Le chat qui voyait rouge (4), Lilian Jackson Braun, Stadoù Unanet (1986)

Goude 3 romant Ar c’hazh a… er bloavezhioù 60, hag en desped d’ar vrud a oa deuet dezhi ganto ha d’ar wask lakaet warni gant he embanner, he doa graet ar skrivagnerez ur paouez gant he rummad e-pad 18 vloaz. Hennezh eo an hini kentañ goude an hir a droc’h-se eta.

Ne vez ket santet e gwirionez. Adkavout a reer Qwilleran hag e daou gazh en e ranndi kent e Came-Village.  Ne chomo ket pell ennañ, met brav e oa d’ober al liamm. Ar paourkaezh kazetenner en deus kudennoù yec’hed peogwir en deus tapet re a bouez, ha setu ma tle heuliañ ur reol-voued.

Gwashaet eo ar c’hastiz gant e gefridi nevez er gazetenn : paotr ar pretioù cheuc’h, ret e vez dezhañ gwelet boued saoürus a-dost…

Ouzhpenn-se en em gav e-unan a-nevez, n’eo ket aes kavout ur plac’h bennak da ambroug anezhañ da bep pred.

Mat em eus kavet ar romant, daoust ma krogan da vezañ direnket gant ar sekselezh -doare ar bloavezhioù 60- a ren er metoù a ergerzher. Seul vuioc’h m’eo skrivet al levrioù gant ur vaouez. Kompren a ran eo ret, marteze, evit mirout spered ar bloavezhioù-se, met dont a ra da vezañ ponner goude ur prantad, dreist-holl o c’houzout eo bet skrivet al levr-man er bloavezhioù 80.

Hag ar c’hizhier ? Mont a ra mat ganto, trugarez. Gouest int da lenn priz ar boued war ar voestad evit chom hep debriñ soubenn voan. Ha n’eo ket trawalc’h da gKoko bezañ barrek war al lenn, pleustriñ a ra ivez war ar skrivañ. War a lavar e vestr, d’an nebeutañ, da bep hini d’ober e soñj… Keit ha ma chom gouest da saveteiñ buhez Qwilleran ez a pep tra war e blaen.

Advertisements

Le chat qui aimait la brocante (3), Lilian Jackson Braun, Stadoù Unanet (1968)

Kefridi nevez Qwilleran : kavout ur sujed dous da sevel un doare kontadenn Nedeleg a-zivout an amzer-vremañ. Dibab a ra ur c’harter paour eus kêr, Came-Village. Tud drammet ne vo ket nemeur er romant , ar pezh a gaver ar muiañ er c’harter eo trokerien traoù kozh.

Dilojañ a ra Qwilleran d’en em gavout e kreiz ar jeu, desachet marteze gant brudoù iskis o redek diwar-benn ur gwallzarvoud hag a c’hellfe, piv ‘oar, bezañ ur muntr…

Barrek eo ar skrivagnerez, er romant-mañ, da lakaad diskred war tud n’int ket ar re a zo klask warno, ha n’em boa ket divinet ar fin. Ur soubadenn e bed an drokerien a reer, e kreiz ar goañv, en un ambiañs nevez eta. Tud livet kaer en em gaver ganto c’hoazh.

Kavout a ra e blas ar romant-mañ en heuliad, a-live gant an daou gent.

 


Le chat qui mangeait de la laine (2), Lilian Jackson Braun, Stadoù Unanet (1967)

Gant an eil levrenn-mañ e vez komprenet gwelloc’h ar pezh a vo perzhioù heverk ar rummad : e pep levr, e cheñcho ti Qwilleran. E pep levr, en em gavo gant ur plac’h koant disheñvel a raio al lez dezhi. E pep levr, e cheñcho karg en e labour…

Er romant-mañ e vez lakaet e karg un astenn d’ar gelaouenn a labour eviti, war sujed ar c’hinklañ tiez. Unan ouzhpenn ha n’anavez netra war e zivoud… Setu eñ soubet en ur metoù nevez, e-touez tud pinvidik kustum d’en em zebriñ etrezo. Astenn a ra e skouarn ha digeriñ e zaoulagad, daoust ma nac’hfe e rener lakaat anezhañ da labourat war un afer laeroñsi a gav dezhañ eo bet savet a-ratozh-kaer goude ur pennad embannet gantañ.

