Requiem pour un ange 1 : Les quatre fins dernières, 2 : Le jugement des étrangers, 3 : L’office des morts, Andrew Taylor, bro-Saoz (1997, 1998, 2000)

Ur rummad a dri romant-polis, a c’heller lenn pe pep hini diouzh e du, pe an eil da heul egile… pe, zoken, war-gil, eus an trede d’an hini kentañ ! Peogwir en deus dibabet ar skrivagner distreiñ pelloc’h en amzer, a vuzul ma ya e heuliad war-raok. Itrik Les quatre fins dernières zo lec’hiet en hon amzer-ni, hini Le jugement des étrangers er bloavezhioù 70 hag hini L’office des morts er bloavezhioù 50. Liammet eo an teir istor gant daou familh a bledont ganto.

Les quatre fins dernières em eus kavet gwallzedennus. An hini gwellañ eus ar rummad eo, dezhañ ur suspens espar. Diaes e oa mirout al lañs evit an eil romant, Le jugement des étrangers, marteze. Mat eo, hep bezañ dreist, hag an darvoudoù ne z’int ket liammet ken brav etrezo. Divinet e vez re vuan ar pezh a c’hoarvezo. Goude se e kav pep tra e blas reizh gant L’office des morts, a zo deuet brav-tre gant ar skrivagner. Kenkoulz eo hag al levrenn gentañ.

Hegaset on bet gant disteradoù a gaven kammamzeriet, el levrenn ziwezhañ peurgetket (met marteze e fazian). Er bloavezhioù 50, ur vamm a lavar d’he merc’h 4 bloaz mont da vroustañ he dent a-raok mont da gousket. Gouzout a ran e oa bet ijinet ar broustoù-dent kantvedoù ‘zo, met ne gredan ket e vijent bet implijet ken alies-se, na gant bugale ken yaouank, d’ar mare-se e bro-Saoz (a-hend-all, e vije broustoù-dent gant ar Famous Five, neketa ?). Hag un den kozh, klañv, a vez anv da gas anezhañ da welet “mezeg-boas” unan bennak. Ur meizad modern-kenañ, evel an droienn d’e envel (médecin-traitant e galleg). N’eo ket kalz tra, met degas a ra soñj pegen pouezus eo gwirian pep tra pa skriver traoù istorel, ha pa ne vijent ket gwall gozh.

Kavet em eus plijus ar rummad, gant un ambiañs labouret brav warni, itrikoù luziet ha liammet a-feson etrezo. Romantoù-polis a-zoare ez int, da ziduiñ e amzer hep terriñ re e benn, un tammig memestra, just ar pezh zo ret !

Advertisements

Vita Sexualis ou L’apprentissage amoureux du professeur Kanai Shizuka, Mori Ōgai, bro-Japan (1909)

Evel un heklev da emvuhezskrid Gide ez eus fellet din lenn al levr-mañ. Ar skrivagner Mori Ōgai a oa medisin da 19 vloaz. Daoust ma vije un anv all gant haroz al levr, eo anat e komz diwar-benn e vuhez.

Un emvuhezskrid eo, eta, kreizennet war ar seksualegezh nemetken. Brav eo, n’eo ket techet da ziskouez re met, er c’hontrol, eleveziek-kenañ. Diaes eo kompren perak e oa bet berzet al levr kerkent hag embannet… War a lenner eo stag, kentoc’h, ouzh ur frazenn anezhañ a embann n’eus nemet e-touez micherourien e c’heller kavout tud direbech, ken a-fed tres ken a-fed spered. Politikourien ar mare o doa degemeret al lavarenn-se evel ur gunujenn.

Pep pennad a gont un darvoud bihan pe bras stag ouzh ar seks, ha pa vije tanav al liamm. Anv an oad ma oa ar penndudenn pa oa c’hoarvezet a zo gant ar pennad : Da 6 vloaz… da 15 vloaz… kement-se betek 20. Seul skañvoc’h eo ar pezh a vez kontet ma n’eo ket trelatet Kanai gant ar seks, pell a se. Techet eo kentoc’h da vezañ lakaet diaes gant ar sujed. N’eo ket ur paotr hardi, na prim da gompren seurt traoù. Ar pezh a zispleg diskoach.

