Category Archives: Brezhoneg

Lettres à Gérard Le Gouic, Anjela Duval (2013)

El levr-mañ e kinnig ar barzh Gérard Le Gouic al lizhiri en doa bet digant e vignonez Anjela Duval etre 1973 ha 1980. Ar bras anezho zo e galleg, yezh pennañ al levr-mañ, daoust ma vije roet an destenn e brezhoneg pa veze al lizhiri e brezhoneg -. Un tamm brezhoneg en em sil el lizhiri, ur frazenn, ur werzenn bennak…

N’eo ket ul levr n’heller ket dioueriñ, hag unan en deus lennet oberenn glok Anjela Duval n’en deus netra da zeskiñ amañ. Adkavout a reer he femdez, he youl da stourm, he c’harantez evit he bro – a lak ac’hanon diaes a-wezhioù, pa lak ar bec’h war an “estrañjourien” a zeu da brenañ tiez ar vro, he soursioù diwar-benn he chas a gomz diwar o fenn evel pa vijent bugale, he labour er feurm, hag ar skuizhder, al labour eo foulet gantañ… Brav ha skeudennet eo galleg Anjela Duval, warnañ liv un amzer bet, un tammig.

N’eo na diaes na displijus da lenn. Brav eo da glokaat ar pezh a zo bet dastumet diwar-benn ar skrivagnerez, da lakaat un taol gwispon diwezhañ d’ar poltred anezhi a anavezer. Kinnig a ra tresoù pennañ ar skrivagnerez d’ar c’hallegerien, ivez : ne ouezan ket hag-eñ ez eus kalz levrioù diwar he fenn, estreget er metoù brezhonek dediet…

Advertisements

Divroañ, Goulc’han Kervella (2009)

Ar chañs em boa bet da welet ar pezh-c’hoari-mañ gant va daoulagad. Un eñvorenn fromus.

Savet eo diwar taolennoù gwriet kichen-ha-kichen : n’eus haroz ebet, nemet skouerioù tud a c’hellfe bezañ n’eus forzh piv en hevelep degouezhioù. Taolet e vez gouloù war 5 maread istorel m’eo bet kuitaet Breizh gant bretoned n’o doa mui peadra da vevañ. Aet int da labourat e mengleuzioù Trelaze e kreiz an XIXvet kantved, loc’het o deus war-zu ar C’hanada e penn an XXvet, diskennet int da gavout douaroù gwelloc’h en Dordogne tro 1920, aet int da Amerika e fin an XXvet kantved ha pelloc’h, hag ivez da Bariz, niverus. Diskouezet e vez an enkadenn, an dibab graet gant lod da vont da heul o hunvreoù pa n’o deus netra ken da dennañ diouzh o bro, hag an disouezhadenn, alies. Kousto pe gousto e ra pep hini e doull, hag e teu da vezañ diaes kuitaat ar vro-degemer evel m’eo bet diaes kuitaat e vro c’henidik, ur mare zo bet.

E-tal d’an arvestoù-se e vez kinniget ivez arvestoù ma tepegner estrañjourien oc’h erruout e Breizh, hag an degemer a vez graet dezho. Dibabet en deus Ar Vro Bagan chom pozitivel ha digor, diskouez eo Breizh ur vro degemerus (nemetken).

Ar gentel da dennañ eus an holl blanedennoù-se eo n’eo ket un ebat kuitaat ar vro emaer gwriziennet enni, ha pa vije un dibab, ha pa vije deuet ho pro da vezañ ho enebour dre ne c’hell ket mui ho tegemer. Lakaat a ra d’en em soñjal war ar plas a gemer hor bro c’henidik en hor c’halon hag en hor c’hempouez. Ha lakaat a ra an arvesterien, hag al lennerien, da advevañ pajennadoù eus istor Breizh.

Eeün eo a-ratozh, graet evit skeiñ, memes gant empennoù n’int ket gwall zesket marteze. Soñjet eo evit ar bobl. Gellout a rafe, dre se, bezañ un tammig borodus. Met stil a zo, forzh pegement, gant Goulc’han Kervella, a oar lakaat ar gerioù eeünañ da lufrañ… asambles gant an daoulagad. Kaer !


Disentiñ, Xavier Renou, Frañs (2012)

Ul levr a ro spi, a c’hwezh war glaoù-bev ar c’hoant stourm.