Kement-se ne harz ket outañ da ziluziañ pep tra, evel-just. Reiñ a ra bod Qwilleran e fin ar romant d’ur gazhez-siam, Yom-Yom, a zeu d’ober kavandenn da gKoko. Hennezh a chom ken efedus all da sikour Qwilleran en e enklask-polis, betek dont a-benn da bakañ al laer. Nemet dre zegouezh e vije ? Kalz ijin a zispak ar skrivagnerez evit reiñ d’ar c’hazh ur perzh dic’hortoz hag efedus.

Ken plijus all eo ar romant-mañ hag hini kentañ ar rummad : skrivet e-keñver aergelc’hioù ispisial, met o kinnig un afer luziet a-walc’h evit bezañ dedennus.


Le chat qui lisait à l’envers, Lilian Jackson Braun, Stadoù Unanet (1966)

Romant-polis kentañ un hir a zastumad.

An enklasker, Qwilleran, zo kelaouenner diouzh e vicher. Emañ o paouez erruout er vro, hag ar post nemetañ a c’heller kinnig dezhañ er gelaouenn eo unan d’ober war-dro an diskouezadegoù arzel. Ne oar na bu na ba war an danvez, e mod-se e c’hell “sellet ouzh an traoù gant ul lagad nevez”.

El levr kentañ-mañ eo e ra anaoudegezh Qwilleran gant ar c’hazh-siam Koko, ul loen dezhañ perzhioù dreistordinal. Diskouez a ra bezañ gouest da lenn, da skouer. Ha pa sikour Qwilleran da ziskoulmañ e itrik-polis, piv a vije gouest da lavaret hag-eñ eo a-ratozh pe dre zegouezh ?

Gounezet on bet gant ar romantig-mañ. Anat eo e vev Lilian Jackson Braun gant kizhier hag e anavez mat anezho. Un eiler iskis a-walc’h eo ar c’hazh, met pa soñjer mat n’eo nemet ur c’hammed a-gostez e-keñver ar chas speredek, lodek en enklaskoù, a gaver e kalz romantoù-polis, dreist-holl el lennegezh evit ar vugale (The Famous Five, lakaomp !). Reiñ a ra un ton un tammig droch, met tener, d’ar romant. Hennezh n’eo ket evit ar yaouankiz koulskoude.

Ur mailh eo Lilian Jackson Braun evit depegnañ aergelc’hioù ivez. An istrogell a gav Qwilleran bod en e di a zesach ar guriusted. N’en deus ket e bar evit keginañ, ar pezh a vez kontet gant forzh munudoù e senennoù a zigor ar galon.

Deuet eo a-benn ar skrivagnerez da reiñ d’he rummad ul liv dic’hortoz. Plijout a raio, hep mar, d’ar re a gav mat an istorioù sioul, mod kozh un tammig, blaz an Home sweet home warno. Diskuizhus eo da lenn.


Pellik / Ein Stückel weiter, Antony Heulin (2017)

Kavet em eus el levr-mañ ur sederidigezh nevez digant ar skrivagner-mañ. Peoc’h ha kempouez, a weler da skouer e Glav 3 pe e Mein ar rabin. Komz a ra Anthony Heulin eus karantez a-wezhioù, hep pouezañ re warni ; lakaomp e Mach dir keine Sorgen pe e Latar ha nivlenn, ma kaver un dislavar jedet etre an ton didrabas hag ar sujed, teñval a-walc’h.

E lec’hioù all e kont ar skrivagner prantadoù enkrezus eus e vuhez : kleñved, oberatadenn (Linenn ruz), pep tra gant douster koulskoude, o c’hoari gant an ijin evel en Em c’hambrig. Intret eo lod eus an testennoù gant ur velkoni dispis.

