Category Archives: Breizh

Commissaire Dupin 1 : Un été à Pont-Aven, bro-Alamagn (2012)

Abaoe un toullad bloavezhioù em eus bet tro da glevet meuleudi kanet d’ar c’homisar Dupin e meur a lec’h ha gant a bep seurt tud. Diegi em eus bet e-pad pell da gregiñ en e avañturioù avat, evit un abeg eeün : ne vourran ket ouzh ar romantoù-polis lec’hel.

Daoust d’e anv kaout liv ar vro, tad ar c’homisar Dupin zo alaman, hag e anv gwir eo Jörg Bong. Evel kalzig alamaned en deus kemeret ar boaz da zont da vakañsiñ e Breizh abaoe meur a zek vloaz, lec’h m’en deus kavet mignoned hag ur vammvro diouzh e galon. Ar c’homisar Dupin zo un doare dezhañ da zoñvaat e anaoudegezh eus ar vro, he boazioù hag he annezidi.

N’on ket bet displijet gant an enklask kentañ-mañ, daoust ma vije bet disteraet va flijadur gant bezañ gwelet un azasadenn-tele a-raok : n’em boa netra da zizoloiñ a-fed itrik. Skrivet eo mat, gant ur stil sirius, tost ouzh hini Jean-François Parot, daoust ma vije un nebeut traoù iskis a-fed treiñ (Implij Océanopolis gant ur ger-mell atav, da skouer, pe ober “langue celte” eus ar brezhoneg…). Dedennus eo an enklask, a liamm bed an arz ouzh hini ar polis.

Koulskoude e choman sebezet gant ar fed e c’hellfe plijout seurt lennegezh da vretoned. Hec’h interest brasañ eo lakaat da zizoloiñ ar vro gant ur sell diabarzh, an hini hon eus holl, bretoned (ha dont a ra mat a-benn, hep lieskementiñ ar c’hlichedoù). Da lavaret eo e chom deomp an enklask-polis, pa vez goullonderet al levr eus e ekzotelezh, an hini a glasker er romantoù istorel pe er romantoù a dremen en estrenvro… Perak, neuze, dibab ar romant-polis-mañ kentoc’h eget unan all, o c’houzout n’en deus ket ar c’homisar Dupin ur bersonelezh kreñv ouzhpenn ? Romantoù Bannalec n’o deus netra ouzhpenn d’ar re all, panevefe Breizh.

Ma n’eo ket, eveldon, dre guriusted e-keñver an alamanted niverus a zibab Konk-Kerne da lec’h-vakañsiñ evit mont war roudoù Dupin, ne welan ket re…

Marteze ez in un tamm pelloc’h gant ar rummad, evit nompaz ober va soñj war ur romant kentañ, ar re-se ne vezont ket atav ar re wellañ… (skrivet en doa Jörg Bong traoù all en alamaneg a-raok). Met n’on ket sur da gavout youl a-walc’h da vont betek ar fin. 7 romant zo bet embannet evit poent.

Advertisements

Barzhonegoù, Kenan Kongar (1982)

N’eo ket evit e zonezonoù a varzh eo brudet dreist pep tra hini a guzh a-dreñv an anv-pluenn Kenan Kongar :  Frañsez Kervella. Ur yezhour e oa a-raok pep tra all, hag a-fed lennegezh, e eñvorennoù, An ti e traoñ ar c’hoad, a lakaan e-touez ar re wellañ e brezhoneg. Ne c’hellan ket lavaret e vijen bet teoget gant an dastumad barzhonegoù-mañ avat.

Lod eus ar barzhonegoù kinniget zo bet embannet e Gwalarn etre 1933 ha 1944, lod all oa bet skrivet kent, adalek 1928.

Ur wezh an amzer em eus kavet ur varzhoneg he deus plijet kalz din : tres modernoc’h warni, emichañs, hag a ziskouez e oa gouest Frañsez Kervella da rimañ a-feson : Gortozadenn aner, Heol Here, Devezh hañv… Met ne dremen ket dibistig e holl destennoù dindan rod an amzer. Un afer kenedouriezh eo : ar pezh a blije dezhañ skrivañ, barzhonegoù lourennek o kemer harp don war an natur n’int ket mui diouzh grad tud an XXIvet kantved, marteze. Pe eo me a zo bouzar ouzh o son.