Ar skeudenn farsus hon eus eus obererien Ai’ta, ar furlukined orañjez, da skouer, a skoach un aozadur frammet brav.

An abadennoù-stourm difeuls ne c’hellont dont da vat nemet ma vezont prientet dre ar munud en a-raok ma vijent dalc’het. Dielfennet e vez an endro ha boazioù an enebourien. Pouez ar spered-strollad kreñv, ar fent, a vez diskouezet a-zoare. Pep perzhiad en deus ur rol sklaer da c’hoari, pe e vije e kreiz an ober, pe war al lez anezhañ : brudañ, luc’hskeudenniñ, evezhiañ stourmerien all, jubenniñ etre an daou du…

A-leizh a ditouroù hag a alioù pleustrek a gaver el levr, met mont a ra en tu all d’an dra-se. Kinnig a ra un doare prederouriezh ivez. Ar stourm difeuls zo unan a zoujañs hag a breder. Ur pouez bras en deus ennañ ar c’hengompren gant an “enebourien” hag ar galloud da varc’hata. Kompren a reer mat ne c’hell bezañ kaset da benn nemet gant tud amprouet, gouest da zibab o gerioù a-zoare ha da virout un emzalc’h dereat e n’eus forzh peseurt degouezh. N’ez eus ket plas, er stourmoù-se, ouzh an ijinañ war ar prim.

Lennet e vez al levr gant plijadur, daoust m’em bije kavet hir an displegadennoù a-wezhioù : kenkoulz e vije bet din, evit ur wezh, kaout ur roll “sec’h” eus an traoù, marteze en abeg ma n’em eus ket ezhomm da vezañ kendrec’het eus vertuzioù dibar seurt stourm… digollet on bet p’em eus kavet er bajenn ziwezhañ un diverrañ eus an holl grafoù a zo anv anezho el levr.

Skrivet eo bet al levr gant ur paotr a zo ezel eus ar strollad “les désobéissants” (an disenterien), ha reiñ a ra alc’hwezhioù evit kompren gwelloc’h pal obererezhioù Ai’ta (ha n’eus forzh peseurt obererezhioù disentiñ all evel-just !), ha c’hoant da vezañ niverusoc’h d’o souten.

 


Son ar sell, Herri ar Borgn (2009)

N’em eus ket kavet ken aes-se mont tre el levr-mañ. Renket eo ar barzhonegoù a-demoù ennañ, ha kregiñ a ra gant al lodenn Natura. Rimoù klasel, aketus, war demoù eeun : dubeed, lann, sapin… ur spered tost a gaver en-dro e fin al levr, el lodenn anvet Ar Skorv. O vezañ n’on ket plac’h an natur, ne vezen ket maget kalz gant seurt boued.

Koulskoude e teu war-wel tamm-ha-tamm un drolinenn spisoc’h-spisañ eus ar skrivagner. Dre e endro a zepegn gant karantez, ha dre an dud a zoug pri outo. Un den kizidik ouzh braventez ar bed, a vag truez, doujañs, a heul nevezentioù hor flanedenn gant dastornelloù e santoud. Un humanour, leun a spi daoust ma vije skodeget a-wezhioù gant soñj, arvest pe arnodad ar marv. Un den desket ivez, a c’hoari gant e anaoudegezhioù da binvidikaat e skridoù. Un hoal ispisial a zegas implij ar gwenedeg, a oar Herri ar Borgn lakaat da blegañ ha da sujañ d’e ezhommoù. Plijet on bet, kazi, gant an holl varzhonegoù a zo e kreiz al levr : Dervennig ar feministed, Kae kuit, Dibenn Gwengolo, Adtommiñ ur c’hwil-Doue

Muioc’h en em adkavan -ral eo !- e-barzh barzhoniezh Herri ar Borgn eget e-barzh gomz-plaen, ha fromet don on bet gant lod eus ar skridoù-mañ. Tost eo ar barzhonegoù-mañ da vuhez an dud, aes da lenn, aes en em adkavout enno. Poblek int en ur mod, evel ma c’helle bezañ Levr al labourer, d’ur mare ma veze poblek barzhoniañ ha degemer barzhoniezh.


Evidon va-unan, Ronan Huon (1976)

Un dastumad eus ar barzhonegoù bet skrivet etre 1944 ha 1961 gant Ronan Huon -nemet e vije e oberenn varzhoniel glok ?