Barzhonegoù all a ginnig klichedoù tennet war ar prim : Arneñv, Divdaolenn, Pellik… Tra ma chom amsteriekoc’h din lod all, evel Darnoù an hollad pe Ar an uhel, a denn muioc’h d’ur bed-hunvre.

Bukañ a ra ar skrivagner ur sell tener war an dud tro-dro dezhañ, evel en Divdaolenn. Ur peizant e Pariz a zegas soñj eus barzhonegoù ‘zo gant Youenn Gwernig, pa ziskouez un den dilec’hiet en engroez.

Stil ‘zo, hag un ton dibar zo degaset gant implij ar gwenedeg hag an alamaneg tal-ouzh-tal, a ro un ton a-vaez-bro d’an hollad.

Ar bed hervez Anthony Heulin em eus bet kalz plijadur o soubañ ennañ. Teurel a ra gouloù an dastumad-mañ war ur barzh kuzh met donezonet-kaer, a sav e vouezh dibar ha kizidik en un doare asur e-touez hini barzhed vrezhonek an XXIvet kantved.


An diskoulm diwezhel, Youenn Olier (1976)

Gant gwir abeg marteze, n’emañ ket pezhioù-c’hoari Youenn Olier e-touez e oberennoù lennegel brudet. En e bennad-digeriñ d’An diskoulm diwezhel e lak war-wel ar skrivagner kerentiezh ar pezh-c’hoari gant an temoù a bled ganto en Enez ar Vertuz, nemet eo lec’hiet an ober en un amzer tostoc’h diouzhomp. E gwirionez ez eo kreñv a-walc’h endro politikel ar brezel yen hag eñvor lazhadegoù an eil brezel-bed er pezh, daoust ma chomfe en un amzer n’eus ket anezhañ e gwirionez.

Petra eo an temoù-se ? Meur a hini a welan, met bodet e c’hellont bezañ dindan unan bras : ha gellout a ra un den en em lakaat e plas Doue ?

Dedennus a-walc’h eo da lenn, daoust d’un nebeut techoù fall. Hep bezañ ur mailh war ar c’hoariva e kav din eo re helavar ar pezh-mañ evit bezañ gwallzedennus war ul leurenn. Ret e vije bezañ ijinus-meurbet war al leurenniñ evit tennañ dioutañ jestroù, dilec’hiadennoù pinvidik. Chom a ra war dachenn ar preder, hep bezañ skañvaet gant emzalc’hoù denel omp boazet outo hag a zougfe ar ster. C’hoariva da lenn, eta.

An eil tra eo an dibaboù yezh, a-fed geriaoueg dreist-holl. Ne blij ket re din desachañ an evezh war se diouzh boaz peogwir e kav din e tiskouez an dibaboù-se ur bern traoù diwar-benn personelezh ar skrivagner, ar pezh a zoujan evel-just. Met aze e vez implijet kement a c’herioù iskis ma plant ur seurt estreniezh en destenn. Un afer tregantad eo marteze. Ne soñj ket din e kredfe den pe zen embann an destenn-mañ hiziv hep reiñ dezhañ ur stumm un disterig lennabloc’h.

Evit ober ho soñj e c’hellit pellgargañ an destenn amañ.


Eun nozveziad reo gwenn, R. G. Berry, bro-Gembre (1928)

Lakaet e brezhoneg gant Yann-Vari Perrot, ur pezhig-c’hoari ennañ ur 15 pajennad bennak. Brodañ a ra tro-dro da dem ar mab foran ha reiñ ur gentel : arabat gortoz e vo re ziwezhat evit diskouez e garantez. An embannadur brezhonek eo a zo eus 1928, moarvat e oa bet embannet abretoc’h e kembraeg.

Se ‘oa d’an amzer meurdezus-se ma varve an dud diwar boan-spered pe boan-galon, ken aes ha tra ! Plijet on bet gant an aergelc’h, an ti klet kollet e yenijenn ar goañv, an darempredoù stenn etre an tudennoù. Domaj eo e echufe ken buan.

