Category Archives: Istor

Ar person touer, Yeun ar Gow (1961)

Ur pezh-choari berr, loc’het diwar ur fed istorel ha skrivet e gwerzennoù.

N’on ket bet entanet gant an istor, met ar pezh zo mat ennañ eo n’eo ket pimpatromel. Diskouez a ra pegen arvarus eo ober dibaboù, n’eus forzh peseurt re e vijent, pa vezer en un endro distabil.

Plijus-tre eo da lenn abalamour d’ar yezh a ziskenn en divskouarn evel mel er gouzoug. Ur c’heriaouegig a zo er fin. Displeget eo e brezhoneg enni ar c’herioù lakaet da ziaes. Hag en ur lenn anezhi, ne c’heller ket herzel ouzh soñjal : Ha ken resis-se e oa ar brezhoneg ? Ur bam !

Emaer pell ouzh ar gont en deiz a hiziv met mat eo al levrig-mañ da dostaat ouzh ar spered kozh. Ken gwir a-fed danvez hag a-fed yezh.


Pa vehemp bet du-hont, pennadoù-kaoz dastumet get Daniel Carré (1990)

An dastumad pennadoù-kaoz-mañ o deus lakaet ac’hanon da soñjal e pezh-c’hoari Ar Vro Bagan : Divroet. Bet eo Daniel Carré o lakaat tud eus kanton Pleuvigner da gontañ o buhez a-vaez bro, en o yaouankiz, pa z’aent d’ober ar saezonioù e Frañs pe e Jersey. Ul labour a-lazh-korf, pell diouzh ar ger, en un endro divoutin dezho, memes ma z’aent dre goublad a-wezhioù. Neuze e oa ret dezho leuskel o bugale er vro.

En desped da se ez eo chomet un eñvorenn vat evit ar bras anezho, danvez lorc’h. Kemmet eo bet o buhez penn-da-benn gant an toullad bloavezhioù o deus tremenet pell : gounezet e veze ganto daouzek gwezh muioc’h eget ar pezh o dije bet en ur chom e Breizh, lec’h ma ne oa ket labour evit an holl. Ur wezh distro, e-lec’h treuzvevañ, bevañ a-benn ar fin. Gras d’ar berniad arc’hant o doa dastumet eo o doa gellet lod prenañ o zi, sevel gant skeul ar gevredigezh.

Er munudoù pleustrek emañ teñzorioù al levr-mañ. Penaos kannañ e zilhad, labourat dindan urzhioù unan na gomprener ket e yezh, petra veze debret, gant piv, penaos ober pa vezer klañv pe vac’hagnet… Ur vuhez start-kenañ e oa ha lod tud a zalc’h soñj o deus gouzañvet. Echuiñ a ra gant testeni ur c’houblad en doa bet kalz chañs, e Jersey, o vont da labourat meur a vloavezh diouzh renk e ti ur c’houblad frañsizien a-oad ganto, deuet da vezañ mignoned.

Al levr-mañ zo an hini nemetañ, din da c’houzout, o kleuziañ an tu-se eus istor ar vretoned goude an eil brezel-bed. Gwallzedennus, ha prizius.


Nerto, Frédéric Mistral, Frañs (1891)

Unan eus oberennoù brudetañ Mistral eo Nerto. Un hir a varzhoneg eo (4000 gwerzenn), o kontañ un istor epik tennet eus ur vojenn-pobl. O c’hoari, tad Nerto en deus kollet ene e verc’h, a yelo gant an diaoul pa vo 16 vloaz.

N’eo bet miret nag al lusk nag ar rimoù en droidigezh vrezhonek, evit doujañ ster an destenn. N’heller profitañ nemet eus an istor, a vez lennet evel ur romant eus ar mare-se (Alexandre Dumas…). Romantel-kenañ eo ha leun a lammoù-dilammoù.

N’on ket bet evit mirout a gaout souezh : a-benn ar fin, sevenadur okitania zo kalz dianavoc’h din eget hini ur bern broioù all.

Brudet eo bet ar varzhoneg Nerto ha tapet he doa ur priz digant Akademiezh Frañs, ar pezh a zo drol pa ouezer e oa skrivet en okitaneg. Gwiriet em eus, ar priz Vitet n’eo ket ur priz ispisial evit an oberennoù e yezhoù all eget ar galleg met ur priz evit ar skrivagnerien baour dellezus. Marteze e c’hell bezañ displeget gant bezañs an droidigezh gallek e-tal d’an destenn okitanek, en embannadur orin.

