Category Archives: Istor

Divroañ, Goulc’han Kervella (2009)

Ar chañs em boa bet da welet ar pezh-c’hoari-mañ gant va daoulagad. Un eñvorenn fromus.

Savet eo diwar taolennoù gwriet kichen-ha-kichen : n’eus haroz ebet, nemet skouerioù tud a c’hellfe bezañ n’eus forzh piv en hevelep degouezhioù. Taolet e vez gouloù war 5 maread istorel m’eo bet kuitaet Breizh gant bretoned n’o doa mui peadra da vevañ. Aet int da labourat e mengleuzioù Trelaze e kreiz an XIXvet kantved, loc’het o deus war-zu ar C’hanada e penn an XXvet, diskennet int da gavout douaroù gwelloc’h en Dordogne tro 1920, aet int da Amerika e fin an XXvet kantved ha pelloc’h, hag ivez da Bariz, niverus. Diskouezet e vez an enkadenn, an dibab graet gant lod da vont da heul o hunvreoù pa n’o deus netra ken da dennañ diouzh o bro, hag an disouezhadenn, alies. Kousto pe gousto e ra pep hini e doull, hag e teu da vezañ diaes kuitaat ar vro-degemer evel m’eo bet diaes kuitaat e vro c’henidik, ur mare zo bet.

E-tal d’an arvestoù-se e vez kinniget ivez arvestoù ma tepegner estrañjourien oc’h erruout e Breizh, hag an degemer a vez graet dezho. Dibabet en deus Ar Vro Bagan chom pozitivel ha digor, diskouez eo Breizh ur vro degemerus (nemetken).

Ar gentel da dennañ eus an holl blanedennoù-se eo n’eo ket un ebat kuitaat ar vro emaer gwriziennet enni, ha pa vije un dibab, ha pa vije deuet ho pro da vezañ ho enebour dre ne c’hell ket mui ho tegemer. Lakaat a ra d’en em soñjal war ar plas a gemer hor bro c’henidik en hor c’halon hag en hor c’hempouez. Ha lakaat a ra an arvesterien, hag al lennerien, da advevañ pajennadoù eus istor Breizh.

Eeün eo a-ratozh, graet evit skeiñ, memes gant empennoù n’int ket gwall zesket marteze. Soñjet eo evit ar bobl. Gellout a rafe, dre se, bezañ un tammig borodus. Met stil a zo, forzh pegement, gant Goulc’han Kervella, a oar lakaat ar gerioù eeünañ da lufrañ… asambles gant an daoulagad. Kaer !

Advertisements

Quand les sirènes se taisent, Maxence Van der Meersch, Frañs (1933)

Ar skrivagner Maxence Van der Meersch a oa brudet-kenañ pa oa bev, koulskoude, ne vez dalc’het soñj anezhañ nemet gant tud e rannvro en deiz a-hiziv : Norzh ar Frañs. Evit dizoloiñ ar vro-se eo em eus dibabet ar romant-mañ. Kontañ a ra war an tomm un diskrog-labour hir a oa bet e 1931 e labouradegoù ar gwiad. Ma oa bet ganet ar skrivagner en ur familh en e aes, ne oa ket heñvel evit e wreg, a oa micherourez. Peadra zo da grediñ e oa titouret mat-tre eta. Diskouez a ra dre un dibab tudennoù, kazi holl eus an hevelep “porzhiad” penaos e vez bevet ar prantad amjestr-se gant an hiniennoù hag ar familhoù. An dud-se, a oa paour dija, a grog da greviñ gant an naon. Sevel a ra fulor enno. Dichadennet e vez o drougivouloù.

Kavet em eus ar romant-mañ tost-kenañ da Germinal. Met gwir eo n’em eus ket adlennet hennezh abaoe 35 bloaz bennak, ar pezh ne aesa ket ar c’heñveriañ. Kempouez eo an istor, paket e vezer gant tonkad an tudennoù dibabet. Echuiñ a ra gant fin ar grev, ha gant ur meni happy end.