Kollet e oan a-wezhioù gant gizioù ekzotek japaniz, seul vuioc’h m’eo techet ar skrivagner da gomz dre zamc’herioù. Daoust da se e oa dedennus ha flour da lenn. Marteze eo abalamour m’eo resis ar skritur, n’en em goll ket e santimantoù, ar pezh a harz outi da goshaat re vuan.

Setu lakaet e plas ganin ur pezh ouzhpenn eus miltamm bro-Japan.


Si le grain ne meurt, André Gide, Frañs (1918)

A-viskoazh em eus kavet brav-kenañ titl al levr-mañ, setu perak on bet desachet d’e lenn. Ennañ e kont Gide e vuhez eus e c’hanedigezh betek e zimeziñ.

En va spered e oa ar skrivagner-mañ eus an XXvet kantved penn-da-benn, met faziet e oan kar ganet e oa e 1869. Eus ur familh pinvidik a-walc’h e oa. Evit keñveriañ gant ur brezhoneger, em eus kavet e vugaleaj heñvel a-walc’h ouzh hini Meven Mordiern, war meur a boent.

Meur a dra em eus kavet dedennus e-kerzh va lennadenn (ne lavaran ket int ar re bouezusañ en oberenn, just ar re o deus desachet va evezh din-me) : plas bras an deskiñ sonerezh, sistem skoliata a-raok Jules Ferry, darempredoù sokial etre bourc’hizien, e metoù ar skrivagnerien… Met ar pep heverkañ eo en deus dibabet Gide chom hep kuzhat e heñvelreviadelezh, d’ur mare ma ne veze ket komzet nemeur eus se. Deskrivañ a ra e zeskoni revel dre ar munud, kement gant merc’hed ha gant paotred. Souezhus a-walc’h eo evit ul levr embannet 100 vloaz ‘zo.

Plijet bras on bet gant va lennadenn. Skrivet brav eo, gant ur geriaoueg un tammig uhel a-wezhioù (n’anavezen ket an holl c’herioù, ur ral !). En ur deurel ur sell ouzh roll oberennoù Gide em eus dizoloet eo bet ur skrivagner fonnus a-hed e vuhez. Ar c’hofesaat-mañ zo e-touez e oberennoù muiañ lennet.


La dernière fugitive, Tracy Chevalier, Stadoù Unanet (2013)

Tro 1850, div c’hoar kwaker a guita bro-Saoz evit mont davet ur genvreuriezh kwaker amerikan, lec’h ma tle unan anezho dimeziñ. Siwazh, an danvez-pried a varv a-raok en em gavout hag he c’hoar, Honor, a erru hec’h-unan er gumuniezh lec’h ma n’anavez den ebet. Ret e vo dezhi ober he zoull gant an nebeut he deus : he donezon evit gwriat “Quilt”-où, ha klask chom divrall en he c’hredennoù daoust ma ne vije ket akord atav gant an dud he deus da vevañ ganto.

Ur romant-deskoni eo, lec’h ma vez roet ur plas kaer d’ar gwriat, ar pezh em eus kavet plijus-tre. Tem pennañ ar romant eo an “hent-houarn kuzh” koulskoude, an aozadur tud a youl-vat a sikoure ar sklaved da achap, nebeut a-raok brezel an digevrediñ.

Ur wezh ouzhpenn e kinnig Tracy Chevalier ur romant dreist hep bezañ gwall hir. Soutil ha resis, reiñ a ra tro da welet ar stourm kuzh-se dre an diabarzh. Kavet em eus un tammig re aes ar fin, re “romantaet” marteze. Met ne ziskar ket ar sell pozitivel em eus war an oberenn, ha war ar skrivagnerez-mañ, a gavan barrek-mat.


Les Derniers Jours de nos pères, Joël Dicker, bro-Suis (2012)

Evit profitañ eus ar romant-mañ eo bet ret din disoñjal an ton c’hwezhet a implij ar skrivagner adalek ar pajennoù kentañ. Lakaat a rae ac’hanon da soñjal e hini Citadelle Saint-Exupéry : diwallit, emaon o skrivañ ur bennoberenn, lipat a ran va gerioù peogwir ez int ken pouezus ma c’hellint bezañ engravet er marmor !