Diwezhatoc’h eo aet Nerto da c’hoarigan savet ar sonerezh anezhañ gant Charles-Marie Widor ha krouet e 1924. Levrenn an oberenn, savet gant Maurice Lénat, n’eus ger okitanek ebet ken ennañ.

Ul lennadenn zedennus eo. Dioueret em eus ur pennad-digeriñ bennak, da zisplegañ kenarroud krouidigezh an oberenn ha kenarroud istorel an itrik, lec’hiet tro Avignon er Grennamzer.


Saga Arvorika 2 : Kevrin al Lagad du, Yann-Bêr Kemener (2019)

Disoñjet em boa un tammig istor al levrenn gentañ hag aon em boa e vije diaes adstagañ ganti. Met an itrik kement ha temz-spered an tudennoù a vez degaset da soñj gant ar skrivagner dre ma z’eer war-raok gant an istor, ar pezh a zo mat.

Ne gredan ket e vije bet skrivet ar romant-mañ evit degas fent, koulskoude em bez bet alies e-kerzh va lennadenn, gant darempredoù revel an haroz hag e vignonez Gwenn. N’int ket eus ar re soutilañ. N’em eus netra a-enep met n’on ket sur e oa gant ar pal lakaat al lenner da c’hoarzhin, domaj eo.

Traoù all a gavan un tamm ponner, divizoù diampart a vez klasket fourrañ re a ditouroù enno hag a goll penn-da-benn liv ar wirionez, da skouer.

En desped da se ez eo pozitivel ar sell em eus war ar romant-mañ. Mont a ra an darvoudoù war-raok, ha kreskiñ a ra an haroz, en e vicher, en e benn hag en e zarempredoù. An elfennoù sevenadurel a vez talvoudus ha dedennus. Aes eo da lenn ouzhpenn.

Ha laouen on o lenn estreget lennegezh, traoù evit en em ziduiñ nemetken, a-wezhioù. Gortoz a rin gant mall trede romant an heuliad.


Mémoires, Hector Berlioz, Frañs (1870)

Ganet e 1803, Berlioz a oa marvet e 1869. Embannet en doa e zeizlevr e-unan pa oa bev c’hoazh met an embannadur ofisiel kentañ zo bet graet post-mortem.

Ur mell oberenn eo an deizlevr-mañ. Start e oa bet da vBerlioz e-pad pell, ken donezonet ma oa war ar sonerezh, gounit e vuhez ganti ; setu ma rastelle un tammig arc’hant o sevel pennadoù-kazetennoù diwar-benn ar sonadegoù az ae da selaou e Pariz. Lavarout a ra en doa poan o skrivañ ha ne blije ket dezhañ nemeur, met en ur ober kazi penn-da-benn e vuhez en deus lemmet e bluenn a-feson. Unan eus perzhioù plijusañ al levr-mañ eo ez eo skrivet brav, aes ha plijus da lenn, skañv alies… daoust ma vije re hir evit na zeufe ket da vezañ borodus lec’h-pe-lec’h.

Ur perzh dedennus all eo ar fent a zo er skrid alies. Respontoù speredek a oueze ober d’an dud, ha c’hoarzhin eus sotonioù ar re all kement hag eus e re.

Tro-dro da vBerlioz e oa ur bern tud a zo brudet bremañ, a gomz diwar o fenn, a gont e zarempredoù ganto : tud a veli, sonerien, skrivagnerien… un nor eo e eñvorennoù da sellout pizh eus an diabarzh ouzh an XIXvet kantved, e Pariz hag e Europa.

Ar pezh on bet hegaset gantañ eo an tabutoù diehan, gwarizi an dud tro-dro dezhañ, taolioù trubard e enebourien. En ur mod ez eo an eñvorennoù-se un doare dezhañ d’en em veñjiñ diouto.

Un dra hegasus all eo personelezh Berlioz e-unan.Kizidik betek re, e laoske alies e drivliadoù da gomz e plas e boell. Me ‘soñj din eo unan eus an abegoù a lakae anezhañ da vezañ kasaet gant ur bern frañsizien. Aesoc’h e oa dezhañ bezañ anavezet en estrenvro, lec’h ma ne veze ket kuzhet e zonezon gant e bersonelezh re anterin.

Echuiñ a ra an eñvorennoù-se gant diskoulm un istor karantez en doa bevet en e yaouankiz : memes erru en oad, e tride e galon evel hini ur c’hrennard c’hoazh. Fromus eo.