Dre vras e kav din e teu brav an traoù gantañ pa gont un istorig bennak, hag eo stambouc’hus ar skridoù deskrivañ hag ar re a ribota preder. Me ‘gav din e teu a-benn ar varzhed a-vremañ da veskañ mat an daou ahel-se, ar pezh ne rae ket alies Frañsez Kervella. Gant se, em eus kavet ar braz eus e varzhonegoù borodus a-walc’h. N’on ket bet tizhet gant kalz anezho, daoust ma n’em bije rebech ebet d’ober outo nag e-keñver stumm, nag e-keñver yezh, pinvidik-mat hep bezañ re ziaes.

 


Kala-goañv ha Tsounami, daou istor, Mikael Madeg (2007)

An dastumad Koad Glas, e ti TES, zo graet a-ratozh evit pourveziñ lennadennoù-skol d’ar skolajidi. El levr-mañ e kinnig Mikael Madeg daou istor evito.

En hini kentañ e vez heuliet ur vandennad bugale en o zroiad Halloween. N’on ket kendrec’het, na gant an istor, na gant al lusk anezhañ : dleet em eus lenn div wezh e gwirionez evit kompren da belec’h ez ae an traoù. Bodet eo en istor-mañ meur a dech stank el lennegezh vrezhonek : diouer a istor gwir, pennad stambouc’hus o kinnig an tudennoù, diouer a sklaerder -petra a servij evit kas an istor, petra ne ra ket ?, diouer a fin gwir, elfennoù sevenadurel plantet kousto pe gousto… evel just e tle bezañ aes da lenn hag ez eus peadra da zeskiñ brezhoneg mat ennañ, met… da betra ?

Se laka ac’hanon da brederiañ war ar c’heflusker a ro c’hoant da lenn, pe ne ra ket, d’ar vugale. Gwelet em boa studiadennoù diwar-benn an deskiñ sonerezh gant ar vugale vihan : daoust ha gwelloc’h eo klevet ur vamm o kanañ rimodelloù, pa gan faos ar vamm ? eget selaou an hevelep rimodelloù war pladennoù-arc’hant enrollet brav ha reizh, gant binviji war ar marc’had ? Ar respont zo splann : desket e vez gant ur vamm a gan faos, ha plantet c’hoant ha youl er re vihan, tra ma chom estren d’ar vugaligoù, tamm-pe-damm, ar mouezhioù enrollet.

Evidon, n’eo ket ar pal pennañ kinnig brezhoneg disi d’ar skolajidi. Degas c’hoant da lenn, ober anezho tud koñsernet gant ar yezh, hag a vo gouest da zeskiñ o-unan diwezhatoc’h ar pezh n’o dije ket paket a-raok, an dra-se a gavan pouezusoc’h. Soñjal a ra din e tlefe bezañ lakaet ar pouez war an itrikoù, gant sujedoù dedennus evit ar grennarded, a-raok plantañ brezhoneg yac’h -reiñ ur gentel yezh ur wezh ouzhpenn- treuzwisket e “lennegezh”- hag a bella ar vugale eus al lenn, a-benn ar fin. Met n’em eus ket lakaet klasadoù da labourat war an istor-mañ, ha marteze e fazia va sell a zen gour warnañ.

An eil istor em eus kavet kalz dedennusoc’h an tem anezhañ, kement hag an doare da gontañ. Loc’het mat tre e oa. Met n’eus fin ebet : ur pennad-digeriñ n’eo ken, evit un avañtur a c’hellfe padout kalz hiroc’h (beaj…). Un digarez e c’hell bezañ da ijinañ ar pezh n’eo ket bet skrivet… met war e c’hoant e chom al lenner. Dipitus, eta.