Souezh kentañ, anavezout a raen kalz eus barzhonegoù an torkad-mañ. Marteze e oa bet adembannet lod anezho da vare marv ar skrivagner, pa vez desket lod all er skolioù.

Lipet eo ar yezh, gerioù brav ha pinvidik enni. Ar bras eus an testennoù zo e gwerzennoù dieub, gant evezh taolet ouzh ar c’hlotennoù e diabarzh ar gwerzennoù, ral a wezh er fin anezho. N’eo ket bet dibabet gant ar skrivagner plegañ ouzh mentoù strizh, ar pezh a laosk din ur santimant n’eo ket peurechu an traoù a-wezhioù, daoust ma vije anat eo graet a-ratozh.

N’eo ket displijus da lenn, met n’on ket fromet kalz gant an temoù a vez pledet ganto. Splann eo e oa Ronan Huon paotr ar mor, da skouer, ar pezh ne gomz ket kalz ouzhin.

Renket eo bet ar barzhonegoù a-demoù  e-barzh al levr, dindan 7 lodenn : Kregin ha bezhinoù, Heol, Bleunioù c’hwerv, Beaj, Soñjoù-noz, Maez ha Rimadelloù. Unan eus al lodennoù-se em eus kavet dreist ar re all : Bleunioù c’hwerv. Ur skeuliad santimantoù a eztaole gwelloc’h ar skrivagner eget re all, moarvat, pa n’eo ket bet skrivet an holl re-se er memes koulz.

Kompren a ran gwelloc’h, bremañ, perak e veze lavaret gant an dud pa oa marvet (e 2003) en doa labouret kalz evit ar re all, ha re nebeut evitañ. Anien ur barzh a oa ennañ, sur, met marteze e vije deuet e destennoù da vezañ lemmoc’h gant amzer ha pleustriñ.

Un dastumad klasel a-walc’h eta evit un hêrour eus Gwalarn n’heller ket tremen hebiou d’e oberennoù, abalamour d’ar pouez en deus bet war istor al lennegezh vrezhonek dre e labour-marc’h eviti a-hed e vuhez.


War an treuzoù, Pierrette Kermoal (2011)

Un torkad danevelloù eo War an treuzoù. Ergerzhout a reont diabarzh an unan, dre e zigenvezded, e jestroù munut, e vam dirak ar vraventez… Ur wezh an amzer ez eus ur fin dic’hortoz a gredfer e teu un tammig a-enep da santimant ar skrivagnerez (nemet a-enep da hini al lennerien e vije ?). Rak a-benn ar fin ar pezh a gont en destennoù-se eo ar gwirionded denel a zo enno, hag a c’hell pep hini en em anavezout ennañ. Gant se, an danevelloù o deus plijet ar muiañ din el levr a gont bommoù buhez, emichañs : Nozvezh hellazat, An toennoù zink… Ur wezh an amzer e vez ur paotr e kreiz ar jeu, met peurliesañ e vez merc’hed, ar pezh a ra eus an danevelloù-mañ skridoù gwregel en o c’hizidigezh evel en o zemoù. Ha n’eo ket gant ur ster disteraat e implijan ar ger-mañ, n’int ket a-ziwar-c’horre e mod ebet.

Ul levr mat evit dizoloiñ ur skrivagnerez ha n’eo ket brudet a-walc’h, n’eo ket en abeg ma ne vije ket prizius he skridoù, abalamour da spered chapel metoù al lennegezh vrezhonek ne lavaran ket.


An amzer laeret, eñvorennoù ur breizhad prizonier en Aotrich, Pier-Mari Louz ha Bernard Kabon (2006)

E-pad an eil brezel-bed e oa bet prizoniet Pier-Mari Louz, eus Montroulez, gant an alamanted. Kaset e oa bet ganto da labourat e bro-Aostria, lec’h ma vanke paotred yac’h evit kas da benn labour an atantoù. Kontet en deus e envorennoù da vBernard Kabon, en deus lakaet anezho dre skrid diwar an enrolladennoù en doa graet.