Seul souezhusoc’h e oa din, ma kave din e oa eil romant Joël Dicker, ha ne oan ket evit displegañ an dibab-se en va fenn evit un eil romant. War se e oan faziet avat : e romant kentañ eo e gwirionez, skrivet eo bet a-raok La vérité sur l’affaire Harry Quebert. Lakaomp eo ur fazi yaouankiz ! O vezañ ma oa ganet Joël Dicker e 1985, ar pezh a ra anezhañ ur skrivagner yaouank, d’ar mare m’en deus skrivet Les derniers jours de nos pères ha betek bremañ zoken…

Boazañ a raer ouzh an doare, ha setu ma vezer kaset e kreiz an eil brezel-bed, gant ur “promo” ajantoù-kuzh yaouank. Kuitaat Pariz aloubet, mont da vro-Saoz, bezañ stummet ha mont da vrezeliñ a-benn ar fin. Start e chom al liammoù etrezo.

Ijinet mat-tre eo an istor, gant un donezon sur evit al lusk. Kempouez eo an ober hag an trivliadoù. Lennet e vez gant kement a ebat hag ur romant-spierezh. Koulskoude, n’eo ket an itrik a gont ar muiañ er romant-mañ, a gredan. Klask a ra kentoc’h diskouez penaos e c’hell ar garantez bezañ ur gwiridik e-pad ar brezel. Hag eus un tu all, an dudenn a eil renk Gros ez eus ur gentel da dennañ eus e hentad ivez : ar re n’int ket barrek war an daremprediñ denel, n’eus ket spi evito da vezañ tud, nemet er mareoù a drubuilh. Ma kav e blas a-benn ar fin, n’eo nemet peogwir e oa bet eus ar brezel a-raok.

Ur romant mat e kav din ez eo, ne enouer ket ha reiñ a ra greun da valañ. Hag evit ur c’hentañ romant eo ur sapre hini, n’eus ket da dortal.

 


Zombi, Joyce Carol Oates, Stadoù Unanet (1995)

Soubidigezh kentañ e bed Joyce Carol Oates evidon, gant ar romant berr-mañ ha n’emañ ket e-touez e re vrudetañ.

Eeün eo ar soñj, eeün ar skritur. Kontañ a ra ur serial-killer e bemdez, hep rikamantoù, hep klask lakaat da c’henel e kreizon al lenner santadoù a suspense pe a druez. Kontañ a ra diouzh e vod dezhañ e-unan, ur skrid ha n’eo sañset bezañ lennet gant den hag a ziskouez anezhañ evel m’emañ, didro -merzet e vo ijinadennoù-skrivañ deuet brav a ziskouez ne heul ket an dezreveller lojik an dud all.

E penn kentañ on chomet pellik oc’h en em c’houlenn : met da belec’h e kas seurt lennegezh ? Seurt istorioù hon eus lennet dija, ha n’eus netra da glask doñvaat ene al lenner, tudenn ebet a c’hellfe tridal evitañ ! Ur souezh e oa din. Ha paket brav on bet gant ar fin, dic’hortoz.

Gant ar romant-mañ e kuita jener ar thriller-où hentoù ar gentel voral, a heul peurliesañ e oberennoù kement a skrivagner all. Ar fin-se he deus laosket ac’hanon gant va naon, ha lakaet ac’hanon d’en em soñjal kalz. Ha gant se he deus kavet va c’houlenn ur respont sklaer : ya, degas a ra ar romant-mañ un dra bennak nevez, talvezout a ra ar boan e lenn.


La maison de terre, Woody Guthry, Stadoù-Unanet (2014)

Ganet e oa Woody Guthrie e 1912 ha marvet e 1967. Skrivet e oa bet e romant nemetañ La maison de terre tro 1930. Evit abeg pe abeg, ne oa ket bet moullet pa oa bev ha chomet e oa o kousket betek ma vije adkavet hag embannet evit ar wezh kentañ er bloavezhioù 2010.

Pa ne vije ket bet sinet, em bije kredet bezañ o lenn ur Steinbeck. Un hevelebiezh a zo, ken en temoù ken er skritur, ha betek er gizidigezh.