Ar pep gwellañ er skrid berr-mañ eo ar brezhoneg saourüs implijet gant Yann-Vari Perrot en e droidigezh. Blaz ar c’hozh warnañ. Un teuzar.

Kavet e vez ar skrid enlinenn, da skouer amañ.


L’art de la fugue, Stephen McCauley, Stadoù Unanet (1992)

Bravat titl, peadra da reiñ c’hoant d’ober anaoudegezh gant ar skrivagner.

E penn kentañ e kreden bezañ o lenn ur romant fentus. Darempred ar penndudenn, Patrick, gant e familh, hag an doare m’o deus tud ar familh-se da vont an eil re d’ar re all a c’hoari kalz gant an ton-se. Met komprenet em eus goude ur prantad ne oa nemet ur pleg tapet gant an dud evit skoachañ an traoù ne oant ket gouest da gaozeal frank diwar o fenn. Gwirheñvel-mat eo.

Souezhet on bet o kavout dedennus-kenañ al levr, daoust ma ne gontfe ket kalz tra. Kudennoù koublad 3 breur hag o zud, dre vras. Met sell pizh ar skrivagner a lak pebr en afer. Soutil eo en e boltredoù hag en e studiadennoù psikologel. Fromet on bet gant ar c’houbladoù-se, pe e vagfent keuz diwar-benn an amzer tremenet, pe kred en ur vuhez gwelloc’h, pe ur feiz eeünik e-barzh ar garantez. Ur griped eo ar c’houblad, ar familh, ar briedelezh, a-benn ar fin, evit ar bras anezho.

Pep istor a gavo he diskoulm, dic’hortoz a-wezhioù, divinabl gwezhioù all. Fetisaat a ra ar suspens diwar-benn Patrick hag ar paotr a vev gantañ betek ar pajennoù diwezhañ. Deuet eo a-benn ar skrivagner da ziskouez ken brav ar garantez hag an nann-garantez a liamm anezho ma ne oan ket evit empentiñ peseurt diskoulm a garfen gwelet d’o afer.

Dedennus, dudius ha prederius war un dro. Ul lennadenn c’hwek.


Ouzh skleur an noz, Jerom Olivry (2018)

Ur romant uhelek, o redek war meur a gantved, en ur jener n’eo ket bet pleustret nemeur e brezhoneg : ar “bit-lit”, lennegezh diwar-benn sunerien-gwad.

Skrivet eo war daou goulz a bep eil. Ar c’houlz a hiziv, er bloavezhioù 80, a zo hini an dud vev. Ennañ e kaver aergelc’h klasel ar romantoù-polis, kreizennet war div dudenn : an enseller Simon hag e eiler, ar c’habiten Morvan. An hini all zo koulz ar sunerien-gwad. Redek a ra eus ar bloaz 232 betek ar bloaz 4957. Hag int “nannmarv”, n’o deus damant ebet da gaout ouzh red an amzer ha n’en deus efed ebet warno.

Ur souezhadenn eo bet al levr evidon, pa oa va c’hentañ frot ouzh ar bit-lit. Desket e vez ur bern traoù war ar sunerien-gwad, o c’hlannoù, o dezvioù, o darempred gant ar re all hag o doare da ouennañ. Deskrivet eo munut o santadoù, evel an Naon, pe o egar pa vezont nevez war ar “vicher”. Gwirheñvel eo, en ur mod.

Laouen bras on e tigorfe al lennegezh vrezhonek war dremmwelioù nevez, hag al levr-mañ zo skrivet a-feson.

Komprenet em eus avat ne oan ket tomm ouzh bed ar sunerien-gwad, liammet evidon ouzh hini ar grennardiezh a-raok ar sekselezh. Emichañs em eus dizoloet ar jener-se un tamm re ziwezhat !

Ar pezh ne harzo ket ouzhin da lenn levrioù all ar skrivagner nevez ha donezonet-mañ ma kendalc’h ganti, pe vije sunerien-gwad enno pe get.