En ur glask titouroù diwar-benn ar skrivagner em eus dizoloet eo renket ar romant-mañ e-touez ar romantoù “proletaer” – kentañ tro din klevet an anv. Meur a hini em eus lennet dija, avat. Levezonet e vije ivez gant feiz kristen ar skrivagner. Ne gav ket din e vije santet nemeur, nemet a vare da vare : ur pennad a skouer-vat diwar-benn ur vandennad paotredigoù “vis enno” a gas o devezhioù o treveziñ ar skouerioù fall a welont e sinema ar c’harter (westernioù, lakaomp) en deus laosket ac’hanon gant va c’henoù digor war nav eur. Displijet on bet ivez gant ur seurt doug a ziskouez Van der Meersch d’ar feulster. Fellet a ra dezhañ diskouez, betek re, betek ma teufe da vezañ direnkus. Evel-just n’eo ket dic’houzañvabl, emaomp er bloavezioù 30, met n’em eus ket kavet yac’h an nebeut lodennoù-se.

Pozitivel eo va bilañs koulskoude. Mat eo ar romant evit anavezout Norzh bro-Frañs d’ar mare-se, eus an diabarzh, tu ar beorien. An tiez renket dre “borzhiadoù” a seblant bezañ skouer. Diwar-benn an diskrogoù-labour hag emzalc’h ar vicherourien eo e vez desket ar muiañ.

3 bloaz goude Quand les sirènes se taisent en doa bet Maxence Van der Meersch ar priz Goncourt evit e romant L’Empreinte du dieu.


Nicolas Le Floch 10 : l’enquête russe, Jean-François Parot, Frañs (2012)

Bizitadenn nann-ofisiel e Pariz ar priñs Paul, mab impalaerez bro-Rusia Elizabeth II, a lañs an istor. Tro-dro dezhañ muioc’h a itrikerien eget a vignoned, ar pezh a oar mat e-unan. Strilhet eo polis Loeiz XVI gant an aon e c’hoarvezo droug d’an dud a-bouez-se, en ur c’henarroud amjestr a vrezel gant bro-Saoz ma klasker kaout souten galloudegezh Rusia…

Gwallzedennus, muioc’h eget reoù all marteze, em eus kavet an 10vet romant-mañ eus an heuliad. Degas a ra taolioù-imor ar priñs ha boazioù iskis e lez ul liv a-vaez-bro deuet mat. Krog eo Nicolas Le Floch da goshaat ha da glask pouezañ e vuhez kent, dre geñveriañ anezhi gant planedenn dreist-ordinal e vab Louis, e vignoned kozh ha feal tro-dro dezhañ. E genlabourer Bourdeau a santer en e gomzoù un doug anat d’ar soñjoù dispac’hel, a zegaso an Dispac’h gall a-benn nebeut. Emañ Nicolas eus an tostañ da lez roue bro-C’hall, a zeuer da anavezout eus an diabarzh.

Ul lennadenn a-feson : ne ya ket anal Jean-François Parot war zisteraat gant ar bloavezhioù, er c’hontrol. Ur 14vet levrenn eus ar rummad a vo embannet e miz Here 2017.


Le secret de la manufacture de chaussettes inusables, Annie Barrows, Stadoù-Unanet (2015)

N’eo ket gwall vrudet anv Annie Barrows emichañs. Nemet e vez gwelet he anv war levr Le cercle littéraire des amateurs d’épluchures de patates gant Mary Ann Shaffer… Hag en ur lenn al levr-mañ skrivet ganti hec’h-unan, e teu anat din he doa graet ouzhpenn reiñ an dorn. Adkavout a reer ar stil, ha ma n’eo ket istor ar fabrik loeroù ur romant dre lizhiri e vez implijet kalz an teknik-mañ enni, da gas an itrik war-raok.

Ne ouezan ket hag-eñ eo bet graet a-ratozh, met aergelc’h ar romant-mañ a zo tost-tre ouzh an hini a gaver e best-seller Harper Lee : To kill a mockingbird. Ur plac’hig 12 vloaz eo an harozez. N’emañ ket ar vamm war-dro ha desavet eo gant un dintin, en ur gêriadenn eus kreisteiz ar Stadoù Unanet, e 1938. Krog eo ar plac’hig da gompren ne vez ket lavaret pep tra gant an dud gour, ha kas a ra he zamm enklask davet ar wirionez.