Plediñ a ra gant ur c’houblad tud paour ha n’o deus tachenn-douar ebet dezho da sevel un ti. Dont a ra an ti-se da vezañ un hunvre, ur seurt kerzenn a vez a-dreñv pep tra, evel sonerezh perlezenn Steinbeck. Teir zaolenn a zo : karantez, pemdez, gwilioudiñ, bev-buhezek, o reiñ eus ar gwirionañ an ambiañs hag al liammoù a stag an tudennoù etrezo.

Ken dedennus hag ar romant eo ar goudeskrid. Kinnig a ra buhez hag oberenn Woody Guthrie, ha n’anavezen ket tamm ebet (dibabet em boa ar romant evit e c’holo !). Ur c’haner e oa a-raok pep tra. Lod eus e ganaouennoù zo brudet-kenañ, evel This land is your land. Ur 1400 bennak en deus skrivet en holl, ha lod eo eus folklor hengounel ar Stadoù Unanet. Un den start en e soñjoù a-gleiz e oa ivez, gant ar frazenn This Machine Kills Fascists skrivet war e holl c’hitarioù. Unan eus e sorc’hennoù a oa ar sevel tier pri. Savet eo e romant tro-dro dezhi, daoust ma n’en dije morse kaset anezhi da benn.

Un dizoloadenn gaer.


Prenez soin du chien, J. M. Erre, Frañs (2006)

Hemañ eo romant kentañ J. M. Erre. Lakaet en deus ac’hanon da soñjal en romant Muriel Barbery L’élégance du hérisson, dre ma c’hoarvez pep tra en ur savadur hag e ranndioù an dud a zo o chom ennañ. Kement-se gant donezon J. M. Erre da lakaat an dud da c’hoarzhin.

Ar pezh a gavan mat er romant-mañ eo ne grog ket diouzhtu an dichadennaoueg. Amzer ‘zo da anavezout an tudennoù, pep hini gant e follentez dous (arabat lenn re vuan evit pakañ pep frazenn farsus…) Ur wezh lañset avat, e teuer da grediñ eo ar skrivagner a zo troet da sot, ken brav e teu a-benn da strobañ al lenner.

Evel e romantoù all ar skrivagner emañ an alc’hwez er fin. Pep tra a gav e blas a-feson. Hag ebat ‘zo bet, etre ar bajenn gentañ hag an hini ziwezhañ !

Mat eo, hep bezañ ken fentus ha Le mystère Sherlock, pell a-us d’e romantoù all, a gav din.


Ce qu’ils n’ont pas pu nous prendre, Ruta Sepetys, Stadoù Unanet (2011)

Ce qu’ils n’ont pas pu nous prendre (titl orin : Between shades of grey) zo ur romant evit ar yaouankiz skrivet diwar fedoù gwir. Tad Ruta Sepetys a oa ur repuad eus Lituani. Goude d’ar skrivagnerez bezañ bet o weladenniñ tud eus he familh chomet er vro eo savet he c’hoant skrivañ.

Kontañ a ra istor ur plac’h yaouank 16 vloaz, Lina, hag he familh : he breur yaouank 11 vloaz, Jonas, o mamm hag o zad. Kregiñ a ra al levr dres d’an noz m’eo arestet ar familh. Renad Stalin ne oa ket tener ouzh ar re a itrike a-enep dezhañ, memes en un doare skañv. Goude un hir a veaj e bagonioù-loened ez int kaset, gant kantadoù a familhoù all, da labourat e kolkozhoù Siberia. Gouzañv a reont gant ar yenijenn hag an diouer a voued, pa ne varvont ket gant ar skuizhder hag ar c’hleñvedoù. Padout a ra bloavezhioù.

Evit un den gour, ar fedoù kontet (deportadur, kamp-labour) zo anavezet dija, daoust ma vije lakaet kreizenn an itrik pell e reter ar pezh a lennomp peurliesañ. Met dibab ar skrivañ evit ar yaouankiz a ro d’an dezrevell ur splannder n’eus ket en istorioù-buhez bevet gant an dud o skriv. Dibab al linennoù puraet ez eo, e-keñver munudoù al luc’hskeudenn. Reiñ a ra d’ar skrid un ton kazi barzhoniel, en desped d’an euzh ha d’ar marv o kantreal.