En bro Dreger a-dreuz parkoù : gizioù, boazioù, skouerioù, Erwan Berthou (tro 1900)

Gant un hevelep titl, e kreden e oa eus al levr-mañ eñvorennoù bugaleaj ar skrivagner. N’eo ket tre-ha-tre, avat. Souezhus eo ar stumm un tamm, o vezañ m’en deus adkemeret Erwan Berthou pennadoù-kazetenn en doa skrivet e galleg er bloavezhioù 1900, ha lakaet embann e Le clocher Breton e 1910 ha 1911. E 1927 eo en deus lakaet anezho e brezhoneg, 6 vloaz a-raok e varv eta.

Brav eo ar brezhoneg ha buhezek ar skrid, koulskoude on bet dipitet gantañ e meur a geñver.

Da gentañ, n’eo ket gwall urzhiet ar soñjoù ennañ. Kregiñ a ra ar skrivagner da zeskrivañ e vro c’henidik, ha tamm-ha-tamm en em laka da gontañ istorioù diwar-benn tud e barrez, gizioù, kredennoù, evel pa vije e kavandenn mignoned n’en deus ket gwelet pell ‘zo hag o vont eus ar c’hazh d’ar razh dirak ur banne, ur soñj o tegas egile. An doare deskrivañ-se zo digempouez a-walc’h, gwezhioù a-ziwar-c’horre gant pennadoù berr-droch, gwezhioù all awenet gant pennadoù kalz hiroc’h. N’eo ket gwall sklaer hag-eñ emañ ar skrivagner o kontañ e eñvorennoù pe o kinnig ur weladenn sevenadurel da zanvez touristed, pe me ‘oar… Gant se, ha gant ar bluenn a oa ennañ, e vije bet kenkoulz dezhañ skrivañ e eñvorennoù da vat : desket e vije bet kement-all a draoù, met gant un neudenn spis. Seul wiroc’h eo ma ne gemer ket ar boan da guzhat pa gont e istorioù. Kenkoulz e vije deomp kaout peadra da gompren anezhañ.

An eil tra eo savboent klemmichus ar skrivagner. N’eus forzh petra a oa a-raok, gwelloc’h e oa eget ar pezh a zo d’an amzer ma skriv. Kollet eo an oadvezh aour. Pa soñjer en deus skrivet se a-raok ar brezel bras, a-raok na vije aet da get ar gevredigezh kozh eta, ez eus peadra da brederiañ. Troet eo e selloù, hag e soñjoù, war-zu an amzer dremenet, ha ne ginnig seurt ebet da adijinañ Breizh an dazont. Hegasus a-walc’h em eus kavet an doare.

A-hend-all eo dedennus al levr evit rastellat titouroù diwar-benn ar vuhez e Breizh gwezhall, evel e Marc’h al Lorc’h met diwar-benn traoù koshoc’h dre ma oa bet ganet Erwan Berthou e 1861.

Danvez studi kentoc’h ha danvez dudi, evidon.


Distro Jarl eus ar brezel, Goulc’han Kervella (2018)

Pa z’a Jarl d’ar brezel, e laosk war e lerc’h e vestrez koant, e vez sikouret gant ar soñj anezhi da anduriñ braouac’h stuz ar soudarded. Hag, e gwirionez, chomet eo stag Diell ouzh Jarl betek e zistro. Met cheñch a ra an traoù pa wel anezhañ, mac’hagnet ha disneuziet.

Estreget ur c’hemm korfel a zo : chomet eo en Jarl un dra bennak eus feulster ar brezel.

Soñjal a ra din en deus lakaet Goulc’han Kervella kalz anezhañ er romant-mañ, a goubla e garantez evit e vro, e sevenadur, ar vicher a vezhinaer, hag e skiant-prenet a wezhall tro-dro d’an dud klañv o spered.

Liammet brav eo sevenadur kozh Breizh gant an istor : ar romant en deus lakaet ac’hanon da soñjal en hini Yves Miossec Lorc’h, kasoni ha poan, a zo eus ar memes troc’h.

An disoc’h zo ur romant dedennus, pinvidikoc’h eget ar pezh a roe ar skrivagner abaoe un nebeut bloavezhioù, ur romant en deus goulennet muioc’h a labour eget skridoù ‘zo ivez kredabl. Neuze ma ne c’hellit ket lenn kement levr bet skrivet gantañ, ne vije ket fall dibab hennezh.