Plijus eo al levr, ne gaver ket hir e amzer ha gwirionded a zo e temz-spered an dud a heulier o flanedenn. Degas a ra tudenn Felix peadra da valañ soñjoù. Ur blaz dudius a zo gant al levr, a lenner en un tenn pe zaou, digudenn.

N’hellan ket mirout ouzh soñjal eo lennegezh “evit ar merc’hed”, koulskoude. Ur seurt romañs a live uhel. Daoust ma vije grevus an temoù e chom jentil ha brokus an istor, pep tra renket a-feson enni. Chwezh a vank dezhi, marteze.

Me a garfe klevet ali paotred o dije lennet al levr-mañ, ma z’eus.

 

 


An amzer laeret, eñvorennoù ur breizhad prizonier en Aotrich, Pier-Mari Louz ha Bernard Kabon (2006)

E-pad an eil brezel-bed e oa bet prizoniet Pier-Mari Louz, eus Montroulez, gant an alamanted. Kaset e oa bet ganto da labourat e bro-Aostria, lec’h ma vanke paotred yac’h evit kas da benn labour an atantoù. Kontet en deus e envorennoù da vBernard Kabon, en deus lakaet anezho dre skrid diwar an enrolladennoù en doa graet.

Kalz plijadur em eus bet o lenn al levr-mañ, a gont brezel Pier-Mari Louz penn-da-benn eus ar galv betek an distro d’ar ger. Chomet e oa 6 bloavezh o labourat e Aostria, gant ar santimant e veze laeret an amzer-se digantañ, pa oant bloavezhioù yaouankiz. Bev-buhezek eo an istor, a lak war-wel an diforc’hioù a oa etre al labour-douar aostrian hag hini Breizh d’ar mare-se. Gwelet a reer ne veze ket graet heñvel ouzh ar brizonidi, hervez al lec’h e teuent dioutañ. Kompren a reer mat an darempredoù etre an dud, a veze mat peurliesañ. Anat eo ivez ar reuz a oa bet lakaet gant ar rusianed deuet da zieubiñ ar vro.

Notennoù niverus a resisa traoù ‘zo e fin al levr, hag ouzhpennet eo bet un diverrañ eus deizlevr person Thaya, ar gumun e oa Pier-Mari Louz o labourat enni, er mare ma oa-eñ du-hont.

Ul lennadenn glet, hep darvoudoù dic’hortoz met kaset aes ha flour gant ar c’honter ha gant ar skrivagner.


La poussière des corons, Marie-Paul Armand, Frañs (1985)

Ganet eo Marie-Paul Armand er vro a gomz diwar he fenn, ar Pas-de-Calais. Ar romant-mañ eo hini kentañ he resped skrivagnerez, ma ne gonter ket an istorioù evit ar vugale he doa lakaet embann a-raok. An hini gwellañ eo ivez, an hini nemetañ tapet gantañ ur priz lennegel bihan, ar priz Claude-Farrère, e 1986.

Dediet eo d’he zud ha d’he zud-kozh, mengleuzerien a-vicher.

Lennet e vez ken aes ha tra, evel ma suner ur madig karamel. Un disterig re sukret eo ivez ! Kontañ a ra buhez ur vaouez e bro ar glaou. Ganet eo Madeleine d’ar 1añ a viz Genver 1900 : dedennusat deiziad, a bermet dezhi koll he zad er brezel kentañ ha gwelet he mab o vont d’an eil. Test eo ivez eus an holl wallzarvoudoù bras er mengleuzioù hag eus an diskrogoù-labour hir pe verr a luske buhez ar vengleuzerien. Ur vuhez kalet ha trist alies, met o tiskouez ivez kalz a genskoazell er “c’horon”-où, ha familhoù unvanet ha karantezus ken ne vezont gwelet nemet er romantoù.

Skeudenniñ a ra a-feson ar vuhez er metoù dreist-ordinal-se, hep bezañ e mod ebet ur bennoberenn lennegel, evel-just. N’eo “nemet” ur romant rannvroel hep fougaserezh. Lennet e vez gant plijadur memestra, ha gant kalz a zaeroù, pa vezer tener a galon…

 


Les aventures de Boro, reporter-photographe 1 : La dame de Berlin, Dan frank ha Jean Vautrin, Frañs (1987)

Levrenn gentañ ur rummad a 8 eo honnezh. Skrivet a zaou zorn, bez he deus da haroz Boro, ur yuzev hungariat a zo bet awenet kalz e grouerien gant al luc’hskeudennour Robert Capa evit sevel e dudenn.