Memes evit tud n’int ket gwall zedennet gant ar sonerezh klasel, e kav din ez eo ul levr dedennus, dezhañ talvoudegezh istorel ha sevenadurel. Talvezout a ra e damm lennadenn.


La longue marche des dindes, Kathleen Karr, Stadoù Unanet (1998)

Ur romant istorel eo.  Tro 1850, ur paotr yaouank eus ar Far West a laka en e benn mont da glask e fortun en ur gas un tropellad 1000 yar-indez eus ar Missouri betek Denver, war-droad. Ret eo dezhañ kavout peadra d’en ober ha tud d’e sikour, a-raok kemer penn an hent.

Gwellwelaour a-ratozh eo ar romant, skrivet evit ar vugale. Pep diaesamant vez diskoulmet buan, ha Simon Green a gav ur bern mignoned d’e sikour peogwir eo mennet-kenañ da heuliañ e soñj. Roet mat eo ambiañs ar Far-West ha tro-spered an dud. Darvoudoù dreistordinal ha tud dibar a vez kinniget, evel tad dianav Simon a zleo stourm outañ ma fell dezhañ kas e raktres da benn vat.

Ur gentel vuhez eo : n’eo ket disi harozed al levr-mañ. Pep den didalvoud en deus e blas er vuhez gant ma kavo e zonezon.

Kavet em eus dispar al levr, ritmet, ijinus, eus ar seurt a laka al lennerien war o zu mat met hep bezañ chuchu. Lennet e vez dindan un hanter-devezh.


Chuchumuchu, Erwan Hupel (2019)

Daoust d’an hed en deus klasket kemer ar skrivagner gant e dudenn bennañ dre implijout an eil gour unan, e kav din ez eo an destenn verr-mañ un dezrevell-vuhez a-raok pep tra.

Kemer a ra ur fed, un enrolladenn a glev er post bihan d’an 11 a viz Du, ha diskouez penaos e tibun istor an enrolladenn-se, e furchadeg war he divout, e soñjezennoù da heul e enklask.

N’eus ket ur mor a draoù da lavaret diwar-benn an diell istorel e-unan. Skañv eo ar pezh a chom, memes pa gleuzier ar pellañ posubl, ar pezh a oar ober.

Met ar skrid-mañ zo ouzhpenn un diell istorel : ur brederiadenn war istor ar yezh, ar re o deus komzet anezhi, ar re a gomz anezhi c’hoazh. E verc’h 5 bloaz, da skouer. Hag ur goulenn diwar-benn ar pezh a laoskomp war hon lec’h.

Ne gavan ket dreistordinal an tem : muioc’h a breder eget a ijin a zo ennañ. Met merzout a ran n’eo ket pouezus gant skridoù Erwan Hupel, a-benn ar fin. Ar pezh a gont eo an hentoù a gemer e soñjoù, hag an doare d’o dibunañ. Leun eo e skritur a gavadennoù, a souezhadennoù, a vousfent. Daveoù niverus a ra d’ur bern traoù, hep na vijent heverk atav, hag a redia al lenner da chom war-c’hed, prest da vezañ sourprenet.

Gant se e vez pep levr nevez gantañ, memes pa vez tanav evel hennezh, ur blijadurig lennegel.


Ma emgann evit Iwerzhon, Dan Breen, bro-Iwerzhon (1944)

Lakaet e brezhoneg gant Ernest ar Barzhig diwar an droidigezh c’hallek, ar skrid-buhez-mañ zo aet d’ober niverenn 70-71 ar gelaouenn Skol e 1978.

Kavet em eus dedennus e vije bet dibabet lakaat ar skrid-mañ e brezhoneg. Diskouez a ra e wele tud ‘zo un hevelebiezh etre stad Breizh er mare-se hag hini bro-Iwerzhon e-pad ar brezel evit ar frankiz.

Ar brezel a vez kontet deomp amañ zo eus ur seurt n’hon eus ket anavezet, koulskoude. Dan Breen zo ur soudard, leun e zaouarn gant armoù, dispont, mennet ha taer. Alies e laka e yec’hed hag e vuhez en arvar ; ur souezh eo en dije tennet e spilhenn, gant an niver a vignoned varv a ra meneg anezho.

Displegañ a ra mat en e zezrevell ne vezent ket heuliet atav gant ar boblañs. Dalc’het en deus d’e stur koulskoude, betek ma vije prizoniet. Ar pep diaesañ evitañ : bezañ karc’haret gant tud eus e bobl, goude bezañ stourmet evito e-pad bloavezhioù.