 


Perlez va Daeloù, Paskal Tabuteau (2018)

Un dastumad barzhonegoù klasel o stil on bet boemet ganto. Ar garantez eo an tem pennañ, a red dre an dri zem all : Koll, Harlu ha Dasorc’h. Sevel a ra istor buhez ar skrivagner e kleuz dirak daoulagad al lenner, a-lommoùigoù skañv.

Un drugar eo echuiñ gant testennoù laouenoc’h an trede lodenn, p’eo teñval an div gentañ. Reiñ a ra un digor war an dazont, degas a ra spi ha drantiz. Kizidik on ouzh fent ar skrivagner pa ra anv eus seks war an ton-se, en Pêr ha Naig he bodig faezh pe Kourtez itronezed da skouer : un dra em boa bet tro da verzout e testennoù all digant e zorn c’hoazh.

Paskal Tabuteau n’eo ket un nevesaer a-fed stumm, plijout a ra dezhañ implijout frammoù a eil dorn, pa n’int ket pleustret abaoe kantvedoù. Met n’eus ket kalz tud da implijout anezho gant kement a zonezon. Staliet e stern koñfortus gwerzennoù klasel pe enklotennoù doare krennbrezhoneg, en em lak an ene da nijal pell, distag diouzh trubuilhoù ar pemdez.

Ar barzhonegoù-mañ a gavan war un dro lennek ha soutil. Evidon, e skoont er gwenn bep tro, ha pa vijent awenet gant mojennoù keltiek kozh pe testennoù eus an Henamzer ha ne zesachont ac’hanon tamm ebet e mod all:  Gwerz bugale Lir, Kalipso... Kavet e vez enno trivliadoù fraost, kement hag er barzhonegoù a denn eus hon amzer-vremañ : Klouar eo an noz, Samhain, Erc’h àr An Intel, Hunvreerez ar Pont Quai-de-Seine… Gant re anezho en em santan unvan evit gellout o menegiñ holl.

Ur bed dezhañ e-unan a ginnig al levr-mañ, ur bed en em santan du-mañ ennañ. Kaer-meurbet.


Kriz ar yaouankiz, Frank Bodenes (2010)

Un dastumad danevelloù digant ur skrivagner a zo en e vleud gant ar gerioù.

Ar pep gwellañ enno eo ar yezh, blaz bro-Leon dezhi, pinvidik en he skeudennoù ha labouret a-fed son : mareoù ‘zo ma tenn muioc’h d’ar varzhoniezh eget d’ar c’homz-plaen, rimoù a-leizh er frazennoù, lakaomp e Kabellig tousog pe En va zamm lokennig plakoplastret.

Muioc’h eget ar yaouankiz e kav din eo ar baourentez an tem pennañ, met marteze ne vije ket bet gwerzhet ken aes al levr. Hag ur baourentez a dap estreget ar godelloù toull. Tammoù buhez tud munut, eus ar seurt a zisoñjer alies. Ur bed dezhañ e-unan a ginnig Frank Bodenes.

Koulskoude ne vezan ket tapet da vat gant an istorioù-se. Re blaen ? Evel unangomz unan o ribotat e soñjoù ? Soñjal a ra din e c’hell dont eus se, eus an diouer a zivizoù, a lusk en ober. Ha meur a wezh eo bet dleet din mont war va c’hiz peogwir em boa c’hwitet titouroù pouezus evit an itrik, lorbet ma oan gant ar gerioù.

Ar fent a zeu eus an implij aes anezho hag eus ar sonenn ma reont d’ar skouarn a lak ur seurt hed etre al lenner hag an tudennoù, diwar-goust ar from, marteze. Met se ‘zo hervez kizidigezh pep hini.


