezañ m’eo awenet gant levrioù all, ne gav ket din e raio kement a verz Trouble vérité ha Nous les menteurs, met kazi kenkoulz eo, a gav din.

 


Istor fentus stadoù hag impalaerezhioù al loar, Savinien Cyrano de Bergerac, Frañs (tro 1650)

Ne lennan ket alies skridoù eus ar XVIIvet kantved. Marteze e teu eus an droidigezh, met an dra gentañ a zeu d’am spered eo ez eo modern a-walc’h skritur al levr-mañ. Plijus ha buhezek eo e stil, daoust ma vije troc’het an istor ingal gant distroelloù skiantel pe filozofek, evel ma plije kement d’ar skrivagnerien ober er mare-se. N’eus forzh peseurt sujed a vije skrivet diwar e benn, e chom plijus an oberenn da lenn a-fed yezh, lusk, stumm ar frazennoù.

Unan eus an oberennoù “arlañs” (tad-kozh ar skiant-faltazi eo, ne ouezan ket re petra ober eus se e brezhoneg : “anticipation” e galleg) kentañ eo ar romant-mañ. Evidon ez eo kentoc’h ur seurt kontadenn, liammet ouzh bed ar marvailhoù : memes d’ar mare ma oa bet skrivet, n’eo ket kontet evel un istor stag ouzh an amzer-dazont, met evel unan a vije posubl e amzer-vremañ ar skrivagner.

Ar pezh em eus kavet un tammig diskoñfortus en istor eo ne vezen ket gouest atav da zidouezhiañ soñjoù ar skrivagner : pegoulz e veze oc’h ober goap ouzh e genseurted, pegoulz e veze o kinnig traoù poellek, war zigarez diduiñ pe lakaat da c’hoarzhin, ha pegoulz e laoske frankiz war moue e ijin, traken. Aesoc’h e oa da gompren evit tud e vare, sur-mat. Evidomp, ez eo alies an notennoù bihan a sikour da gompren ar mennad kuzh. Splann e vez evit an tammoù a zo bet troc’het gant an embannerien da vare pe vare, met a-wezhioù ne vezen ket sur. Evit reiñ ur skouer : goude kement a ijinadennoù, a soñjoù nevez roet gant ar skrivagner, e echu al levr gant un distro trumm d’ar moral kristen. Hag ur red e oa, evit kuzhat kentelioù ar romant ha permetiñ dezhañ bezañ embannet ? pe mouezh “dreistme” ar skrivagner, en em roe da glevet en un doare naturel ?

Deuet mat eo ar pennad-digeriñ gant an droourez, Mich Beyer, da ginnig war un dro ar skrivagner hag an oberenn, a-hend-all ez afe pep lenner da glask an titouroù zo ennañ e Wikipedia gallek pe saoznek.

N’eo ket ul levr gwall dev, lennet e vez dindan nebeut amzer. Dedennus-tre eo evit gwelet penaos e tremene tud ar XVIIvet kantved eus ar rambreadennoù prederouriek d’an difraeoù skiantel. Test eo eus temz-spered ar mare, a gav din, ha dudius da lenn evidomp, 4 c’hantved war-lerc’h.

 


Commissaire Dupin 1 : Un été à Pont-Aven, bro-Alamagn (2012)

Abaoe un toullad bloavezhioù em eus bet tro da glevet meuleudi kanet d’ar c’homisar Dupin e meur a lec’h ha gant a bep seurt tud. Diegi em eus bet e-pad pell da gregiñ en e avañturioù avat, evit un abeg eeün : ne vourran ket ouzh ar romantoù-polis lec’hel.

Daoust d’e anv kaout liv ar vro, tad ar c’homisar Dupin zo alaman, hag e anv gwir eo Jörg Bong. Evel kalzig alamaned en deus kemeret ar boaz da zont da vakañsiñ e Breizh abaoe meur a zek vloaz, lec’h m’en deus kavet mignoned hag ur vammvro diouzh e galon. Ar c’homisar Dupin zo un doare dezhañ da zoñvaat e anaoudegezh eus ar vro, he boazioù hag he annezidi.

N’on ket bet displijet gant an enklask kentañ-mañ, daoust ma vije bet disteraet va flijadur gant bezañ gwelet un azasadenn-tele a-raok : n’em boa netra da zizoloiñ a-fed itrik. Skrivet eo mat, gant ur stil sirius, tost ouzh hini Jean-François Parot, daoust ma vije un nebeut traoù iskis a-fed treiñ (Implij Océanopolis gant ur ger-mell atav, da skouer, pe ober “langue celte” eus ar brezhoneg…). Dedennus eo an enklask, a liamm bed an arz ouzh hini ar polis.