Kalz plijadur em eus bet o lenn al levr-mañ, a gont brezel Pier-Mari Louz penn-da-benn eus ar galv betek an distro d’ar ger. Chomet e oa 6 bloavezh o labourat e Aostria, gant ar santimant e veze laeret an amzer-se digantañ, pa oant bloavezhioù yaouankiz. Bev-buhezek eo an istor, a lak war-wel an diforc’hioù a oa etre al labour-douar aostrian hag hini Breizh d’ar mare-se. Gwelet a reer ne veze ket graet heñvel ouzh ar brizonidi, hervez al lec’h e teuent dioutañ. Kompren a reer mat an darempredoù etre an dud, a veze mat peurliesañ. Anat eo ivez ar reuz a oa bet lakaet gant ar rusianed deuet da zieubiñ ar vro.

Notennoù niverus a resisa traoù ‘zo e fin al levr, hag ouzhpennet eo bet un diverrañ eus deizlevr person Thaya, ar gumun e oa Pier-Mari Louz o labourat enni, er mare ma oa-eñ du-hont.

Ul lennadenn glet, hep darvoudoù dic’hortoz met kaset aes ha flour gant ar c’honter ha gant ar skrivagner.


Traoù kouer, Herve Bihan (2010)

Un torkad danevelloù eus ar re glaselañ eo hennezh, dezhañ tech torkadoù danevelloù prantad klasel ar brezhoneg : ur yezh mestroniet abil, un drugar he lenn, ha danvezioù digempouez, pa vez lakaet muioc’h a aked da skrivañ brav eget da skrivañ dedennus.

Ur gudenn em eus gant ar seurt fent implijet e Sibarit an Neñvoù pe e Tempus maximo momento erat : digomprenus eo din. E danevelloù all eo aes da gompren met ne lak ket da c’hoarzhin kennebeut (Meusieu Fulup…) N’on ket bet gwall dizhet gant an danevelloù dezho un awen sokial ivez : Goulenn an aluzon, Deroù-mat Janin… M’en dare hag-eñ n’eo ket pa vez gwad ha feulster e vez Herve Bihan ar muiañ en e vleud, a-benn ar fin. Va danevell muian-karet en dastumad-mañ eo Kuzh-heol e Santez Anna ar Palud. Iskis eo, pa soñjan, peogwir em eus lennet ar bras eus an danevelloù-mañ div wezh : pa oant bet embannet en Al Liamm da gentañ, ha gant red an torkad ar wezh-mañ. Ha soñj mat em eus pegen displijet e oan bet gant an danevell-mañ, dres, a gaven garv-kenañ. Deuet brav eo gant ar skrivagner koulskoude, ha mesket mat eo enni ar vestroni eus ar yezh, hag he deus ur ster en danevell-mañ muioc’h eget e reoù all ; ar suspens -ma c’heller lavaret, dindan ken berr istor- hag ar c’hest a ster d’ar vuhez, hag a zo an diouer anezhañ tu gwan an danevelloù-mañ dre vras, a-hend-all… a gav din.

Uhel eo live al levr-mañ, koulskoude e kav din eo da zegemer kentoc’h evel al levr lennegel kentañ ma z’eo a-berzh ar skrivagner : un deroù, a zo en egin ennañ ar pezh a c’hellfe, a zlefe dont war-lerc’h. Siwazh, ne vez ket serret kalz a bajennadoù war e lerc’h ken er mareoù-mañ. Gortoz pell, gortoz gwell ?

Bet en deus bet al levr-mañ ar priz Langleiz e 2010.


Ur wech e oa, Albert Deshayes (2005)

An tech da reiñ an anv Ur wech e oa d’ul levr pe da n’eus forzh peseurt oberenn all em eus kavet bleup a-viskoazh. Bez ez eus kement anezho, ma n’heller ket didouezhiañ an eil re eus ar re all. Neuze e vez disoñjet an oberenn hag he diabarzh ken aes ha tra… Ne vern.

War dem ar c’hontadennoù pobl emañ al levr eta. Diaes eo da renkañ en ur garrezenn : n’eo ket lennegezh vrezhonek a-orin, pa oa bet skrivet ha c’hoariet an tri anezho e galleg da gentañ a-raok bezañ lakaet e brezhoneg gant Albert Deshayes. N’eus nemet e brezhoneg e kaver ul levr anezho avat. A-hend-all, n’eo ket bet ijinet an istorioù-se gant Albert Deshayes, troet unan, adstummet eben, roet dezhi tres ur pezh-c’hoari d’an trede… n’em eus ket komprenet hag-eñ e oa bet savet ar pezhioù-c’hoari gallek anezho gant Albert Deshayes e gwirionez, pe gant tud all.