An tri c’hañfard, Goulc’han Kervella (2018)

Ur wezh e oa bet aterset Jimi Hendricks gant ur c’hazetenner diwar-benn ur bladenn nevez. “Ha n’ho peus ket aon e vije re heñvel ouzh Jimi Hendricks ?” emezañ, kement ha lavaret ne oa ket nevez-nevez ar geusteurenn marteze… hag ar gitarour da respont : “ME eo Jimi Hendricks”.

Ne vo ket rebechet ouzh Goulc’han Kervella skrivañ diouzh e vod eta, p’en gra mat.

El levr-mañ, skrivet evit skolajidi 11-12 vloaz, e implij ar skrivagner ur rekipe kozh en deus lakaet ac’hanon da soñjal en Three men in a boat. Lakaet e vez tri boulom farsus war an hent evit dizoloiñ ar vro hep kavout hir e amzer o selaou an heñcher, ha dav dezhi. Perzhioù ur gontadenn zo d’ar romant, marellet gant hanezennoù, mojennoù, deskrivadurioù savadurioù kozh ha lec’hioù touristel a-bouez, etre Leon ha Kerne.

N’on ket desachet tamm ebet gant ar c’hontadennoù, met kavet em eus farsus a-walc’h va zroiad-gweladenniñ, evel va mab 11 vloaz, daoust m’hor bije santet mat, hon-daou, tu kentelius an afer.

Plijus eo da lenn da n’eus forzh peseurt oad, hep terriñ e benn, gras da stek ar skrivagner.


Ouzh strak ar gurun, Yann Vartolod (1981)

Eñvorennoù arme, gant unan ha ne oa ket sot gantañ, hag eñvorennoù toull-bac’h da heul (ne cheñch ket kalz tra).

Diamzeret eo an destenn un tammig, daoust ma santer mat eo an arme evel ur ramz difiñv ha n’en deus ket cheñchet abaoe. Ar pezh a zo kemmet, marteze, eo taerder an unan en e geñver : abaoe m’eo bet lamet ar servij-soudard e Frañs, ne z’a ket mui an dud d’an arme dre heg, ha n’o deus ket tro da vagañ seurt soñjoù ken puilh.

Plijus a-walc’h eo da lenn memestra, ha berrik forzh penaos.


Penaos dont da vezañ brezhoneger a-vihanik, Erwan Hupel (2018)

Un titl farsus en deus ar romant-mañ, doare un hentenn diorren personel, gant daou soñj kontrol oc’h ober an heg an eil d’egile…

N’eo ket ken skañv ha ma tiskouez bezañ, avat. War zigarez un istor karantez, e heulier un den yaouank, Erwan -memes anv eo hag ar skrivagner-, sot gant ar brezhoneg hag en deus lakaet en e benn uhelaat e statud e-keñver yezh en ur ajolbiñ ur goantenn a gomz brezhoneg a-vihanik. Buhez emsaver, darvoudoù pemdez, pep darvoud zo mat dezhañ da rannañ e vennozhioù diwar-benn stad ar brezhoneg, da vuzuliañ ar pezh a zo bet kollet, da ziskouez ar gerioù a ra defod dezhañ da vevañ pep tra e brezhoneg. Kement-se gant kalzig a fent hag a ijin.

Pep nevez-vrezhoneger a c’hello en em adkavout e degouezhioù, e hunvreoù ‘zo : d’ur mare bennak hon eus kerzhet holl war ar memes hent.

Plijadurus em eus kavet ar romant. Dic’hortoz ha magus. Ouzhpenn-se e kav din en deus Erwan Hupel ur stil dezhañ e-unan, a zegas ur frond soutil en hol lennegezh, ur skañvder faos, a lak e skridoù da vezañ aes da lenn met diaes da ziazezañ.

Gant se, ha daoust ma echufe al levr war un notenn wellwelour, on intret gant an dristidigezh en ur serriñ anezhañ (re ziwezhat eo evit ar brezhoneg ?). En va fenn emañ tost a-walc’h ouzh Diyezh gant Jean-Yves Broudic, daoust ma vije disheñvel-mat ar stumm dibabet da ezteurel o soñjoù gant an daou zen. Kement ha lavaret e kas pell a-walc’h Erwan Hupel ar preder, en desped d’an ton lijer.