Koulskoude e choman sebezet gant ar fed e c’hellfe plijout seurt lennegezh da vretoned. Hec’h interest brasañ eo lakaat da zizoloiñ ar vro gant ur sell diabarzh, an hini hon eus holl, bretoned (ha dont a ra mat a-benn, hep lieskementiñ ar c’hlichedoù). Da lavaret eo e chom deomp an enklask-polis, pa vez goullonderet al levr eus e ekzotelezh, an hini a glasker er romantoù istorel pe er romantoù a dremen en estrenvro… Perak, neuze, dibab ar romant-polis-mañ kentoc’h eget unan all, o c’houzout n’en deus ket ar c’homisar Dupin ur bersonelezh kreñv ouzhpenn ? Romantoù Bannalec n’o deus netra ouzhpenn d’ar re all, panevefe Breizh.

Ma n’eo ket, eveldon, dre guriusted e-keñver an alamanted niverus a zibab Konk-Kerne da lec’h-vakañsiñ evit mont war roudoù Dupin, ne welan ket re…

Marteze ez in un tamm pelloc’h gant ar rummad, evit nompaz ober va soñj war ur romant kentañ, ar re-se ne vezont ket atav ar re wellañ… (skrivet en doa Jörg Bong traoù all en alamaneg a-raok). Met n’on ket sur da gavout youl a-walc’h da vont betek ar fin. 7 romant zo bet embannet evit poent.


Barzhonegoù, Kenan Kongar (1982)

N’eo ket evit e zonezonoù a varzh eo brudet dreist pep tra hini a guzh a-dreñv an anv-pluenn Kenan Kongar :  Frañsez Kervella. Ur yezhour e oa a-raok pep tra all, hag a-fed lennegezh, e eñvorennoù, An ti e traoñ ar c’hoad, a lakaan e-touez ar re wellañ e brezhoneg. Ne c’hellan ket lavaret e vijen bet teoget gant an dastumad barzhonegoù-mañ avat.

Lod eus ar barzhonegoù kinniget zo bet embannet e Gwalarn etre 1933 ha 1944, lod all oa bet skrivet kent, adalek 1928.

Ur wezh an amzer em eus kavet ur varzhoneg he deus plijet kalz din : tres modernoc’h warni, emichañs, hag a ziskouez e oa gouest Frañsez Kervella da rimañ a-feson : Gortozadenn aner, Heol Here, Devezh hañv… Met ne dremen ket dibistig e holl destennoù dindan rod an amzer. Un afer kenedouriezh eo : ar pezh a blije dezhañ skrivañ, barzhonegoù lourennek o kemer harp don war an natur n’int ket mui diouzh grad tud an XXIvet kantved, marteze. Pe eo me a zo bouzar ouzh o son.

Dre vras e kav din e teu brav an traoù gantañ pa gont un istorig bennak, hag eo stambouc’hus ar skridoù deskrivañ hag ar re a ribota preder. Me ‘gav din e teu a-benn ar varzhed a-vremañ da veskañ mat an daou ahel-se, ar pezh ne rae ket alies Frañsez Kervella. Gant se, em eus kavet ar braz eus e varzhonegoù borodus a-walc’h. N’on ket bet tizhet gant kalz anezho, daoust ma n’em bije rebech ebet d’ober outo nag e-keñver stumm, nag e-keñver yezh, pinvidik-mat hep bezañ re ziaes.

 


Le fou et l’Assassin 6 : Le destin de l’Assassin, Robin Hobb, Stadoù-Unanet (2017)

Echu an heuliad da vat ar wezh-mañ. Morse n’eo bet ken plezhennet bedoù Fitz ha Kennit. M’he doa keuz Robin Hobb ouzh tra pe dra en he hir a istorioù, he deus bet tro da reizhañ anezho amañ. Ur fin a gemer he amzer an hini eo, hag a laosk koñje d’an tudennoù da gimiadiñ a-feson an eil re diouzh ar re all… pe da chom hep ober.

Met a-raok se eo bet ret echuiñ ar c’hest : evit Fitz ha Bien-Aimé, erruout e Clerres da adtapout Abeille digant skilfoù he skraperien. An emgann ziwezhañ eo, a bep eil etre finesa ha feulster.

An daou heuliad-se, L’assassin royal  ha Les aventuriers de la mer zo, gant Harry Potter, e-touez ar re wellañ em bije lennet (hag a lennin, moarvat) en va buhez. Gellet a reer bezañ spontet gant an hirder anezho, a-raok kregiñ, met talvezout a reont ar boan, ha plijadur a vez penn-da-benn anezho. Teurel a ran evezh da gaout amzer dirazon pa grogan da vont tre e bedoù Robin Hobb : ken teogus int ma vez diaes o c’huitaat. Lennadennoù vakañsoù nemetken, eta.