Ur seurt romant-avañturioù-polis istorel eo La Dame de Berlin. Kregiñ a ra just a-raok na errufe Hitler e penn bro-Alamagn. Pourmen a ra an haroz dre Europa. Livet-kaer, romantel, dreistordinal eo e droioù-kaer ha n’heller ket enouiñ o lenn anezho. Ur stil o deus ar skivagnerien, a zegas fent da vareoù dic’hortoz ; un implij ampart eus ar galleg ivez, ur geriaoueg pinvidik war meur a live-yezh hag ur blijadur o c’hoari gant ar yezh, dre vras.

Ar pezh am eus kavet dedennus eo an endro istorel dreist pep tra, betek bezañ direnket un tammig gant ar fed e lak anat ar skrivagnerien eo bet skrivet al levr goude an darvoudoù istorel. Da lavaret eo ne glaskont ket lakaat al lenner da zisoñjal e ved dezhañ ha da splujan korf hag ene en istor a gontont, kentoc’h e tegasont soñj re alies eus ar pezh a zo o vont da c’hoarvezout. Emzalc’h pep haroz a glot muioc’h gant hini unan a oar petra eo bet an Istor, eget gant unan a vije paket e kreiz an tourmant hep bezañ re sur pelec’h kas e gammedoù. Gant se, n’eo ket ken gwirheñvel ha m’en dije gellet bezañ.

Ur meskaj deuet brav, gant un dakennig a Gorto Maltese, kalz Istor, fent forzh pegement, suspens pa vez ret, dilammadennoù niverus-meurbet… Un evezh pizh zo bet roet d’an doareoù treuzdougen el levrenn-mañ : kirri ker, tren, zeppelin… An harozed, dibabet mat, a zo gwezh pinvidik, gwezh paour, kement hag ober un dro glok eus kevredigezh ar mare. Gant ur stil disheñvel-mat, e kavan kerentiezh etre al levr-mañ hag hini Timothée de Fombelle, Vango.

Lennegezh poblek a live uhel, a lavarfen. Gwelet e vo m’eo bet gouest ar skrivagnerien da zerc’hel gant o lusk diaoulek el levrennoù a heul, daoust ma vo ret d’an amzer mont war-raok ha, marteze, tizhout bloavezhioù n’eo ket ken pinvidik ar vouedenn da dennañ diouto hag hini ar bloavezhioù tregont e Frañs hag Alamagn.


L’affaire Caïus, Henry Winterfeld, bro-Alamagn (1953)

Ur romant-polis istorel evit ar yaouankiz eo L’affaire Caïus, kenderc’hel a ra da vezañ embannet ha lennet daoust ma ne vije ket eus ar re nevesañ. Henry Winterfeld eo skrivagner en deus savet Les enfants de Timpelbach, brudetoc’h eget ar rummad Caïus emichañs.

3 romant a ya d’ober ar rummad Caïus, hennezh eo an hini kentañ hag ar muiañ anavezet. Tennet en deus ar skrivagner e awen digant ur frazenn a zo bet adkavet e Pompei, skrivet gant dorn ur bugel war un templ : Un azen eo Caïus !

Renet eo an enklask gant ur vandennad bugale o chom e Roma da vare an Henamzer. Da heul un emgann etre daou baotr er skol e vez skarzhet unan anezho. Ur chadennad darvoudoù a zeu diwar se, ha pa vez o mignon e kreiz an afer ne fell ket d’ar vugale diskregiñ a-raok bezañ diskoulmet ar gudenn. Interestoù personel ha politikerezh a zo e-barzh ar jeu, ne chomer ket atav war par ar vugale.