Tri skrid berr zo el levr. Daou anezho a zo stummet evel pezhioù-c’hoari, unan all diouzh skouer ur gontadenn, giz Luzel : Herve, an deskard meliner. Skrivet eo bet gant bugale kelc’hiad 3 (CM), ha deuet eo brav-tre ganto a gav din, en ur adimplijout elfennoù o doa kavet e kontadennoù all (korriganed, Ankou) ha reiñ kalz buhez dezho, ar pezh a ro un doare “pep retañ” eus ar c’hontadennoù-pobl a c’hell bezañ adimplijet aes gant tud a ra war-dro bugale pe deskarded e brezhoneg. Eeun ha pinvidik eo ar yezh war un dro, un teuzar.

Ar pezh-c’hoari kentañ, Baron ar pont hag e varliton Yann, a santer eo bet lufret gant an implij. Diruilhañ a ra ar gerioù hag ar frazennoù anezhañ en un doare naturel, graet e vez implij eus an adlavarout en un doare brav, da gompren mat ha da zerc’hel soñj. N’eo ket orin-tre an tem, tennet eus ul levr gant Max Jacob, met efedus, sur.

An eil a zo bet tennet an istor anezhi eus ur romant gant ar skrivagner breizhat evit ar yaouankiz Yvon Mauffret. Mojenn Konomor eo e anv. N’eo ket sklaer piv eo an haroz anezhañ, pe ar sant Gweltaz, pe an tirant Konomor, pe e wreg santez Trifina. Dedennus eo an tem pa bermet reiñ buhez en-dro da vojennoù oadet-kaer. Traoù ‘zo em eus kavet iskis, ar pezh a vez lavaret diwar-benn ar yezhoù peurgetket, met marteze n’on ket titouret mat pe eo un doare all da gompren an traoù. Ar pezh-c’hoari-mañ ne gav ket din e vije ken flour hag en hini all ar yezh ennañ ; n’eo ket ken kempouez kennebeut. Ar pezh a ra e dalvoudegezh eo an tem anezhañ.

Ul levrig ha n’eo ket uhel ar c’haoc’h en e revr met a chom plijus da lenn dre m’eo poblek, ha lipet a-fed yezh.


Santez Dahud, Roparz Hemon (1935)

Embannet e oa bet Santez Dahud e-barzh Gwalarn da gentañ. Ur gontadenn danevellet eo. Kontañ a ra Roparz Hemon, diouzh e vod, mojenn Kêr-Iz ; un istor dousaet evit klotañ gwelloc’h gant tro-spered relijiel tud e vro eget ar gontadenn hengounel, moarvat. Tro din da zegas d’am soñj e karan skridoù Roparz Hemon, n’eo ket peogwir em eus sunet anezho kerkent ha ma c’hentañ bloavezhioù war ar brezhoneg, met peogwir e skriv eeun ha sklaer hag e evod diouto, memes e komz-plaen, ur wir varzhoniezh.

Rebechoù em eus d’ober memestra. N’on ket bet plijet gant an tres roet gant Roparz Hemon d’an hini a zeu pep gwalleur diwarnañ, Abred : “du e vlev ha kramennek liv e groc’hen”. Dahud, o tremen eus diaoulez da blac’h santel, a bak ur barrad dislivadur diouzh he zu. An daou zibab-se a ziskouez eo koshaet ar skrid, dezhañ ouzhpenn da 80 vloaz.

Ar pezh n’em eus ket kavet eus ar c’hentañ, ivez, eo n’eo ket gwall gempouez ar skrid-mañ war ma meno. Ar penn kentañ anezhañ zo peurlipet, deskrivet eo pizh ha kempenn Kêr-Iz hag hec’h annezidi. Met mont a ra decrescendo, ha seul vui e z’eer war-raok, seul nebeutoc’h a aked lakaet d’an istor. Seblantout a ra bezañ bet echuet diwar-dizh.

Unan eus ar stummoù eus an istor-mañ a blij din ar muiañ ez eo, memestra, gant ar vandenn-treset Bran Ruz gant Alain Deschamps ha Claude Auclair, embannet er bloavezhioù 80.