Deuet eo brav gant ar skrivagnerez, a zeu a-benn da fromañ ha da gelenn war ar memes tro. Ar romant, troet e ouzhpenn 30 yezh, zo mat da vezañ lennet da n’eus forzh peseurt oad, adalek ar grennardiezh.

 


Barzaz, Mikael Madeg (1988)

nvo madegUl labour genel en devez al lenner d’ober peurliesañ pa lenn un oberenn bennak gant Mikael Madeg. Dleout a ra sachañ ar grouadell vev eus ar c’hof gerioù tev emañ kuzhet enni, bev-buhezek.

N’eo ket gwir evit an dastumad barzhonegoù-mañ ma kav pep ger e blas, met splann eo en e hir a bennad-digeriñ : Barzoniez ? ma atersa Mikael Madeg anezhañ e-unan diwar-benn e zarempred gant ar varzhoniezh, e labour-krouiñ ha kement ‘zo. M’eo dedennus-kenañ ar soñjoù eztaolet eo hegasus an doare m’int roet. Danvez preder ha studi a gaver e-barzh koulskoude, sot e vije tremen hep e lenn.

Plijus a-walc’h em eus kavet ar barzhonegoù, hep ne z’afent da zihuniñ traoù don ennon kouskoude. Evel m’en lavar e-unan int stag ouzh ur mare bennak eus e vuhez, barzhonegoù ur paotr yaouank dreist-holl. Ha dre-se int techet da dreiñ war-dro un tem nemetañ : ar garantez, en he ster strizh, hini un den yaouank ouzh ur plac’h. Gant se, n’int ket gwall vagus d’an dud gwenn o blev marteze. Met bez ez eus un aesder skrivañ, ur skañvder o laka da vezañ diskuizhus ha bourrus da lenn.

War sujed ar garantez, ar re on bet fromet ar muiañ ganto eo : Advarzoneg da Ann, Soñj az peus, Karolina ? a echu gant ur bimpoellenn tipik a-walc’h eus ar skrivagner, Buanijin e stumm ur rimodell da lakaat ar vugale da lammat war ho parlenn, Mervel a gomz eus ster ar vuhez gant un ton a ziwar-c’horre, Kan ma trevez ar skrivagner ur ganaouenn hengounel ha ma ra goapig ouzh e benn dezhañ e-unan, un dra eo Mikael Madeg ur mailh warnañ, Disadorn da noz da disul vintin un diviz fentus ha lusket mat etre daou gariad.

E-barzh an Advarzonegoù hag el lodenn ziwezhañ Hag abaoe… (nevesoc’h, p’emañ kinniget an holl varzhonegoù-se hervez red an amzer) eo aet war-raok preder ar skrivagner diwar-benn ar garantez evel en Goude hir gortoz, A gwir oa ganez… (e koun Sergei Esenin). Marteze e klot muioc’h gant ar pezh em eus c’hoant da lenn er mare-mañ.

Karantez ouzh ar vamm a santer ivez, ur wezhig an amzer, evel en War va lent.

Un eil tres a vez brodet warnañ gant Mikael Madeg en e varzhonegoù eo hini Breizh, o koll he statud hag he fersonelezh. Kavet e vez da skouer en Va mamm ger, Fichenn etasivil, Goulennig, Euz peleh… N’eo ket alies e kav dezhañ e c’hell ar varzhoniezh bezañ awenet gant degouezhioù all eget ar re-se, met c’hoarvezout a ra ivez, evel en D’eur vaouez koz, deuet brav gantañ.

Daoust ma vije kinniget embannadur ar barzhonegoù-mañ evel ur jestr emsaver, da vrasaat ar berniad levrioù brezhonek, e kav din e talvezont ar boan da vezañ lennet. Merzet e vo n’o deus ket koshaet, dezho da vezañ 30 vloaz ar bloaz-mañ, hag ez eus bet embannet barzhoniezh disteroc’h etretant.

Hag evit respont d’ar goulenn savet gant ar skrivagner er pennad-digeriñ, daoust hag ur barzh a zo anezhañ… ya, evel-just. Ouzhpenn da draoù all. Met n’eus ket ezhomm dre ret da lenn ar barzhonegoù-mañ evit en santout, emichañs.