Renet eo mat an enklask, kalz suspens enni. Harpet e vez ar vugale gant o mestr-skol kintus a-wezhioù. Tra ma fourront o frioù-furch e pep lec’h e vez silet ur bern gouiziegezhioù diwar-benn aozadur ar vuhez er mare-se. Met mesket eo mat, ha ne santer ket ar volontez pedagogel (kontrol da galz levrioù all a gaver en hevelep astelloù er stalioù-levrioù : Odile Weulersse, ha kement ‘zo).

Plijus eo da lenn, memes evit un den gour.


La jeune fille à la perle, Tracy Chevalier, Stadoù Unanet (1999)

Ur romant istorel eo, met n’eo ket re builh evel ma c’hellont bezañ a-wezhioù : n’eus ket ur mor a dudennoù, dibabet mat int, hag a-fed istor eo kentoc’h buhez pemdez familhoù metoù disheñvel eus Delft a zizoloer a-dostoc’h.
Tennet he deus Tracy Chevalier hec’h awen eus un daolenn gant Vermeer : Plac’h yaouank he ferlezenn, livet gant Vermeer tro 1665 pa oa en e 3o vloaz bennak. Diwar skeudenn ar plac’h he deus ijinet un istor gwirheñvel ha leun a wirionez, daoust ma ne ouezfe den ebet tra ebet diwar-benn ar plac’h yaouank-se.

Bamus eo an ambiañs hag ar pezh a zeu a-benn ar skrivagnerez da grouiñ ha da lakaat e plas, dindan nebeutoc’h ha 200 pajennad. Skañv ha dous eo, hep bezañ chuchu, ha teurel a ra sklêrijenn n’eo ket war an daolenn-mañ kennebeut, met ivez war ar re all gant Vermeer pa anavezer gwelloc’h an endro a veve ennañ.

Ul lennadenn a galite – ur berlezennig !


Un homme de tempérament, David Lodge, Rouantelezh Unanet (2011)

Ur vuhezskrid romantaet, doare Herve Gouedard, eo a ginnig David Lodge amañ : buhez ar skrivagner saoz H.G.Wells. Daou abeg d’an nebeutañ em boa da vezañ dedennet gant al levr. Gouzout a ran eo barrek-kenañ David Lodge, ha goude va lennadenn on sur ne veskin biken ken H.G. Wells gant Orson Welles, ar pezh a raen c’hoazh un tamm bihan, n’eo ket abalamour d’o skridoù, met abalamour d’o anvioù a son tost-tre em divskouarn.

Gwelet e vez el levrlennadurezh puilh roet e fin al levr ez eus bet savet ur bern studiadennoù hag embannadennoù a bep seurt diwar-benn H.G. Wells. Al levr-mañ, gras da ijin David Lodge, a ro ar skeudenn bersoneloc’h anezhañ eget ur studiadenn. Kroget en deus H.G. Wells e vuhez er baourentez. Sachet eo bet diouzh ar vouilhenn gant ur spered lemmoc’h eget hini ar bras eus an dud, ur volontez start hag un donezon dibar war ar skrivañ. Stummet eo bet e demz-spered gant e vugaleaj reuzeudik, en deus roet lañs dezhañ da ren ur vuhez divoutin.

Ouzhpenn m’en deus ijinet traoù a-raok ma vije eus outo (ar vombezenn nukleel, ar brezel dre mekanikoù-nij) en deus bet ul levezon kreñv ha padus war ar remziadoù o deus lennet e levrioù a-vuzul ma vezent embannet. Stourmet en deus evit droedoù ar merc’hed hag evit ur sekselezh digoroc’h, hag evit traoù all ivez p’en doa ur pouez politikel. Dizoloet em eus ur bern traoù diwar e benn. Ar pezh a lak kalz pebr el levr, avat, eo e vuhez prevez. N’en deus ket paouezet da vagañ karantez ouzh merc’hed yaouank. Ur meulgan eo al levr-mañ ouzh ar pezh a anver bremañ “sapiosekselezh”, an dud ne c’hellont karout unan nemet ma vez dreistsperedet… Fresk ha laouen eo dezrevell e garantezioù diniver, gant e eil wreg e foñs, Jane, hag a asante d’e froudennoù daoust da bep tra.

Ken gwallzedennus eo al levr hag ur romant, met gwelloc’h dre ma vez desket traoù fetis ennañ. Un dro vat !