Orties / Linad va halon, Laurence Lavrand (2015)

An torkad barzhonegoù-mañ em eus graet div lennadenn dezhañ : unan e brezhoneg, en ur luchañ war an destenn c’hallek, hag unan e galleg penn-da-benn.

An tu brezhonek on bet dipitet gantañ. Hep na vije dic’houzvez ar gerioù da Yann vrezhoneger em eus kavet diaes an testennoù da lenn, ha war-bouez ur varzhoneg pe ziv (Ne vern din bremañ… p. 78, Selaou a ran… p. 58 da skouer) ne vezen ket gwall dizhet ganto.

Adalek ar pennad-digeriñ e lavar Laurence Lavrand eo bet luskellet he bugaleaj gant gwerzennoù 12 troatad. Dont a reont dezhi en un doare naturel, evel da Jean Conan moarvat. Al lodenn c’hallek a zo enni gwerzennoù mentet. E brezhoneg, n’eo ket bet miret an troatadoù. Tennañ a ra an hanter eus ar chalm.

An eil abeg d’am dipit eo an diazezet m’eo barzhoniezh Laurence Lavrand war he dibab geriaoueg, a zo e kreiz he c’hizidigezh a gav din. Un dastumad gerioù heson a implij, gerioù dezho un dalvoudegezh son uheloc’h eget o zalvoudegezh ster, daoust ma vije liammet an daou evel-just. Lakaomp un anv evel “scolopendre”, a implij ouzhpenn ur wezh. Nebeutoc’h ez a en-dro ar varzhoniezh-mañ dre grouiñ skeudennoù eget dre grouiñ sonioù. Evel m’en lavar ar skrivagnerez er pennad-digeriñ, ar barzhoniezh zo un afer kerzenn, da vezañ klevet ha lavaret a vouezh uhel. Ha setu c’hwitet eil dae an droidigezh, hag a chom peurliesañ e live an treiñ gerioù, evel er werzenn-mañ :

“Pays surpeuplé d’eaux tordues en fondrières / Bro leun a fozioù dourioù kammet”

N’eo ket ur rebech a ran d’an troer, met savet eo ur goulenn en va fenn en ur lenn an droidigezh-mañ : ha posubl eo treiñ pep tra ? Darn eus elfennoù arz ar skrivagner a vez kollet bep tro, met pa vez ken uhel an dregantad, ha talvezout a ra ar boan ?

Ha setu me adkrog gant al levr penn-da-benn e galleg, en ur leuskel ar brezhoneg a-gostez.

En un doare dispis e kav din e kont ar barzhonegoù-mañ un istor : un hir a gañv, ur bajenn o treiñ (Peu m’importe à présent… p. 79), ur spi nevez o c’henel (Je n’aurais jamais cru… p. 63). Mesket ouzh al luskadoù bras-se, santadoù all. Karantez (Ils me plaisent tes yeux… p. 33) ha ne vez ket atav hini ar c’houblad, (Je m’effraie de ce vide… p. 41), daoust ma vije an hevelep santimant a vank da heul, teneridigezh ouzh an endro ivez  (Image très juste… p. 23). Harp eo ar skeudennoù war an natur peurliesañ : mor, glav, bezhin… , maget gant ur galleg pinvidik, ken war ar geriaoueg ha war framm ar frazennoù. Pep tra zo e servij ar preder, an imbroud-spered (Il pleut… p. 73). Kavout a ran dispar an titl, Orties / Linad va c’halon, ar plant nerzhus-se en em stalia e pep lec’h kerkent ma laosker fraost ur c’horn bennak eus e ene.

Alies on bet lakaet diaes gant ar bajennaozañ ha ne c’hoari ket a-walc’h gant ar gwenn : o lenn da heul an holl varzhonegoù, stag ouzh temoù damheñvel alies hag hep titl ebet dezho, ne ouezen ket atav pelec’h e kroge hag echue an traoù.

E galleg ez a en-dro an huderezh hag e z’eer da heul ar skrivagnerez en he bed melkonius, gwriziennet en he bro, kaeraet gant kavadennoù barzhoniel.

Teñval met saourüs, amzer ur gejadenn.