Dedennus eo an dezrevell ; un diell istorel eo, bev-buhezek alies. Met lakaet on bet diaes gant an doare o doa dibabet Dan Breen hag e vignoned da ren o stourm, daoust ma rafe o c’halon hag o soñjoù divrall gwir harozed anezho.


La vierge en bleu, Tracy Chevalier, Rouantelezh Unanet (1997)

N’eo ket ar wezh kentañ din kinnig amañ romant pe romant gant Tracy Chevalier.

Ar romant istorel-mañ a zo lec’hiet er 16vet kantved, tro-dro da freuzadur edit an Naoned, war ar maez ; ha, war un dro, en amzer-vremañ lec’h ma ra un amerikanez un enklask war he familh a-orin eus al Lozer.

Souezhet e oan un tammig gant ton ar romant-mañ, goude anavezout reoù all gant Tracy Chevalier : muioc’h a varzhoniezh, met ivez a arouezelezh, zo ennañ eget er re all. Betek un doare priziusted, a zeu eus ar skeudenn a glaske reiñ eus ar pezh e oa ur skrivagner(ez) eviti. Hag a-benn ar fin em eus komprenet, p’em eus gwelet e oa he romant kentañ. Mesket eo ennañ desachoù disheñvel : war-zu an Istor, war-zu ar wregelezh, war-zu beajoù graet, war-zu ar moliac’h zoken. Muioc’h eus he buhez-hi he deus lakaet ennañ eget er re a zo deuet war-lerc’h, anat eo. Met betek an doare da sevel ar skrid a zo re rikamanet, o c’hoari war daou brantad istorel, o klask liammañ buhez ar maouezed a-dreuz an amzer en un doare artifisiel.

Ken dedennus e oa an istor m’em eus lakaet ar munudoù-se a-gostez evit en em reiñ d’an treiñ pajennoù. Skrijus eo an itrik, ha dispar. Paket e vezer gant tonkad ar maouezed-se, gant o nerzhioù hag o gwanderioù. Paket ivez gant tourmant ar brezelioù relijiel hag ar merk a laoskent war ar familhoù munut : un dra ne vez ket komzet kalz diwar e benn el levrioù Istor.

Ur gentel skrivañ eo keñveriañ ar romant kentañ-mañ gant ar re all diouzh he fluenn : en ur greizennañ he istorioù war un tem nemetañ (an Istor), en ur chom gant penntudennoù gwregel, en ur eeünaat ar framm, he deus lakaet Tracy Chevalier he gwir donezon da strinkellikat.

Ur romant mat-tre eo La vierge en bleu daoust d’ar rebechoù a ran dezhañ ; arabat dioueriñ ken bras plijadur abalamour din.


Gwenn, ar vorlaerez, Goulc’han Kervella (2019)

Ur romantig diwar-benn ur plac’h a Vrest a ya da ambarkiñ war bourk ur vag morlaeron.

Un destenn skrivet a-ratozh-kaer gant ur pal studi eo. Dibabet eo he c’herioù a-zaore, berr he frazennoù, kempouez-mat he 10 pennad. Ha daoust da se, ne vez ket santet re. N’eo ket un istor dreistordinal, met kaset e vezer a-zoare da heul an harozez, gras d’un nebeut munudoù santet mat.

Evel-just e chomer gant e c’houlennoù a-wezhioù, n’eo ket ar seurt romant a c’heller donaat an traoù ennañ : hag aes e veze d’ar merc’hed mont war vourzh ? ha kement ‘zo. Met digeriñ a ra un nor, war Brest kozh, war bed ar voraerien hag ar besketaerien. Reiñ a ra c’hoant da vont pelloc’h, gant an Istor kement ha gant ar brezhoneg.

Ret eo diwall mat, e seurt levrioù, da skañvaat betek lakaat re nebeut : chomet on un tamm bout rak istor ar Renan “dianket” a vez graet un nozvezh-veilh evitañ, ret eo bet din lenn meur a wezh, ha dont war va c’hiz un tamm pelloc’h, peogwir em boa komprenet an traoù a-dreuz. Ur frazenn ouzhpenn, doare “e oan o klask gouzout petra a oa c’hoarvezet dezhañ, pelec’h e oa… ?”a vije bet a-walc’h d’am difaziañ. Met marteze eo me em eus daoulagad forc’hellek ?

Kavout a ran mat e teufe skrivagnerien ar rummad “Aes da lenn” da liesaat, evit ma vo peadra gant pep hini da gavout ar pezh a glot gant e demz-spered.